LUẬN án TIẾN sĩ PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT TINH THẦN CHO THANH NIÊN QUÂN đội NHÂN dân VIỆT NAM HIỆN NAY

Lý luận và thực tiễn đã khẳng định rằng nhân tố tinh thần là một nhân tố cơ bản trong sức mạnh chiến đấu của quân đội cách mạng, nhân tố “rốt cuộc” quyết định thắng lợi trong chiến tranh. Trong quá trình xây dựng quân đội kiểu mới của giai cấp vô sản, V.I.Lênin rất quan tâm chăm lo xây dựng cho quân đội cách mạng luôn có sức mạnh chiến đấu cao, nhất là sức mạnh chính trị tinh thần. Là người cha thân yêu của các lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm giáo dục, bồi dưỡng phẩm chất tinh thần cho các thế hệ quân nhân nói chung, thanh niên quân đội nói riêng. Người căn dặn: “Vệ quốc quân, dân quân du kích phải luôn phát triển cái kỷ luật nghiêm như sắt, cái tinh thần vững như đồng, cái chí khí quật cường tất thắng, cái đạo đức: trí, dũng, liêm, trung”. Bởi lẽ, đó là một nhân tố cơ bản góp phần quyết định mọi thắng lợi của quân đội ta trong chiến tranh giải phóng dân tộc và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lý luận và thực tiễn đã khẳng định rằng nhân tố tinh thần là một nhân tố cơ bảntrong sức mạnh chiến đấu của quân đội cách mạng, nhân tố “rốt cuộc” quyết định thắnglợi trong chiến tranh Trong quá trình xây dựng quân đội kiểu mới của giai cấp vô sản,V.I.Lênin rất quan tâm chăm lo xây dựng cho quân đội cách mạng luôn có sức mạnhchiến đấu cao, nhất là sức mạnh chính trị - tinh thần Là người cha thân yêu của các lựclượng vũ trang nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm giáo dục,bồi dưỡng phẩm chất tinh thần cho các thế hệ quân nhân nói chung, thanh niên quân độinói riêng Người căn dặn: “Vệ quốc quân, dân quân du kích phải luôn phát triển cái

kỷ luật nghiêm như sắt, cái tinh thần vững như đồng, cái chí khí quật cường tấtthắng, cái đạo đức: trí, dũng, liêm, trung” Bởi lẽ, đó là một nhân tố cơ bản góp phầnquyết định mọi thắng lợi của quân đội ta trong chiến tranh giải phóng dân tộc và chiếntranh bảo vệ Tổ quốc

Phẩm chất tinh thần là thành tố cơ bản trong nhân cách thanh niên quân đội

nói riêng, trong sức mạnh tổng hợp của quân đội ta nói chung Trước đây, trongchiến tranh giải phóng dân tộc, tuổi trẻ quân đội ta đã phát huy cao độ phẩm chấttinh thần, khắc phục mọi khó khăn, gian khổ, những hạn chế về vũ khí, trang bị, kĩthuật chiến đấu, chuyển hoá sức mạnh tinh thần thành sức mạnh vật chất để chiếnđấu và chiến thắng kẻ thù Ngày nay, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ViệtNam xã hội chủ nghĩa diễn ra trong điều kiện, hoàn cảnh quốc tế mới có nhiều biếnđộng phức tạp, khó lường Trong chiến lược của các thế lực chống độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội, chiến tranh tâm lý – thông tin là một mũi tiến công lợi hạinhằm làm suy yếu tinh thần quân dân đối phương Điều đó khẳng định vai tròphẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội trong sức mạnh chiến đấu, trong mọihoạt động của quân đội ta không hề giảm sút, trái lại ngày càng phải được đề caohơn bao giờ hết Việc phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội ta

hiện nay có ý nghĩa rất quan trọng không chỉ góp phần nâng cao sức mạnh tổng

hợp của quân đội, mà còn góp phần hoàn thiện nhân cách, thực hiện chiến lược conngười của Đảng trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Thực tế sự phát triển nhanh chóng của nhiệm vụ cách mạng và nhiệm vụ xâydựng quân đội vững mạnh toàn diện, lấy xây dựng về chính trị làm cơ sở đòi hỏiphẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội ta phải phát triển ngang tầm yêu cầumới Trong lúc sự tác động từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, của văn hoá, lốisống phương Tây đã và đang làm sa sút phẩm chất tinh thần ở một bộ phận thanhniên nói chung, thanh niên quân đội nói riêng Trong đó, sự suy thoái về chính trị,đạo đức, lối sống đã gây ra các hậu quả nhất định làm ảnh hưởng đến chất lượngchính trị, đến bản chất và truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Namanh hùng, phản ánh mâu thuẫn giữa yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổquốc với thực trạng trình độ phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội ta hiệnnay Tình hình đó, đặt ra nhiều vấn đề mới đòi hỏi khoa học xã hội và nhân vănquân sự phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu để tìm ra những giải pháp khả thi nhằmphát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội, đáp ứng ngày càng cao yêucầu, nhiệm vụ xây dựng quân đội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong thời kỳmới.

Với lý do trên, tác giả lựa chọn vấn đề: “Phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu của

luận án

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vấn đề nhân tố tinh thần và vai trò của nó trong xây dựng sức mạnh chiến đấucủa quân đội, trong bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đã, đang được nhiều nhà khoahọc trong và ngoài quân đội quan tâm nghiên cứu

Các tác giả đã bàn về bản chất, vai trò của tinh thần và nâng cao sức mạnhtinh thần ở các góc độ khác nhau như: Nguyễn Chí Thanh, “Tiếp tục nâng cao tinhthần chiến đấu của quân đội”, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1963 NguyễnVĩnh Thắng, “Vai trò nhân tố tinh thần trong củng cố sức mạnh chiến đấu củaQuân đội nhân dân Việt Nam”, Luận án phó tiến sỹ khoa học triết học, Matxcơva,

1991 Song Hào, “Chính trị tinh thần - một nhân tố cơ bản để quân đội ta đánhthắng giặc Mỹ xâm lược”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 12/1994 “Chiến tranhthời đại hiện nay và việc chuẩn bị tinh thần cho quân đội trong chiến tranh bảo vệ

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”, (Đề tài khoa học cấp Bộ, mã số KXB - 98,

do PGS TS Lê Văn Quang chủ nhiệm) Lê Xuân Lựu, “Kinh nghiệm xây dựngnhân tố tinh thần cho quân đội”, Tạp chí Cộng sản, tháng 5/2000 “Xây dựng chínhtrị - tinh thần của nhân dân và quân đội ta sẵn sàng đánh thắng cuộc tiến công hoảlực bằng vũ khí công nghệ cao của Mỹ đối với Việt Nam”, (Đề tài khoa học cấp

Bộ, mã số 2001 83 006, do PGS TS Nguyễn Vĩnh Thắng chủ nhiệm)…

Những công trình trên, dưới các góc độ tiếp cận khác nhau đã nêu ra một sốquan niệm về tinh thần, về khái niệm, cấu trúc của nhân tố tinh thần và sự cần thiếtphải nâng cao vai trò của nhân tố tinh thần trong sức mạnh chiến đấu của quân đội,trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Những kết quả nghiên cứu đó đãgợi mở cho tác giả luận án những vấn đề khoa học cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu.Tuy nhiên, các công trình đó chưa có điều kiện đi sâu khám phá bản chất các kháiniệm phẩm chất tinh thần, phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội và càngchưa có điều kiện làm rõ bản chất sự phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niênquân đội ta hiện nay

Trong mấy năm gần đây, ở Học viện Chính trị quân sự cũng có một số luận ántiến sĩ triết học nghiên cứu cơ bản về nâng cao từng mặt trong nhân cách quân nhâncách mạng nói chung, thanh niên quân đội nói riêng như: Nguyễn Văn Quyết, “Đẩymạnh quá trình hình thành và phát triển phẩm chất chính trị của thanh niên quân đội tatrong giai đoạn hiện nay”, luận án phó tiến sĩ khoa học quân sự, Hà Nội, 1990 DươngVăn Lượng, “Nâng cao phẩm chất chính trị quân nhân của Quân đội nhân dân ViệtNam trong giai đoạn cách mạng mới”, luận án phó tiến sĩ triết học, Hà Nội, 1994.Nguyễn Văn Vinh, “Phát triển thế giới quan duy vật biện chứng cho sĩ quan cấp phânđội Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ triết học, Hà Nội, 2001.Nguyễn Hùng Oanh, “Phát triển đạo đức cách mạng ở thanh niên quân đội nhândân Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ triết học, Hà Nội, 2002… Nhiều công trìnhkhác của các tác giả và các tập thể tác giả có liên quan đến các khía cạnh khácnhau của đề tài được công bố thường xuyên trên các tạp chí

Ở những công trình này, các tác giả đã làm rõ khái niệm, cấu trúc và vai tròcủa từng phẩm chất cụ thể đối với sự phát triển nhân cách thanh niên quân độitrong tính đa dạng, phong phú nhiều vẻ của nó Nhưng chủ yếu đi sâu phẩm chấtchính trị, đạo đức chưa nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống dưới góc độ triết

học - xã hội học phẩm chất tinh thần với khái niệm nội hàm rộng, ở tầm cao của sự

nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới Lựa chọn đề tài “Phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay”, tác giả hy vọng

đóng góp phần nhỏ vào phát triển lý luận, làm rõ hơn vấn đề xây dựng, nâng caosức mạnh chiến đấu của quân đội, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc XHCN trong giai đoạn mới

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

- Mục đích: Làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn sự phát triển phẩm chất

tinh thần của thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất một

số giải pháp cơ bản nhằm phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội tahiện nay

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận của luận án là hệ thống các quan điểm cơ bản của chủ nghĩaMác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về chiến tranh và quân đội, về vị trí, vai trò của nhân tố tinh thần trong chiến tranh,trong sức mạnh chiến đấu của quân đội

- Cơ sở thực tiễn của luận án là những biến động diễn ra trên thế giới, trongnước và quân đội liên quan đến phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quânđội; các báo cáo tổng kết của các cơ quan chức năng trong quân đội; các số liệuthống kê và kết quả điều tra xã hội học của tác giả ở một số đơn vị trong quân đội.Luận án còn nghiên cứu, tham khảo các công trình khoa học có liên quan đến đềtài

- Tác giả sử dụng hệ thống phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biệnchứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử như phương pháp phân tích - tổng hợp, phươngpháp khái quát hoá, trừu tượng hoá, phương pháp hệ thống… để làm rõ những vấn

đề đặt ra Ngoài ra, tác giả còn sử dụng các phương pháp khác: phương pháp điềutra xã hội học, phương pháp quan sát và phương pháp chuyên gia.

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án đưa ra những cơ sở khoa học để góp phần phát triển phẩm chất tinhthần của thanh niên quân đội ta hiện nay

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy, nghiên cứu ởcác học viện, nhà trường và các đơn vị cơ sở trong quân đội

7 Kết cấu của luận án

Luận án gồm phần mở đầu; 3 chương (7 tiết); phần kết luận; danh mục tài liệutham khảo và phần phụ lục

CHƯƠNG 1 BẢN CHẤT VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT TINH THẦN

CỦA THANH NIÊN QUÂN ĐỘI TA

1.1 Phẩm chất tinh thần và biểu hiện đặc trưng phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội

1.1.1 Phẩm chất tinh thần và cấu trúc của phẩm chất tinh thần

Phẩm chất tinh thần của quân nhân và vai trò của nó trong hoạt động quân sựluôn là sự quan tâm nghiên cứu nhằm nâng cao sức mạnh chiến đấu của quân đội.Thực chất nghiên cứu PCTT của quân nhân là nghiên cứu một trong những mặt,những thuộc tính trong “chất lượng con người” hoạt động trong lĩnh vực quân sự.Trong mọi trường hợp, PCTT của người quân nhân vẫn là một trong những nhân tố

cơ bản, giữ vai trò quyết định khả năng sẵn sàng chiến đấu, chất lượng, hiệu quảhoạt động quân sự, quyết định tiến trình và kết cục của chiến tranh Trong thời đạingày nay, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ hiện đại, của cuộcchiến tranh có sử dụng vũ khí công nghệ cao kết hợp với chiến tranh tâm lý –thông tin, vai trò của con người và PCTT của người quân nhân ngày càng tăng lên.Kinh nghiệm các cuộc chiến tranh trong lịch sử, nhất là cuộc chiến tranh của đế

quốc Mỹ xâm lược Việt Nam, cuộc chiến tranh ở Côxôvô và gần đây ởApganixtan, Irắc cũng chứng minh rằng, để có sức mạnh chiến thắng quân thù, thìPCTT của quân và dân là yếu tố quyết định hàng đầu Vì vậy, ngày nay giáo dục,phát triển PCTT cho quân nhân có vị trí, vai trò hết sức quan trọng để nâng cao khảnăng chiến đấu và chiến thắng của quân đội ta.

Trong lịch sử chiến tranh và quân đội, khái niệm “tinh thần” và “phẩm chấttinh thần” được sử dụng khá rộng rãi Trên các báo chí, các ấn phẩm có liên quanđến vấn đề chiến tranh và quân đội, khái niệm này ngày càng trở nên thông dụng

và phổ biến Tuy nhiên, tùy theo góc độ tiếp cận và nghiên cứu khác nhau nên cáchhiểu về khái niệm này cũng có sự khác nhau

C.Ph Claudơvit (1780 - 1831) - nhà lý luận quân sự tư sản nổi tiếng cho rằng: “Yếu

tố tinh thần là một trong những yếu tố quan trọng nhất của chiến tranh Chính tinh thầnthấm nhuần vào toàn bộ cuộc chiến tranh Chính tinh thần bắt ý chí vận động và hướngdẫn toàn bộ lực lượng; tinh thần và lực lượng là một, vì chính ý chí cũng là một đại lượngcủa tinh thần” [12, tr.238] Theo Ông, tinh thần là ý chí quả quyết của một tâm hồnkiêu hãnh Song, Claudơvít đã xem xét bản chất của tinh thần và sức mạnh tinh thầncủa quân đội với lập trường duy tâm Ông cho rằng, không thể nhận thức được sứcmạnh tinh thần; niềm vinh dự quân nhân thể hiện trong mọi người lính chỉ là ở chỗ nótrở thành một người thừa hành ngoan ngoãn mà chỉ huy đã trao cho nó

Các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác – Lênin, khi nói về nhân tố tinh thần trongsức mạnh chiến đấu của quân đội trong quan hệ với vũ khí, kỹ thuật đã xác định đó

là tinh thần quyết chiến, khả năng chịu đựng mọi sự khắc nghiệt của chiến tranhđến mức như Ph.Ăngghen viết: “Có thể đòi hỏi nó (quân đội) những gì mà không

sợ làm cho nó mất tinh thần” [dẫn theo, 11, tr.518] Tinh thần giữ một vai trò quyếtđịnh trong chiến tranh vì khi được thể hiện ở sức mạnh vật chất nó có thể làm chosức mạnh chiến đấu của quân đội tăng lên hoặc giảm xuống Có tinh thần cao,người lính mới có thể chịu đựng và vượt qua được hy sinh, sử dụng có hiệu quả vũkhí, kỹ thuật Có thể nói, sức mạnh chiến đấu của quân đội được thể hiện ở tinhthần chiến đấu của người lính

Tiếp thu một cách sáng tạo những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác –Lênin về xây dựng quân đội kiểu mới của giai cấp vô sản, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã không ngừng chăm lo xây dựng quân đội về mọi mặt Một trong những vấn đềNgười quan tâm hàng đầu là xây dựng tinh thần chiến đấu cho người lính Những

tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng tinh thần chiến đấu cho ngườilính thể hiện hầu hết trong các bài viết và nói của Người với cán bộ, chiến sĩ quânđội ta Tư tưởng đó của Người được vận dụng trong suốt hai cuộc kháng chiến vàngày nay lại càng có ý nghĩa quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổquốc XHCN

Nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22/12/1947,Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Vệ quốc quân, dân quân du kích phải luôn pháttriển cái kỷ luật nghiêm như sắt, cái tinh thần vững như đồng, cái chí khí quậtcường tất thắng, cái đạo đức: trí, dũng, liêm, trung” [57, tr.330] Những yêu cầucủa Bác Hồ đặt ra với cán bộ, chiến sĩ quân đội ta trong những ngày đầu thành lậpcũng chính là những đặc trưng cơ bản về PCTT của người chiến sĩ sau này, đồngthời nói lên vai trò hết sức quan trọng của PCTT trong chiến đấu, trong hoạt độngquân sự Theo tư tưởng của Người thì người lính có tinh thần chiến đấu cao khôngphải là kiểu “người hùng” cá nhân theo như quan niệm ở một số nước phương Tây

Họ chính là những người lính bình thường nhưng biết xả thân vì cách mạng, vìnghĩa lớn, dám đánh, biết đánh và quyết thắng Nếu như họ có trở thành anh hùng,chiến sĩ thi đua thì “chính là nhờ công lao chung của tập thể Họ là “tinh hoa củadân tộc đã nêu cao tinh thần trung với nước, hiếu với dân, dũng cảm mưu trí,khiêm tốn, giản dị, thương yêu giúp đỡ lẫn nhau, khó khăn không ngại, gian khổkhông sờn, quyết hoàn thành nhiệm vụ cứu nước, góp phần vào sự nghiệp vẻ vangcủa dân tộc” Với những tư tưởng mới trong xây dựng quân đội, Chủ tịch Hồ ChíMinh chỉ rõ việc làm đầu tiên để xây dựng tinh thần cho người lính là: Làm chomỗi đội viên hiểu rõ nhiệm vụ vẻ vang của họ, hiểu rõ mục tiêu chiến đấu của quânđội ta là chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH Người độngviên, khích lệ những chiến sĩ đã “quyết đem xương máu giữ vững nền thống nhất

và độc lập cho nước nhà” Người trân trọng gọi họ là “đại biểu cái tinh thần tự tôn,

tự lập của dân tộc mấy nghìn năm để lại”

Trong quá trình xây dựng tinh thần chiến đấu cho người lính, Chủ tịch Hồ ChíMinh đòi hỏi công tác tư tưởng phải đi trước một bước Đầu tiên phải thống nhất

về tư tưởng, tư tưởng có thống nhất, hành động mới thống nhất, tư tưởng và hànhđộng có thống nhất mới đánh thắng được địch Người đã nhìn thấy trước đòi hỏikhách quan của sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới, những đòi hỏi vềphẩm chất và năng lực chiến đấu của người lính trong cuộc chiến tranh nếu xảy ratrong tương lai và yêu cầu phải bồi dưỡng cho người lính những phẩm chất đạođức, tâm lý vững vàng, một trí tuệ sắc bén, một sức khoẻ dẻo dai, bền bỉ đủ sứcchịu đựng những thử thách nặng nề nhất Người căn dặn cán bộ, chiến sĩ quân đội

ta phải luyện tập thân thể cho mạnh mẽ, nghiên cứu kỹ thuật cho thông thạo, traudồi tinh thần cho vững chắc

Giáo dục con người phát triển toàn diện là điều Người hằng mong muốn.Người căn dặn các nhà làm công tác giáo dục “nếu anh em tư tưởng vững, chính trịvững, kỹ thuật khá, thân thể khoẻ mạnh thì nhất định thắng; trái lại nếu anh emchính trị khá, nhưng quân sự kém, hoặc chính trị quân sự đều khá nhưng thân thểyếu đuối thì cũng không thể thắng được”

Những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng tinh thần chiến đấucho cán bộ, chiến sĩ là một di sản vô giá, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớntrong quá trình xây dựng và chiến đấu của quân đội ta

Trong thực tiễn xây dựng tiềm lực tinh thần của đất nước và nhân tố tinh thầncho các lực lượng vũ trang ở các nước XHCN kể cả nước ta, cần thiết phải nhậnthức các nội dung hàm chứa trong khái niệm tinh thần, nên đã có những đề xuất vềnhững thành tố cấu trúc của khái niệm đó

Các tác giả của cuốn sách: “Chủ nghĩa Mác - Lênin bàn về chiến tranh vàquân đội” cho rằng:

Quan niệm tinh thần chỉ là biểu hiện của những phẩm chất đạo đức vàniềm tin cũng không đúng Đó là một hiện tượng phức tạp hơn, nhiều mặthơn Nội dung căn bản, có tính chất quyết định của tinh thần quân đội là toàn

bộ những tư tưởng chính trị và đạo đức, tâm trạng, cảm giác đã thấm sâu vàotập thể chiến sĩ và sĩ quan Theo bản chất của nó, tinh thần là khả năng củangười chiến sĩ thực hiện đến cùng nghĩa vụ quân nhân của mình Biểu hiện cụthể của tinh thần là những phẩm chất tinh thần - chiến đấu của người chiến sĩ[11, tr.520].

Có tác giả cho rằng, tinh thần đồng nghĩa với ý thức, tư duy Có tinh thần cánhân - ý thức cá nhân và tinh thần cộng đồng - ý thức xã hội [30, tr.6] Từ điển tiếngViệt định nghĩa: “Tinh thần là những thái độ, ý nghĩ định hướng cho hoạt động,quyết định hành động của con người” [96, tr.961] Đề tài khoa học, mã số KXB -

98 do PGS TS Lê Văn Quang chủ nhiệm, đưa ra định nghĩa như sau: “Tinh thầncon người là tổng hợp các giá trị của tư tưởng, tâm lý, ý thức, ý chí và khả năngtinh thần của con người dựa trên các hoạt động xã hội”, “Tinh thần là “cái thần”của ý thức, là sự kết tinh, “thăng hoa” của ý thức, là biểu hiện tổng hợp các giá trịcủa ý thức xã hội, ý thức cá nhân trong những hoàn cảnh nhất định” [9, tr.72-73]

Sở dĩ có sự khác nhau trong định nghĩa, vì tinh thần là một vấn đề rộng lớn,phức tạp, được biểu hiện ra ở nhiều mặt, nhiều cấp độ liên quan đến ý thức, đếnquá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Tuy vậy, các định nghĩađều thống nhất: Tinh thần của con người bao giờ cũng gắn liền với những quan hệvật chất, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạnlịch sử nhất định Tinh thần là một trong những khả năng to lớn của mỗi con ngườitrong mọi lĩnh vực thực tiễn xã hội, và khi được phát huy trong hoạt động cụ thểthì trở thành PCTT của chủ thể hành động

Tiếp thu tính hợp lý của những luận điểm trên đây, thấy rõ tinh thần conngười không chỉ đơn thuần do các yếu tố như tư tưởng, ý chí, tâm lý cộng lại mộtcách giản đơn, mà là sự tổng hợp các giá trị của tất cả các yếu tố cấu thành, trong

đó quan trọng nhất là các yếu tố chính trị, đạo đức, tâm lý, nghề nghiệp Khôngphải ngẫu nhiên mà V.I.Lênin khi nói về sức mạnh tinh thần của con người đã giảithích: “Tất nhiên không nên hiểu tinh thần theo lối nhìn nhận một cách riêng rẽ,

mà phải hiểu tinh thần cũng nằm trong tỷ lệ so sánh về lực lượng thực tế của tất cảcác giai cấp trong mọi quốc gia” [dẫn theo, 28, tr.39] Khi phân tích tinh thần và

PCTT của con người trong hoạt động thực tiễn - xã hội, nhất là trong chiến tranh,cần hiểu rõ và khái quát được những yếu tố hợp thành của PCTT như: quan điểmchính trị, đạo đức, nghề nghiệp, lòng tin, tình cảm xã hội, cũng như những đặcđiểm tâm lý khác của con người như: ý chí, tình cảm, tâm lý, tập quán, thói quen Tất cả các yếu tố này không tồn tại riêng lẻ, tách rời nhau mà có liên hệ biệnchứng, tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn của con người.

Ý thức, tinh thần và PCTT là những khái niệm có quan hệ chặt chẽ, thốngnhất với nhau trên phương diện là thuộc tính bản chất của riêng con người, phảnánh sáng tạo hiện thực khách quan, là kết quả quá trình nhận thức và hoạt độngthực tiễn của con người Nhưng, nếu khái niệm ý thức (ý thức xã hội) trong quan

hệ với vật chất (tồn tại xã hội) chủ yếu nói về bản thể luận và nhận thức luận là sảnphẩm của vật chất phản ánh tồn tại (tồn tại xã hội), thì khái niệm tinh thần khôngchỉ nói về phương diện đó, mà còn cơ bản nói về vai trò của nhân tố tinh thần trongđời sống hiện thực, phản ánh khả năng của con người trong nhận thức và hoạt độngthực tiễn cải biến hiện thực Với khái niệm đó, tinh thần gắn với một chủ thể hoạtđộng nhất định, chủ yếu phản ánh chất lượng của chủ thể đó về tinh thần, với tưcách là phẩm chất với ý nghĩa “là cái làm nên giá trị của con người” [96, tr.744].Vậy bản thân PCTT chính là biểu hiện cụ thể của tinh thần trong những lĩnh vựchoạt động cụ thể, là nhân tố hàng đầu cùng với nhân tố về các điều kiện vật chấtđáp ứng mọi yêu cầu hoạt động của con người

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin tuy chưa nêu ra một định nghĩa

cụ thể về PCTT của con người, song đã vạch ra cơ sở phương pháp luận khoa họccho việc nhận thức đầy đủ, đúng đắn về PCTT V.I.Lênin viết:

Trong mọi cuộc chiến tranh, rốt cuộc thắng lợi đều tùy thuộc vào tinh thần củaquần chúng đang đổ máu trên chiến trường Lòng tin vào cuộc chiến tranh chínhnghĩa, sự giác ngộ rằng cần phải hy sinh đời mình cho hạnh phúc của những ngườianh em, là yếu tố nâng cao tinh thần binh sĩ và làm cho họ chịu được những khókhăn chưa từng thấy [37, tr.147]

Xuất phát từ những phân tích trên đây có thể quan niệm: Phẩm chất tinh thần của con người, trong xã hội có giai cấp, là tổng hoà các yếu tố, giá trị về

chính trị, đạo đức, tâm lý, nghề nghiệp… tạo nên sức mạnh và định hướng cho mọi hoạt động của họ đạt chất lượng, hiệu quả nhất định.

Do chế độ kinh tế, chính trị xã hội quyết định, được hình thành, phát triểntrong quá trình con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội, PCTT là loại phẩmchất xã hội cơ bản, đặc trưng cho sức mạnh tinh thần của con người và là điều kiệncho mọi hoạt động sống của con người trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực hoạtđộng chính trị - xã hội

Xét về phương diện giá trị xã hội, PCTT của con người chính là một mặt biểu

hiện những giá trị xã hội của con người, là thước đo trình độ phát triển của conngười về mặt xã hội Nhờ có các phẩm chất xã hội, trước hết là PCTT, mà conngười trở thành một nhân cách xác định

Xét về phương diện lịch sử hoạt động tinh thần, PCTT của con người là sản

phẩm phát triển lâu dài của lịch sử tiến hóa con người, phản ánh các điều kiện sinhhoạt vật chất, tinh thần, các hoạt động sống và quan hệ xã hội của con người ởnhững giai đoạn lịch sử nhất định

Xét về bản chất, PCTT của con người là sự phản ánh vào nhân cách con

người các mối quan hệ xã hội, trong xã hội có giai cấp, đó là sự phản ánh quan hệchính trị - giai cấp và các hoạt động đấu tranh giai cấp, đấu tranh chính trị, đem lạicho con người sức mạnh tinh thần to lớn để thực hiện mục tiêu, lý tưởng của mộtgiai cấp nhất định

Sự hình thành, phát triển PCTT của con người chịu tác động của một hệ thốngcác quy luật mà trước hết là quy luật xã hội và quy luật sinh học Ngày nay, cácnhà khoa học đã chứng minh rằng, con người cũng như PCTT của họ là sản phẩmcủa quá trình tác động biện chứng giữa mặt sinh học và mặt xã hội Song, PCTTtrước hết và chủ yếu là sản phẩm của lịch sử, có nguồn gốc xã hội - lịch sử Sựhình thành, phát triển PCTT của con người nói chung, của mỗi con người cụ thểnói riêng bao giờ cũng mang đậm dấu ấn của hoàn cảnh, của điều kiện xã hội - lịchsử

Quan điểm Mác - Lênin coi các phẩm chất xã hội của con người là sản phẩmcủa quá trình phát triển lâu dài về mặt xã hội - lịch sử C.Mác viết:

Trong khi tác động vào tự nhiên ở bên ngoài thông qua sự vận động đó,

và làm thay đổi tự nhiên, con người cũng đồng thời làm thay đổi bản tính củachính nó Con người phát triển những tiềm lực đang ngái ngủ ở trong bản tính

đó và bắt sự hoạt động của những tiềm lực ấy phải phục tùng quyền lực củamình [53, tr.266]

Chính trong quá trình lao động sản xuất, đấu tranh giai cấp và quan hệ xã hội

mà những mặt, những yếu tố trong bản tính tự nhiên của con người dần dần đượcbộc lộ ra, được xã hội hóa và trở thành các phẩm chất xã hội của con người Theo

đó, phương thức để con người hình thành, phát triển các phẩm chất của mình làviệc con người chiếm hữu một cách toàn diện bản chất của mình: thấy, nghe, ngửi,nếm, sờ, trực quan, mong muốn, tư duy, hoạt động Đó cũng là quá trình conngười thực hiện đối tượng hóa các “lực lượng bản chất người” của mình; một mặt

để “nhân loại hoá cảm giác của con người” và mặt khác “sáng tạo cảm giác củacon người” tương ứng với sự phong phú của đối tượng khách quan Chủ tịch HồChí Minh, trong bài “Thực hành sinh ra hiểu biết” cũng vạch rõ: “Hoạt động sảnxuất là nguồn gốc của sự phát triển hiểu biết của loài người”, và: “Muốn hiểu biếtmột việc gì, một vật gì thì phải tham gia vào cuộc đấu tranh và biến đổi của việc

ấy, vật ấy” [63, tr.251]

Như vậy, con người không chỉ là sản phẩm của xã hội - lịch sử, mà còn là chủthể sáng tạo ra thế giới đối tượng (thế giới tự nhiên thứ hai) và bản thân mình vớinhững phẩm chất xã hội đặc thù, thông qua quá trình chiếm hữu đối tượng Conngười chỉ có thể hình thành một phẩm chất nào đó nếu như có quá trình chiếm hữuđối tượng tương ứng Nếu con người không có một nhu cầu nào về đối tượng đểthúc đẩy việc hình thành động cơ hoạt động, chiếm hữu đối tượng, không có mộtcảm xúc nào về đối tượng và do đó không có hoạt động chiếm hữu đối tượng, thìkhông thể có những hiểu biết đầy đủ về đối tượng đó Nếu như trong tính hiện thựccủa nó, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội, thì các phẩm chất củacon người chính là những biểu hiện sinh động trong đời sống hiện thực cái bảnchất đó, và là phương thức tồn tại của “bản chất người” trong thang bậc vận động,phát triển liên tục của nó

Cùng với quá trình cải biến tự nhiên, phát triển xã hội và hoàn thiện chính mình,PCTT của con người cũng ngày càng được phát triển, hoàn thiện Con người có PCTTngày càng cao thì ngày càng nhận thức và hoạt động phù hợp với quy luật khách quan,đem lại chất lượng và hiệu quả to lớn Đồng thời, PCTT góp phần định hướng và điềuchỉnh hành vi của con người Đó là quy luật về sự tác động qua lại giữa con người vàPCTT của con người trong sự phát triển của xã hội, đặc biệt là trong chiến tranh và lĩnhvực quân sự Ngày nay, quy luật đó đang tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của xã hội,của con người hơn bao giờ hết.

PCTT của con người ngày nay có cấu trúc khá phức tạp gồm nhiều yếu tố,

nhiều tầng, lớp có quan hệ chặt chẽ với nhau và được nhìn nhận dưới nhiều góc độkhác nhau Cách tiếp cận PCTT ở góc độ hình thái ý thức xã hội bao gồm các yếu

tố cơ bản như: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức thẩmmỹ… có ưu điểm là hướng vào giải quyết mặt nhận thức luận xã hội của con ngườivới tư cách là chủ thể của quá trình nhận thức hiện thực khách quan; nhưng chưachỉ ra con đường, biện pháp cụ thể để xây dựng, phát triển PCTT ở từng đối tượng

cụ thể, hoạt động trong một lĩnh vực nhất định Tiếp cận PCTT theo cấp độ baogồm hai lớp: lớp hệ tư tưởng và lớp tâm lý xã hội, có ưu điểm là khẳng định đượccác giá trị của yếu tố tư tưởng, tâm lý, ý thức, ý chí… của con người trong nhậnthức và hoạt động thực tiễn xã hội; song, chưa đề cập sâu đến vai trò, giá trị củatừng yếu tố như: chính trị, đạo đức, tâm lý, nghề nghiệp… và mối quan hệ giữa cácyếu tố với tư cách là những mặt, những bộ phận cấu thành PCTT con người

Cho nên, luận án lựa chọn cách tiếp cận cấu trúc PCTT theo góc độ giá trị,PCTT bao gồm một số yếu tố cơ bản là: phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức,phẩm chất tâm lý, phẩm chất nghề nghiệp… và những yếu tố khác cùng cấp độ

Song, đó không phải là sự cộng lại giản đơn của từng yếu tố ấy, mà là tổng hoà các

yếu tố, giá trị tồn tại trong sự tác động, tương hỗ lẫn nhau, đan xen, thâm nhập vàonhau, tạo nên sức mạnh, định hướng mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của conngười đạt hiệu quả cao Cách tiếp cận này vừa cho phép làm rõ được bản chất, vaitrò và giá trị của các yếu tố cấu thành PCTT của con người, đồng thời tạo được cơ

sở để xác định con đường, biện pháp xây dựng, phát triển PCTT của con người

Phẩm chất chính trị là yếu tố cơ bản trong các yếu tố cấu thành PCTT của

con người; phản ánh nội dung, giá trị, chất lượng nhân cách về sự giác ngộ mụctiêu, lý tưởng chiến đấu của giai cấp, của dân tộc Trong xã hội có giai cấp thìphẩm chất này luôn được đặt lên hàng đầu và biểu hiện ở ý thức, hành vi của conngười đối với lợi ích của giai cấp, nhà nước, ở việc giải quyết các quan hệ xã hội,trước hết là quan hệ chính trị - giai cấp và ở việc thực hiện giải quyết những nhiệm

vụ chính trị - thực tiễn của con người

Chính trị là một hiện tượng xã hội, xuất hiện trong xã hội cùng với sự ra đờicủa giai cấp, nhà nước và sự hình thành các quốc gia dân tộc Chính trị phản ánhcác quan hệ kinh tế - xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc cũng như thái độ của cácquốc gia, dân tộc và giai cấp đối với quyền lực nhà nước Sự phản ánh nội dung,tính chất, quan điểm, tư tưởng giai cấp trong mỗi nhân cách chính là phẩm chấtchính trị Phẩm chất chính trị là một biểu hiện đặc thù PCTT của con người, đặctrưng cho sức mạnh tinh thần của con người trong xã hội có giai cấp, là sự phảnánh vào nhân cách con người các mối quan hệ chính trị - giai cấp và các hoạt độngđấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc của con người Khẳng định phẩm chất chínhtrị của con người là khẳng định bản chất giai cấp, tính giai cấp của nhân cách conngười trong xã hội có giai cấp Ở đây, chúng ta không phủ nhận bản chất chungcủa con người và loài người, song, trong xã hội có giai cấp, có đấu tranh giai cấpthì mọi phẩm chất của con người đều in dấu ấn giai cấp và cùng được xem xéttrước hết ở phương diện chính trị - giai cấp

Phẩm chất chính trị của con người hình thành, phát triển gắn liền với sự xuấthiện giai cấp và sự đối kháng giữa các giai cấp về lợi ích kinh tế và quyền lực chínhtrị Trong xã hội có sự phân chia giai cấp, không có cá nhân nào lại không phải làthành viên của một giai cấp nhất định được hợp thành trên cơ sở mục tiêu, lợi íchchung Song, mỗi thành viên của giai cấp vừa mang bản chất chung của con người

và loài người, vừa mang những đặc tính riêng phản ánh bản chất của giai cấp đó.Cộng đồng giai cấp tạo ra những điều kiện bảo đảm lợi ích của họ, đồng thời cũngđòi hỏi họ phải tự ý thức, có nghĩa vụ và trách nhiệm đối với việc bảo vệ quyền lợi,lợi ích giai cấp Phẩm chất chính trị của con người là cái phản ánh bản chất giai cấp

trong họ với những đặc điểm riêng của mỗi người, tạo thành những cá tính và nhâncách riêng của cá nhân, làm cho thế giới tinh thần của cá nhân này, khác với thếgiới tinh thần của những cá nhân khác trong cùng giai cấp.

Đặc trưng của phẩm chất chính trị là thể hiện trực tiếp và tập trung lợi ích giaicấp và là động lực to lớn chi phối ý thức và hành vi của con người C.Mác vàPh.Ăngghen viết: “Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thì cũngchi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần, thành thử nói chung tư tưởng củanhững người không có tư liệu sản xuất tinh thần cũng đồng thời bị giai cấp thốngtrị chi phối” [50, tr.66] Trong xã hội có giai cấp, để thống trị xã hội, các giai cấpthống trị đặc biệt coi trọng việc giáo dục, bồi dưỡng một cách có hệ thống ý thức, tìnhcảm, ý chí và năng lực chính trị, xây dựng phẩm chất chính trị cho các thành viên củagiai cấp mình Đồng thời, họ dùng mọi biện pháp, cả giáo dục và cưỡng bức, để biếnnhững tư tưởng, quan điểm chính trị thành hiện thực trong đời sống xã hội

Tuy nhiên, ý thức, tình cảm và ý chí chính trị chỉ được biểu hiện thông quahành vi cụ thể của mỗi người Sự trung thành với mục tiêu, lý tưởng chính trị củagiai cấp chỉ có thể xét đoán đúng đắn và đầy đủ nhất trong cuộc sống của con ngườithông qua hoạt động thực tiễn, vì hành động là sự biểu hiện ra bên ngoài của tưtưởng V.I.Lênin chỉ rõ: “Chúng ta căn cứ vào cái gì để xét đoán những “tư tưởng

và tình cảm” thực của các cá nhân có thực? Tất nhiên, căn cứ đó chỉ có thể là nhữnghoạt động của các cá nhân ấy… tức là những sự kiện xã hội” [36, tr.531] Những trithức chính trị được tiếp nhận, những xúc cảm, tình cảm được xây dựng sẽ chuyểnhoá thành động cơ chính trị của con người, được thể hiện ở năng lực bảo vệ những

tư tưởng, quan điểm chính trị, ở năng lực giải quyết những tình huống, nhiệm vụchính trị trong hoạt động thực tiễn chính trị, ở việc tích cực nghiên cứu tìm tòi,nâng cao trí tuệ, tu dưỡng, rèn luyện đạo đức theo định hướng chính trị Mặt khác,chính thông qua hoạt động thực tiễn mà ý thức chính trị ngày càng được củng cố,

và do đó phẩm chất chính trị của con người ngày càng phát triển, hoàn thiện

Ngày nay, một trong những cơ sở để hình thành phẩm chất chính trị củangười cách mạng chính là chủ nghĩa Mác - Lênin, bởi đó là lý luận khoa học tiêntiến nhất của lịch sử tư tưởng nhân loại, là vũ khí sắc bén của giai cấp vô sản và

nhân dân lao động trong cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc vàgiải phóng con người C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định:

Những quan điểm lý luận của những người cộng sản tuyệt nhiên không dựatrên những ý niệm, những nguyên lý do một nhà cải cách thế giới nào phátminh hay phát hiện ra… Những nguyên lý ấy chỉ là biểu hiện khái quát củanhững quan hệ thực tại của một cuộc đấu tranh giai cấp hiện có [51, tr.615].Như vậy, phẩm chất chính trị của con người giữ vai trò nền tảng, định hướngchính trị phù hợp với mục tiêu, lợi ích của giai cấp thống trị xã hội Phẩm chấtchính trị được ví như kim chỉ nam quyết định phương hướng giai cấp và cách thứchoạt động của con người trong cuộc sống, giúp con người trở thành những chiến sĩcách mạng tích cực đấu tranh để hiện thực hóa những tư tưởng, quan điểm của giaicấp mình

Phẩm chất đạo đức là yếu tố quan trọng trong các yếu tố cấu thành PCTT của

con người; phản ánh chất lượng, giá trị đạo đức của mỗi người dựa trên các nguyêntắc, quy tắc, chuẩn mực đạo đức của xã hội, nhằm điều chỉnh hành vi của conngười, của cộng đồng phù hợp với mục tiêu chính trị của giai cấp, đồng thời là cơ

sở cho con người hoạt động có mục đích, có lý tưởng và hành động một cách tựnguyện, tự giác

Là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức phản ánh tồn tại xã hội và bị quy địnhbởi tồn tại xã hội Trong xã hội có giai cấp, đạo đức mang bản chất giai cấp sâusắc, phản ánh và bảo vệ lợi ích của một giai cấp nhất định Tự giác hay không tựgiác, rút cục người ta đều lấy những quan điểm đạo đức của mình từ những quan

hệ thực tế đã tạo nên địa vị giai cấp của mình, tức là những quan hệ kinh tế trong

đó người ta tiến hành sản xuất và trao đổi Đạo đức không chỉ mang tính giai cấp

mà còn mang tính dân tộc và tính thời đại Mỗi giai cấp, mỗi dân tộc và mỗi thờiđại có quan điểm đạo đức riêng Ph.Ăngghen viết:

Mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm củatình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ Và vì cho tới nay xã hội đã vận động

trong những sự đối lập giai cấp, cho nên đạo đức cũng luôn luôn là đạo đức

của giai cấp: hoặc là khi nó biện hộ cho sự thống trị và lợi ích của giai cấp

thống trị, hoặc là, khi giai cấp bị trị đã trở nên khá mạnh thì nó tiêu biểu cho

sự nổi dậy chống lại sự thống trị nói trên và tiêu biểu cho lợi ích tương lai củanhững người bị áp bức [2, tr.137]

Phẩm chất đạo đức có vai trò hết sức quan trọng đối với hoạt động của conngười, trước hết được biểu hiện tập trung thông qua chức năng điều chỉnh hành vi.Chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra rằng, xã hội là một chỉnh thể thống nhất của sự tácđộng lẫn nhau giữa người với người Sự tồn tại, vận động và phát triển của xã hội

là kết quả tổng hợp trong sự tương tác giữa các xu hướng xã hội khác nhau, thậmchí đối lập nhau, mà nguồn gốc của nó là sự đối lập về mục đích giữa các cá nhân,các tập đoàn xã hội khác nhau Do vậy, để bảo đảm cho xã hội tồn tại, vận động vàphát triển cần phải có những nguyên tắc, quy tắc nhất định (như chính trị, văn hoá,pháp luật, tôn giáo, khoa học ) do con người đặt ra trên cơ sở những đòi hỏi kháchquan của xã hội Đạo đức là một phương thức điều chỉnh đặc biệt trong hệ thốngnhững nguyên tắc, quy tắc ấy Chẳng hạn như, pháp luật cũng là công cụ xã hộiđiều chỉnh thái độ và hành vi của con người nhằm giải quyết mối quan hệ giữa

quyền lợi và nghĩa vụ đối với nhau, song nó điều chỉnh bằng sức mạnh cưỡng chế bởi hệ thống cơ quan pháp luật của nhà nước Còn đạo đức điều chỉnh hành vi của con người trên cơ sở tự nguyện, tự giác dưới tác động của lương tâm và dư

luận xã hội Do đó, mặc dù đạo đức tác động thường không trực tiếp và mạnh mẽ

như pháp luật, nhưng lại sâu sắc, bền vững hơn.

Đạo đức còn có chức năng giáo dục, bởi đó là gốc của con người, có vai trò rất tolớn trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Giáo dục đạo đức chính là quá trình làmgiầu thêm tính người cho mỗi con người và toàn xã hội, nhằm hình thành những quanđiểm cơ bản nhất, những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực đạo đức cho con người Giáodục đạo đức giúp cho con người có khả năng lựa chọn, đánh giá các hiện tượng xã hội,đánh giá tư cách, ý thức, hành vi đạo đức của người khác và bản thân mình Hệ thốngquy tắc, chuẩn mực đạo đức được hình thành nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của xãhội, phù hợp với lợi ích chung và lợi ích riêng chân chính của mỗi người, đồng thời,dựa vào các chuẩn mực đó giúp cho mỗi người tự định hướng và tự điều chỉnh hành vicủa mình

Phẩm chất đạo đức bao gồm: Ý thức đạo đức, hành vi đạo đức và quan hệ đạođức Ý thức đạo đức là toàn bộ quan niệm, tình cảm thể hiện sự nhận thức củacon người đối với những hành động của mình trong quan hệ với cộng đồng, với xãhội và với người khác theo những chuẩn mực và quy tắc đạo đức nhất định Hành

vi đạo đức là sự tác động trở lại của con người đối với tồn tại xã hội dưới sự chỉđạo của ý thức đạo đức Quan hệ đạo đức là hệ thống quan hệ giữa cá nhân và xãhội, cá nhân với cá nhân về đạo đức thông qua các mối quan hệ cụ thể: cá nhân -gia đình - xã hội; cá nhân - tập thể - cộng đồng Vì vậy, khi xem xét phẩm chất đạođức của một cá nhân không thể chỉ căn cứ vào ý thức đạo đức mà phải xét đoán cảhành vi đạo đức và quan hệ đạo đức

Đạo đức có mối liên hệ mật thiết với các hình thái ý thức khác trong thượngtầng kiến trúc được hình thành trên một cơ sở kinh tế nhất định, nhưng trực tiếpnhất là với tư tưởng chính trị của giai cấp Và do đó, đạo đức trở thành một công

cụ có sức mạnh rất lớn phục vụ cho lợi ích của giai cấp

Phẩm chất đạo đức của người cách mạng được hình thành và phát triển trongđiều kiện sinh hoạt, lao động, đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân và nhândân lao động nhằm xoá bỏ mọi chế độ áp bức, bất công và xây dựng một xã hộicông bằng, văn minh, tiến bộ nhất trong lịch sử nhân loại, đồng thời kế thừa vàphát huy những giá trị đạo đức tốt đẹp của loài người trong lịch sử, trước hết là củanhân dân lao động Sức mạnh của đạo đức cộng sản vô cùng to lớn, là động lựctinh thần của người chiến sĩ tiên phong, của quần chúng cách mạng trong đấu tranhthực hiện mục tiêu, lý tưởng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Khi đạođức cộng sản đã thấm sâu vào quần chúng thì sẽ chuyển hoá thành một phẩm chấttinh thần đặc biệt, là cơ sở làm cho con người có bản lĩnh, biết xử trí đúng đắntrong lúc khó khăn cũng như khi thuận lợi, biết đặt lợi ích chung lên trên quyền lợi,lợi ích riêng; có thái độ và hành động đúng; toàn tâm, toàn ý phục vụ cách mạng,phục vụ nhân dân Vì vậy, trong phát triển PCTT người cách mạng, điều đặc biệtquan trọng là phải xây dựng cho họ có phẩm chất đạo đức cách mạng cao cả

Phẩm chất tâm lý là yếu tố quan trọng trong cấu trúc PCTT, bao gồm một

phức hợp những cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ và thái độ của con người trước ảnh

hưởng của môi trường, điều kiện và hoàn cảnh xung quanh [48, tr.15] Phẩm chấttâm lý đóng vai trò là “tác nhân thường trực” đối với hoạt động nhận thức và thựctiễn của con người, có thể “kích thích” hoặc làm “suy giảm” những nhân tố kháctrong PCTT.

Trong PCTT, yếu tố tâm lý tích cực tạo cho con người sự cân bằng của tínhcách (trong đó có ý chí, tình cảm, khí chất…) để làm chủ bản thân trong hoàn cảnhkhó khăn của đời sống, trong sản xuất, đặc biệt trong chiến đấu vũ trang Các yếu

tố trong phẩm chất tâm lý hình thành và phát triển không chỉ do ảnh hưởng của quátrình giáo dục mà còn do tác động của điều kiện và hoàn cảnh khách quan Thôngqua những yếu tố này, con người trực tiếp biểu hiện thái độ của mình đối với cácmối quan hệ xã hội, với cộng đồng và với những người khác; đối với các sự kiện,tình trạng, bối cảnh xã hội đang diễn ra; đối với mục tiêu, lý tưởng của giai cấp,của dân tộc Những tình cảm, tâm trạng và thái độ đó chỉ trở nên sâu sắc, bềnvững, toàn diện khi dựa trên nền tảng tư tưởng và thế giới quan khoa học

Những thành tố trong phẩm chất tâm lý có mức độ bền vững khác nhau.Thường thường, các yếu tố truyền thống, kinh nghiệm và thói quen ít biến đổi; cònnhững cảm xúc, tình cảm, tâm trạng dễ biến động trước sự tác động của tình hìnhkhách quan, nhất là trước những tình huống ác liệt của chiến tranh Cho nên, đây lànhững khía cạnh mà kẻ thù thường lấy làm mục tiêu để tập trung chống phá các lựclượng cách mạng, tiến bộ Theo các lý luận gia của Mỹ thì “Tổ hợp tâm lý của conngười là khâu yếu nhất và chính đó là nơi mà chúng ta phải hướng mọi nỗ lực thâmnhập về chính trị, tư tưởng, đạo đức” [102, tr.228] Vì vậy, trong quá trình pháttriển PCTT con người, cần đặc biệt chú trọng đến phẩm chất này

Phẩm chất nghề nghiệp cũng là một yếu tố quan trọng cấu thành PCTT của

con người Lòng yêu nghề, sự gắn bó với nghề là một bộ phận của động lực tinhthần, tác động tích cực đến niềm tin, lý tưởng Chất lượng của phẩm chất đó đượcquy định bởi trình độ nhận thức về vai trò của lao động, sự yêu quý lao động vàtrình độ thành thạo chuyên môn biểu hiện ở kiến thức, kinh nghiệm, kỹ xảo, kỹnăng Nhưng lại có vai trò to lớn trong việc chuyển hóa kiến thức, kinh nghiệm, kỹxảo, kỹ năng của nghề nghiệp thành sức mạnh để đạt chất lượng, hiệu quả cao trong

lĩnh vực lao động sản xuất, chiến đấu và các mặt hoạt động xã hội khác Lòng yêunghề, sự gắn bó với nghề còn phát huy tính sáng tạo và óc sáng kiến của con ngườitrong hoạt động thực tiễn.

Do đó cần nhận thức đầy đủ vai trò của sự thành thạo chuyên môn nghềnghiệp đối với hoạt động thực tiễn của con người, nhất là trong điều kiện cuộc cáchmạng khoa học và công nghệ hiện đại ngày càng phát triển đòi hỏi phải bồi dưỡnglòng yêu nghề, gắn bó với nghề cho các đối tượng lao động ở những ngành nghềkhác nhau Sự lạc hậu về khoa học, công nghệ có thể gây nên sự thoái chí củangười lao động đối với nghề nghiệp đang làm Vì vậy, để bồi dưỡng PCTT cho conngười dù ở các đối tượng nào, cũng phải tạo cho họ có nghề nghiệp và cùng vớigiáo dục chính trị, đạo đức, bồi dưỡng niềm tin, lý tưởng, ý chí, phải trang bị kiếnthức, rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng, tích luỹ kinh nghiệm, từ đó tạo cho họ sự hứng thú

đi đến say mê nghề nghiệp của mình trong phục vụ xã hội, phục vụ lợi ích cộngđồng

Các yếu tố cấu thành PCTT như phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức, phẩmchất tâm lý, phẩm chất nghề nghiệp… có mối liên hệ biện chứng hữu cơ, đan xen,hoà quyện vào nhau, tạo thành một chỉnh thể thống nhất chặt chẽ, toàn vẹn và cùngphát triển Tuy nhiên, mỗi phẩm chất có vị trí, vai trò nhất định trong sự hình thành,phát triển PCTT của con người, trong đó phẩm chất chính trị giữ vai trò chủ đạo,định hướng sự hình thành, phát triển những phẩm chất khác Phẩm chất chính trị,đạo đức tạo nên nền tảng, bộ mặt tinh thần và giá trị cốt lõi của nhân cách, là cơ sở,điều kiện để hình thành phẩm chất nghề nghiệp, phẩm chất tâm lý Đến lượt nó,phẩm chất tâm lý và nghề nghiệp góp phần hoàn thiện phẩm chất chính trị và phẩmchất đạo đức của con người Quá trình phát triển PCTT cũng chính là quá trình pháttriển và hoàn thiện các yếu tố trong cấu trúc của nó Vì vậy, việc chỉ ra khái niệm,cấu trúc PCTT chính là cơ sở phương pháp luận để đi sâu phân tích, làm rõ bảnchất PCTT của TNQĐ ta

1.1.2 Biểu hiện đặc trưng phẩm chất tinh thần thanh niên quân đội ta

Theo từ điển tiếng Việt, thanh niên là: “Người còn trẻ, đang ở độ tuổi trưởngthành” [96, tr.881] Thanh niên nước ta hiện nay là lực lượng xã hội to lớn, chiếm

35% dân số cả nước và đang hoạt động trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội[21, tr.16] Họ là nguồn nhân lực chủ yếu, nguồn đào tạo nhân tài cho đất nước, lựclượng chính đang thực hiện nhiệm vụ chiến lược của cách mạng là xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN Đó là lực lượng đang trực tiếp kế thừa truyền thốngcách mạng hào hùng của các thế hệ cha anh, góp phần cùng toàn Đảng, toàn dânđưa cách mạng nước ta đến thắng lợi hoàn toàn, “nước nhà thịnh hay suy, yếu haymạnh phần lớn là do các thanh niên”

Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, thanh niên là lực lượng cơ bản, baogồm chiến sĩ, hạ sỹ quan, học viên đào tạo sĩ quan và một bộ phận sỹ quan trẻ, cótuổi đời từ 18 - 30, đóng vai trò to lớn đối với sự trưởng thành và lớn mạnh củaquân đội Đây là lực lượng đông đảo, có tri thức, trẻ, khoẻ, nhiệt tình, là nguồnnhân lực giữ vai trò rất quan trọng đối với sức mạnh chiến đấu của quân đội cảtrong quá khứ, hiện tại và tương lai, là những người trực tiếp cầm súng chiến đấu vàthực hiện các chức năng, nhiệm vụ cơ bản của quân đội ta Đúng như Chủ tịch HồChí Minh khẳng định: “Các chú dù là đại đoàn trưởng, trung đoàn trưởng, tiểu đoàntrưởng, cũng chỉ là người đặt kế hoạch và điều khiển đánh trận Lúc ra trận việc đặtmìn, phá lô cốt đều do tay anh em đội viên làm” [60, tr.320] Hiện nay, ở đơn vịchiến đấu và sẵn sàng chiến đấu, thanh niên chiếm 85%, thậm chí nhiều đại đội100% cán bộ, chiến sĩ là thanh niên

TNQĐ không những có vai trò trực tiếp quyết định sự thắng lợi của từng trậnđánh và chất lượng, hiệu quả hoạt động của quân đội, mà còn là lực lượng hậu bị tincậy bổ sung cho Đảng những đảng viên ưu tú, cung cấp cho quân đội những cán bộ,

sỹ quan trẻ có đầy đủ phẩm chất, năng lực, sự nhiệt tình để đảm đương trọng tráchlớn lao mà Đảng và quân đội giao phó là xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốcViệt Nam XHCN Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Đâu cần thanh niên có, đâukhó có thanh niên”, “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền, đào núi và lấpbiển, quyết chí ắt làm nên” [56, tr.95]

Là một bộ phận của thanh niên cả nước, TNQĐ vừa mang những đặc điểmchung của lứa tuổi trẻ, lại vừa có những đặc điểm riêng phản ánh lĩnh vực hoạtđộng đặc thù - hoạt động quân sự

Xét ở góc độ sinh học, lứa tuổi thanh niên là một lứa tuổi đang phát triển và

ngày càng hoàn thiện về trí dục, đức dục và thể lực So với các đối tượng khác làquân nhân trong quân đội, TNQĐ là biểu tượng về sự trẻ trung, mạnh mẽ, có nhiềuhoài bão, ham hiểu biết, nhạy cảm, sáng tạo, ưa thích cái mới, cái đẹp và tiến bộ.Trong khi đó, những phẩm chất xã hội quan trọng như chính trị, đạo đức, niềm tin,

lý tưởng, xu hướng nghề nghiệp, sự định hướng giá trị và hoạt động ở lứa tuổi này

tuy đã được hình thành và bước đầu có sự phát triển, nhưng độ vững chắc và tính sâu sắc còn hạn chế Mặt khác, ở lớp đối tượng này, bên cạnh sự mạnh dạn, năng

động, dám nghĩ, dám làm là sự biểu hiện của tính bồng bột, thiếu kinh nghiệm dochưa trải nghiệm nhiều trong thực tiễn, vốn sống và kinh nghiệm hoạt động xã hộicòn ít Cho nên, đời sống tinh thần của họ thường có sự biến động, tính kiên trì, sứcchịu đựng, trạng thái tâm lý thường kém bền vững; dễ chủ quan, nóng vội trong hoạtđộng, dễ bi quan, chán nản khi gặp khó khăn Trước những diễn biến phức tạp củatình hình chính trị - xã hội và thủ đoạn lừa bịp của các thế lực thù địch, họ dễ ngảnghiêng, dao động, dễ lầm lẫn trong phân biệt đúng, sai, xấu, tốt, bạn, thù, ta, dễ dẫnđến những lệch lạc trong định hướng giá trị nhân cách Khoa học về tâm lý lứa tuổi

xác nhận, ở lứa tuổi thanh niên con người bản năng, con người sinh vật thường phát triển hơn con người chính trị, xã hội Đó là mâu thuẫn của quá trình tự phát triển

trong bản thân mỗi cá thể với những phẩm chất xã hội chưa chín muồi Để giảiquyết mâu thuẫn này, thì vai trò của giáo dục và định hướng giá trị nhân cách là hếtsức quan trọng, đồng thời cần chú ý đáp ứng những nhu cầu về sở thích, thị hiếu,nguyện vọng và các hoạt động mang tính đặc thù lứa tuổi, nghề nghiệp, tình bạn,tình đồng chí, đồng đội trong quá trình giáo dục, bồi dưỡng và phát triển PCTTcủa TNQĐ

Với tư cách như một thế hệ có quan hệ mật thiết với các thế hệ khác trong cộngđồng xã hội và trong quân đội, TNQĐ hiện nay được thừa hưởng những di sản của quákhứ và hiện tại Căn cứ vào các tiêu chí chủ yếu để xác định sự phát triển chung củathanh niên là: học vấn, văn hoá, lập trường giai cấp, đạo đức, lối sống, tính kỷ luật,hành vi và hoạt động có thể đánh giá TNQĐ trong hiện tại và khả năng phát triểntrong tương lai Thực tế cho thấy, mặt bằng trình độ học vấn của TNQĐ hiện nay cao

hơn so với các thế hệ cha anh trước đây, nên có những điều kiện thuận lợi để vươn lênthực hiện lý tưởng và hướng tới các giá trị tốt đẹp của xã hội Tuy nhiên, ở lứa tuổi nàylại chưa có nhiều kinh nghiệm và sự từng trải để đánh giá, lựa chọn các giá trị đó Việcnhìn nhận, đánh giá về quá khứ thường xuất phát từ cảm hứng, phê phán dễ phiến diện

và cực đoan Mặt khác, do sự nhạy cảm, xúc cảm trực tiếp thường mạnh hơn và đitrước năng lực phân tích bằng lý trí, khoa học về mọi vấn đề trong cuộc sống, nên lứatuổi này dễ thay đổi sở thích, hứng thú, dễ tiếp nhận các trào lưu tư tưởng khác nhau, kể

cả tích cực và tiêu cực; thường lý tưởng hoá, hy vọng và say mê vào tương lai, nhưngđồng thời cũng dễ chán nản, thất vọng và hoài nghi Đây là đặc điểm nổi bật của thanhniên nói chung và TNQĐ nói riêng Để khắc phục tình trạng đó, cần giáo dục một cáchtoàn diện, nhất là giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức, lối sống, truyền thống, tôn trọngtính độc lập suy nghĩ, tin cậy, lôi cuốn và động viên TNQĐ biết tự điều chỉnh nhậnthức, hành động phù hợp với yêu cầu của cách mạng và quân đội

Xét theo cấu trúc xã hội, thanh niên là một lớp đối tượng rất đa dạng, bao gồm

các nhóm đối tượng khác nhau: thanh niên công nhân, thanh niên nông dân, thanh niênhọc sinh sinh viên, thanh niên trí thức, thanh niên các dân tộc, thanh niên công an,thanh niên quân đội Tuỳ theo đặc điểm nghề nghiệp và môi trường hoạt động khácnhau mà mỗi “nhóm xã hội” có nhu cầu, nguyện vọng và xu hướng phát triển khácnhau TNQĐ là một “nhóm xã hội” đặc thù, mà phần đông là những người đang trựctiếp học tập, huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu ở các đơn vị và nhà trường quân đội Dotính đặc thù của quân đội nên các hoạt động của họ thường diễn ra với cường độ cao,đòi hỏi sự nỗ lực rất lớn cả về thể chất và tinh thần Khi mới bước vào môi trường quân

sự, họ chưa có ngay được các phẩm chất cần thiết của người quân nhân cách mạng; cònnhiều bỡ ngỡ nên chưa thể thích ứng ngay được với môi trường quân sự Song, ngaykhi vào quân đội, họ đã được học tập, công tác, sinh hoạt theo tổ chức, biên chế củatừng loại hình đơn vị, với một thiết chế tổ chức lãnh đạo, chỉ huy chặt chẽ từ trên xuốngdưới, cho nên tính tập thể, tính kỷ luật, tình đồng chí, đồng đội trong hoạt động thườngrất cao

Đối tượng thanh niên nhập ngũ hàng năm theo luật nghĩa vụ quân sự hiện nayngày càng đa dạng về thành phần xuất thân, quê quán, sở thích, trình độ văn hoá

Song nhìn chung, đa số đều có phẩm chất tốt, trình độ học vấn tương đối cao và kháđồng đều Đây là điều kiện hết sức thuận lợi để TNQĐ cống hiến và trưởng thành,trong đó có sự hình thành, phát triển và hoàn thiện phẩm chất chính trị, đạo đức, tâm

lý và nghề nghiệp quân sự Tuy nhiên, do trình độ kiến thức thường thiên về khoahọc tự nhiên, khoa học kỹ thuật, với tư duy mang tính trực quan, cảm tính, nên khi

áp dụng phương pháp tư duy đó vào học tập các môn học lý luận chính trị, sẽ làmhạn chế khả năng nhận thức, hoạt động và cản trở không nhỏ đến sự phát triểnPCTT của TNQĐ Vì vậy, quá trình phát triển PCTT của TNQĐ cần đặc biệt chú ýđến đặc điểm này

Do chế độ nghĩa vụ quân sự nên lực lượng TNQĐ thường xuyên có sự biếnđộng cả về số lượng và chất lượng qua các đợt ra quân và tuyển quân hàng năm.Đối với đội ngũ sĩ quan trẻ, sự chuyển tiếp nhiệm vụ ở người thanh niên là họcviên khi kết thúc quá trình đào tạo ở các nhà trường quân sự cùng với sự phát triển

về yêu cầu, nhiệm vụ, sự thay đổi vị trí công tác cũng làm tăng thêm tính biếnđộng về cơ cấu xã hội ở TNQĐ

Như vậy, với tư cách là một bộ phận thanh niên Việt Nam, TNQĐ ta mangnhững nét đặc trưng chung về PCTT như: “Sẵn sàng xả thân vì mục tiêu độc lậpdân tộc và CNXH, đi đầu trong cuộc đấu tranh chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu, xâydựng và bảo vệ đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, nhândân có cuộc sống ấm no, tự do hạnh phúc” Mặt khác, PCTT của TNQĐ lại cónhững biểu hiện cụ thể phù hợp với yêu cầu khách quan của lĩnh vực hoạt độngquân sự mà họ là một thành viên PCTT của TNQĐ ta là PCTT của người cáchmạng được biểu hiện ở một đối tượng cụ thể, trong một lĩnh vực hoạt động đặcbiệt Đó là quan hệ giữa cái chung và cái riêng, và theo quan điểm của chủ nghĩaMác - Lênin thì: “Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ đưa đến cái chung Cáichung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng” [44, tr.381] Tuy nhiên, cáichung thường được phân ra nhiều cấp độ khác nhau tùy thuộc vào đối tượng cụ thểcủa cái riêng

Từ những luận giải trên đây, có thể quan niệm: Phẩm chất tinh thần của thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam là tổng hoà các yếu tố, giá trị về

chính trị - đạo đức, tâm lý và nghề nghiệp quân sự… của thanh niên quân đội

ta nhằm tạo nên sức mạnh và định hướng cho mọi hoạt động của họ đạt chất lượng và hiệu quả cao trong thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của quân đội, với chức năng cơ bản nhất là chiến đấu.

Người thanh niên khi mới vào bộ đội chưa có ngay một PCTT phù hợp vớiyêu cầu và tính chất của loại hình hoạt động mang tính đặc thù này Phải trải quaquá trình giáo dục, rèn luyện và quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện trong môi trườngquân sự, TNQĐ mới có được những nhận thức nhất định về các vấn đề chính trị -quân sự có liên quan, mới giác ngộ sâu sắc mục đích, ý nghĩa chính trị - xã hội cao

cả của nhiệm vụ mà họ đang thực hiện; trên cơ sở đó hình thành dần dần nhữngphẩm chất đặc thù phù hợp với mục tiêu, lý tưởng cách mạng của Đảng và của quânđội ta Tổng hoà những giá trị xã hội được kết tinh trong TNQĐ sẽ hình thành nênmột hệ thống phẩm chất xác định, phản ánh trình độ trưởng thành của họ về mặttinh thần

Trong PCTT của TNQĐ, giá trị về chính trị và giá trị về đạo đức được kếttinh ở mỗi người đều là sự phản ánh mục tiêu chính trị và lý tưởng đạo đức cáchmạng cao cả của Đảng và của nhân dân ta là “Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội”;mục tiêu chính trị và lý tưởng đạo đức cách mạng của Đảng ta luôn gắn liền và có

sự thống nhất với nhau Cho nên, phẩm chất chính trị và phẩm chất đạo đức củaTNQĐ ta không thể tách rời mà thống nhất, đan xen vào nhau, trong đó chính trịquy định đạo đức, đạo đức phục vụ cho chính trị, hình thành nên phẩm chất chínhtrị - đạo đức Hơn nữa, PCTT của TNQĐ ta vừa mang những nét đặc trưng chungcủa PCTT người cách mạng, vừa có những biểu hiện cụ thể phù hợp với yêu cầukhách quan của lĩnh vực hoạt động quân sự, cho nên phẩm chất nghề nghiệp ở họđược biểu hiện tập trung nhất thành phẩm chất chiến đấu

Như vậy, cấu trúc PCTT của TNQĐ ta vừa thống nhất với cấu trúc PCTT nóichung vừa phù hợp với một đối tượng cụ thể, hoạt động trong một lĩnh vực đặc thù

- lĩnh vực quân sự Trong quá trình hình thành PCTT của TNQĐ các yếu tố đó tácđộng, chi phối lẫn nhau tạo nên giá trị, sức mạnh tinh thần bền vững giúp họ nhận

và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao PCTT của TNQĐ ta được biểu hiện ởmột số đặc trưng cơ bản sau:

Một là, trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc, với nhân dân

Lòng trung thành là thuộc tính cơ bản giữ vai trò chủ đạo trong phẩm chất tinhthần của người cách mạng Đối với TNQĐ, đây là phẩm chất mang tính định hướng

về nguyên tắc cho mọi suy nghĩ và hành động trong thực hiện nhiệm vụ xây dựngquân đội và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc XHCN

Lòng trung thành với sự nghiệp cách mạng của TNQĐ được xây dựng trên cơ sởgiác ngộ mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Đảng Cộng sản Việt Nam, của nhân dân laođộng và của cả dân tộc ta Đó là phấn đấu xây dựng một chế độ xã hội không còn ápbức, bóc lột giai cấp và dân tộc, con người được ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiệnphát triển toàn diện; xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Nói cách khác, lý tưởng cáchmạng của Đảng, của dân tộc Việt Nam là độc lập dân tộc và CNXH Đó cũng chính là

lý tưởng chiến đấu của Quân đội ta: “Hơn nửa thế kỷ qua quân đội ta đã chiến đấu vìmục tiêu đó, thời gian tiếp theo quân đội ta cũng chiến đấu vì mục tiêu đó” [98, tr.16].Nhận thức và giác ngộ lý tưởng chiến đấu của Đảng vừa là yêu cầu, vừa là biểu hiệnđặc trưng lòng trung thành của TNQĐ Đồng chí Vũ Oanh – nguyên Bí thư Trungương Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh khẳng định: “Lý tưởng (đặc biệt với tuổitrẻ) có ý nghĩa quan trọng trong đời sống con người Nó quy định mục tiêu, con đường,phương pháp sống cho cả một đời người” (4, tr.3) Trên cơ sở nhận thức và giác ngộ

đó, TNQĐ mới có niềm tin và ý chí quyết tâm hy sinh vì lý tưởng chiến đấu cao đẹp.Khác hẳn về chất với quân đội của giai cấp bóc lột, quân nhân cách mạng phảiluôn xác định vì sao mình chiến đấu? vì ai mình sẵn sàng chấp nhận gian khổ, hy sinh ?

từ đó, nhận rõ vinh dự và trách nhiệm mà nỗ lực rèn luyện, phấn đấu, theo định hướng:

“Vững vàng về ý chí chiến đấu, thành thạo về kỹ chiến thuật và nghiệp vụ, trong sáng

về đạo đức và lối sống, nghiêm chỉnh về kỷ luật và tác phong chính quy” [7, tr.19].Niềm tin vì lý tưởng chiến đấu của TNQĐ chỉ có được khi họ có tri thức khoa học tổnghợp của nhiều lĩnh vực, song quan trọng nhất là sự giác ngộ lý luận Mác - Lênin, giácngộ về CNXH Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Bây giờ học thuyết nhiều, chủnghĩa nhiều nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin” [54,

tr.268] Lý tưởng chiến đấu vì độc lập dân tộc và CNXH vừa phản ảnh quy luật tất yếukhách quan của xã hội loài người như là một quá trình lịch sử tự nhiên, vừa phù hợp với

xu thế phát triển của thời đại và thực tiễn cách mạng Việt Nam, đồng thời là kết tinhkhát vọng tự giải phóng, vươn lên làm chủ của các thế hệ người Việt Nam xuyên suốtlịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Cơ sở của sự giác ngộ đó là sựthống nhất lợi ích của Đảng với lợi ích của dân tộc, của nhân dân và của quân đội.Cương lĩnh cách mạng của Đảng là biểu hiện tập trung cao nhất ý chí, lợi ích của toàndân tộc Việt Nam Sự lãnh đạo của Đảng là điều kiện tiên quyết để dân tộc được độclập thực sự, nhân dân có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc

Giác ngộ về mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Đảng là tiền đề để TNQĐ tintưởng vững chắc vào sự thắng lợi tất yếu của cách mạng Việt Nam Trong điềukiện hiện nay, chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch đang ra sức tiến hànhchống phá cách mạng Việt Nam thì việc nhận thức vấn đề phải giữ vững địnhhướng XHCN trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nhận thức sự tất thắng củacách mạng Việt Nam có ý nghĩa rất lớn trong việc xây dựng thái độ, động cơ đúngđắn cho TNQĐ Giác ngộ về mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Đảng, sự thắng lợitất yếu của cách mạng Việt Nam còn góp phần nâng cao sự hiểu biết của TNQĐ vềtình hình thế giới, trong nước; tình hình nhiệm vụ cách mạng và quân đội Đó cũng

là động lực tinh thần thúc đẩy mạnh mẽ người thanh niên tự học tập, rèn luyện để

có tình cảm cách mạng trong sáng, lòng yêu nước nồng nàn; quý trọng, giữ gìn vàphát huy truyền thống cách mạng của dân tộc và quân đội; tích cực bảo vệ và pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc

Hai là, tinh thần sẵn sàng xả thân chiến đấu, hy sinh vì độc lập tự do

của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, vì hạnh phúc của nhân dân

Đảng ta luôn xác định, bảo vệ Tổ quốc là một trong hai nhiệm vụ chiến lượccủa cách mạng Việt Nam Trong khi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta tập trungmọi nỗ lực xây dựng CNXH thì chúng ta không một phút lơi lỏng nhiệm vụ củng

cố quốc phòng - an ninh, bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng, bảo vệ chế độXHCN, bảo vệ nhân dân Đây là hai nhiệm vụ chiến lược có quan hệ chặt chẽ với

nhau, tạo điều kiện, tiền đề và cùng nhau phát triển, nếu tuyệt đối hóa hoặc coi nhẹmột nhiệm vụ nào đều dẫn tới sự phiến diện, sai lầm.

QĐND Việt Nam là lực lượng nòng cốt trong xây dựng nền quốc phòng toàndân, lực lượng chủ yếu thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc XHCN hiện nay, đồngthời là lực lượng quan trọng góp phần xây dựng thành công CNXH ở nước ta Đó

là sứ mệnh lịch sử vẻ vang mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân trao cho quân đội, và

“Thanh niên là lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an và dân quân tự vệ, đanghăng hái giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ Tổ quốc” [68, tr.489] Chính họ chứ không aikhác là lực lượng xung kích đi đầu thực hiện thắng lợi sứ mệnh cao cả đó Có nhậnthức đúng đắn nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc XHCN, TNQĐ mới sẵn sàng xả thânchiến đấu, hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, vì hạnh phúccủa nhân dân, mới có ý chí, quyết tâm vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, hoànthành thắng lợi các nhiệm vụ được giao

Hiện nay, mục tiêu, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN không chỉ làbảo vệ vững chắc độc lập chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ… bảo vệ Đảng,bảo vệ Nhà nước và chế độ XHCN, bảo vệ nhân dân, mà còn là bảo vệ an ninh quốcgia trên mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, khoa học - công nghệ, văn hóa, quân sự, đốingoại [18, tr.117] Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao về PCTT của TNQĐ trong

tình hình mới Trên cơ sở đó, giúp cho TNQĐ nhận rõ nghĩa vụ, trách nhiệm của

mình đối với vận mệnh Tổ quốc, dân tộc, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm của

họ trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của đội quân chiến đấu, đội quân công tác

và đội quân sản xuất

Nhận thức sâu sắc nghĩa vụ và trách nhiệm của tuổi trẻ trong sự nghiệp bảo vệ

Tổ quốc, TNQĐ mới xây dựng nên lòng dũng cảm trong PCTT của mình Là đỉnhcao của lý trí, là đức tính đặc thù của ý chí, lòng dũng cảm giúp con người sống cónghị lực, có khí phách và hành động anh hùng, không sợ hiểm nguy Song, riêng với

người chiến sĩ, lòng dũng cảm được thể hiện ra ở một cấp độ mới, với một yêu cầu rất cao do đặc thù của hoạt động quân sự mang lại Dũng cảm trong chiến đấu là nét riêng, đặc trưng cụ thể, cao nhất của đức hy sinh vì sự nghiệp cách mạng của

TNQĐ Chưa có lòng dũng cảm và đức hy sinh, người TNQĐ khó có thể hoàn thành

được nhiệm vụ trong các tình huống căng thẳng, phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp tới cảsinh mạng của mình Bởi thế, có đức hy sinh, dám xả thân mình cho sự nghiệp bảo

vệ Tổ quốc XHCN là một phẩm chất thường trực đối với TNQĐ trong thời chiến

cũng như thời bình

Ngày nay, sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN đòi hỏi sự cống hiến củatuổi trẻ không phải chỉ bằng xương máu, mà còn đòi hỏi sự sẵn sàng chịu đựng mọi khókhăn, gian khổ, mọi sự thiếu thốn về tình cảm, sự “thua kém” bạn bè về lợi ích vật chất

để sẵn sàng đón nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ Nếu như trong chiến tranh giảiphóng dân tộc, nhận thức của TNQĐ được biểu hiện ở cuộc đời đẹp nhất của tuổi trẻ làtrên trận tuyến đánh quân thù, thì ngày nay, nhận thức đó được biểu hiện ở bảo vệ Tổquốc vừa là nghĩa vụ, vừa là vinh dự lớn lao, niềm tự hào vô hạn của tuổi trẻ, sẵn sàng

ra nơi đầu sóng, ngọn gió để bảo vệ từng tấc đất, vùng trời, vùng biển thiêng liêng của

Tổ quốc; sẵn sàng tham gia chống chiến lược “diễn biến hòa bình”, bạo loạn lật đổ của

kẻ thù, sẵn sàng giúp đỡ nhân dân khắc phục thiên tai, xoá đói, giảm nghèo; có thái độtích cực, kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện sai trái, tiêu cực trong đơn vị; biếtđặt lợi ích của Đảng, của dân tộc lên trên lợi ích cá nhân, khi cần sẵn sàng xả thân hysinh vì độc lập dân tộc, vì CNXH Một tiêu chí quan trọng biểu hiện sự trưởng thành vềPCTT của thanh niên nước ta nói chung, TNQĐ nói riêng là: “Thanh niên hãy lấy sự hysinh phấn đấu cho cách mạng làm hạnh phúc cao cả nhất của đời mình, đừng để chotình cảm nguội lạnh vì những lần tính toán được mất cho cá nhân” [14, tr.144] Đó cũngchính là mô hình phát triển nhân cách của thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay

Ba là, có tinh thần đoàn kết chiến đấu, lập công tập thể và ý thức kỷ luật tự

giác, nghiêm minh

Đây là một trong các nội dung cơ bản về PCTT của quân nhân cách mạng.Yêu cầu tất yếu trong sự nghiệp xây dựng, chiến đấu của quân đội ta là chủ nghĩatập thể, tinh thần đoàn kết, thương yêu đồng chí, đồng đội và tính kỷ luật tự giác,nghiêm minh phải được không ngừng duy trì, củng cố và phát triển Sinh thời,Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên căn dặn cán bộ, chiến sĩ quân đội ta phảiluôn có tinh thần lập công tập thể và tăng cường đoàn kết chặt chẽ, vì theo Người,đoàn kết là một lực lượng vô địch để khắc phục khó khăn, giành lấy thắng lợi

Bởi vậy, nêu cao tinh thần tập thể, đoàn kết gắn bó chặt chẽ với nhau như ruộtthịt là một nội dung, một yêu cầu cơ bản trong PCTT của TNQĐ ta.

Thực tiễn của hoạt đông quân sự, đặc biệt là thực tiễn chiến đấu cho thấy, nếukhông có sự đoàn kết gắn bó, tình thương yêu đồng chí, đồng đội và tính kỷ luật caocủa quân nhân trong thực hiện nhiệm vụ, thì khó có thể giành thắng lợi trước kẻ thù,hoàn thành được nhiệm vụ trong các tình huống khẩn trương, phức tạp Do vậy,trong mọi hoạt động của quân đội ta, tinh thần tập thể, sự đoàn kết gắn bó và tính kỷ

luật tự giác, nghiêm minh phải được phát huy cao độ, với đặc trưng riêng, mang

tính đặc thù, phù hợp với hoạt động xây dựng và chiến đấu của quân đội Đó là nhân

tố liên kết sức mạnh cá nhân và sức mạnh tập thể, là điều kiện để TNQĐ hoàn thànhxuất sắc nhiệm vụ được giao

Tinh thần đoàn kết chiến đấu, lập công tập thể đòi hỏi mỗi TNQĐ luôn quantâm, giúp đỡ lẫn nhau; cùng nhau đồng lòng, đồng sức vì nhiệm vụ chung, vì sựtrưởng thành của đơn vị; luôn biết đặt lợi ích của tập thể lên trên lợi ích cá nhân, biết

hy sinh lợi ích cá nhân để phục vụ lợi ích của tập thể; coi tập thể đơn vị là nhà, là tổ

ấm để cùng nhau cống hiến, trưởng thành Trong công tác và xây dựng đơn vị, mỗiTNQĐ luôn nêu cao trách nhiệm cá nhân đối với tập thể, thường xuyên chăm lo xâydựng đơn vị ngày càng vững mạnh Trong các tình huống khó khăn, phức tạp của

hoạt động chiến đấu, mỗi TNQĐ đồng cam, cộng khổ, chia ngọt sẻ bùi Trên cơ sở tình bạn, tình đồng chí, đồng đội, mọi người sẵn sàng nhường cơm sẻ áo, dành khó

khăn về mình, nhường thuận lợi cho bạn, đoàn kết cùng nhau thực hiện thắng lợi cácnhiệm vụ được giao Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: Các chú cần phải đoàn kếthơn nữa, đoàn kết chặt chẽ giữa chiến sĩ với nhau, giữa cán bộ với nhau, giữa chiến

sĩ với cán bộ, giữa quân với dân Theo Người, đây chính là một nội dung căn bản vềPCTT cần phải có ở mỗi cán bộ, chiến sĩ quân đội nói chung và TNQĐ nói riêng.Như vậy, khối đại đoàn kết nhất trí trong tập thể mới được củng cố, mọi người mới

có thái độ tích cực trong xây dựng đơn vị, có tinh thần tương trợ hữu ái đối vớinhau, thương yêu nhau như ruột thịt

Kỷ luật tự giác, nghiêm minh là yếu tố có vai trò đặc biệt quan trọng trongPCTT của TNQĐ ta Kỷ luật biểu hiện một dạng của quan hệ xã hội mà thông qua

mối quan hệ ấy, hành vi của con người được điều tiết, mọi người chấp hành cácquy tắc, chuẩn mực, luật lệ của tập thể và xã hội Trong lĩnh vực hoạt động quân

sự, việc chấp hành kỷ luật một cách tự giác là yêu cầu bắt buộc đối với mọi quânnhân, để từ đó xây dựng ý thức tổ chức, ý thức kỷ luật và nâng cao sức mạnh chiếnđấu của tập thể Việc giáo dục ý thức tổ chức, ý thức kỷ luật và tinh thần tập thểcao đối với TNQĐ là một nội dung quan trọng trong xây dựng sức mạnh chiến đấucủa đơn vị

Thanh niên ta không được đứng ra ngoài tập thể mà phải ở trong lòng tậpthể Tinh thần khiêm tốn của thanh niên bắt nguồn từ chỗ mỗi người tự giácthấy mình là một đơn vị của tập thể, là một tế bào của tập thể những người laođộng Người thanh niên có tinh thần kỷ luật tự giác cao bao giờ cũng là người

có tinh thần tập thể cao [13, tr.49]

Với ý nghĩa đó, kỷ luật của quân đội ta, mà đặc trưng là tự giác, nghiêm minh,tính kiên quyết, tính bắt buộc và yêu cầu phục tùng ở mức độ cao… có vị trí quantrọng trong hệ thống các mối quan hệ xã hội, nhất là các quan hệ quân sự Biểu hiện

cụ thể tính kỷ luật tự giác, nghiêm minh của TNQĐ là triệt để chấp hành đường lối,chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, chấp hành nghiêm chỉnh,chính xác và vô điều kiện những quy định do pháp luật và điều lệnh, điều lệ kỷ luậtquân đội, tuyệt đối phục tùng sự lãnh đạo của cấp ủy đảng, mệnh lệnh, chỉ thị củangười chỉ huy Điều lệnh kỷ luật QĐND Việt Nam xác định, kỷ luật là sức mạnh củaquân đội Do bản chất của quân đội kiểu mới quy định, kỷ luật của quân đội takhông chỉ là sự cưỡng chế từ bên ngoài mà còn mang tính tự giác ngày càng cao củachủ thể hành động, đòi hỏi mỗi cán bộ, chiến sĩ phải nhận thấy việc chấp hànhnghiêm kỷ luật là trách nhiệm chính trị, là chuẩn mực đạo đức của mình Đây là mặtrất quan trọng của sự trưởng thành về tinh thần và sự giác ngộ về chính trị tư tưởngcủa TNQĐ Quân nhân nào chấp hành kỷ luật chỉ do sự bắt buộc thì chưa phải đã cótính kỷ luật cao, thường chỉ chấp hành một cách "chiếu lệ" để khỏi bị lên án về đạođức hoặc xử phạt về kỷ luật, còn trong những tình huống gay go, phức tạp thì khônggiữ được ý thức kỷ luật vững vàng

Kỷ luật tự giác, nghiêm minh với tư cách một phẩm chất tinh thần - đạo đứccủa TNQĐ không chỉ thực hiện chức năng kiềm chế (hạn chế bản thân trong mộtphạm vi nào đó, chế ngự tình cảm xấu, gạt bỏ mọi sự cám dỗ ), mà còn đóng vaitrò định hướng tích cực cho hành động của họ Kỷ luật tự giác, nghiêm minh chophép TNQĐ chế ngự những yếu đuối nhất thời, kiểm soát được tình cảm của mìnhtrong những tình huống phức tạp nhất Trong kỷ luật tự giác, điều quan trọng nhất

là khả năng hoàn thành chức trách, nhiệm vụ khi chỉ có một mình, khi đi công tác

lẻ, xa đơn vị, đòi hỏi phải rèn luyện thường xuyên, liên tục Người không có kỷluật tự giác thường hay bị chi phối bởi những cái ngẫu nhiên, bị lôi cuốn theonhững cám dỗ không tốt và những ảnh hưởng xấu của tệ nạn xã hội, không chếngự được hành vi bột phát

Như vậy, tính kỷ luật cao của TNQĐ vừa là sự kết tinh nhận thức, tráchnhiệm và ý chí của mỗi người, vừa phát huy ở mức độ cao giá trị tinh thần của họtrong quá trình thực hiện nghĩa vụ quân sự và các chức năng, nhiệm vụ của quân

đội, đồng thời biểu thị khả năng của TNQĐ tự “làm chủ, điều khiển” hành vi của

mình trong các tình huống đơn giản cũng như phức tạp

Bốn là, xung kích đi đầu với tinh thần “đâu cần thanh niên có, đâu khó có

thanh niên”, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng

Xung kích là một thuộc tính đặc thù của tuổi trẻ Văn kiện Đại hội IX của

Đảng ta chỉ rõ, cần phải phát huy vai trò xung kích của thế hệ trẻ trong sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc [18, tr.126] Trong hoạt động quân sự, đức tính xungkích càng cần thiết hơn bất cứ lĩnh vực hoạt động nào khác TNQĐ sẵn sàng xungkích, nhận nhiệm vụ ở những nơi khó khăn, ác liệt, nguy hiểm nhất, khi họ hiểu rõđược nghĩa vụ và quyền lợi, trách nhiệm và vinh dự của mình đối với sự nghiệp cáchmạng của Đảng, của Tổ quốc, của nhân dân và quân đội Những hành động anhhùng, gương chiến đấu dũng cảm không chỉ là biểu hiện lòng quả cảm, đức hy sinh

mà còn là biểu hiện cụ thể của ý thức giác ngộ chính trị, đạo đức cách mạng, tìnhcảm và niềm tin tất thắng của người TNQĐ Tinh thần xung kích của TNQĐ được

phát huy ở mức độ nào, đến đâu, là do sự tác động của nhiều yếu tố, trong đó, chấtlượng TNQĐ mà trước hết là PCTT của họ có vai trò hết sức to lớn.

Vai trò xung kích của TNQĐ được thể hiện toàn diện trên mọi lĩnh vực chiếnđấu, huấn luyện, công tác và sản xuất Hoạt động quân sự không bao giờ chấp nhậnnhững nhân cách ủy mị, ươn hèn, ham sống sợ chết, tư tưởng bình quân chủ nghĩa.Môi trường quân đội đòi hỏi TNQĐ phải là người đi đầu, có chí tiến thủ, nghị lựcsống phi thường, lạc quan cách mạng, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệmtrong mọi hoạt động, nhất là hoạt động chiến đấu Việc TNQĐ phát huy được vaitrò xung kích trong thực hiện các chức năng của quân đội và nhiệm vụ cụ thể ởtừng đơn vị chính là biểu hiện cụ thể của lòng dũng cảm, đức hy sinh, không sợkhó khăn, gian khổ; là ý chí vươn lên của TNQĐ trong sự nghiệp xây dựng quânđội và bảo vệ Tổ quốc XHCN Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Thanh niên ta tíchcực xung phong cố gắng làm tròn nhiệm vụ đầu tàu trong mọi hoạt động kinh tế,văn hóa, quốc phòng, thực hiện khẩu hiệu “đâu cần thanh niên có, đâu khó cóthanh niên” [71, tr.225]

Phát huy tinh thần xung kích, đi đầu hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ đượcgiao trong mọi điều kiện, hoàn cảnh vừa là nội dung cơ bản, cần thiết vừa là mộtđặc tính của lứa tuổi thanh niên Sự tích cực, tự giác làm tròn nhiệm vụ, cương vịchức trách cụ thể được giao với hiệu quả cao nhất là thước đo sự phát triển PCTTcủa TNQĐ

Trong chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, TNQĐ phải dũng cảm, ngoan cường, mưutrí, sáng tạo, xung kích đi đầu ở những nơi khó khăn, gian khổ, đạp bằng mọi trởlực, chủ động, liên tục tiến công tiêu diệt địch Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minhthường căn dặn thế hệ trẻ, đối với kẻ thù: “Người cộng sản phải luôn tỉnh táo, giữvững lập trường, quyết không được vì hoàn cảnh hoà bình mà mất cảnh giác Phảiluôn sẵn sàng đập tan mọi âm mưu độc ác của kẻ địch, bảo vệ những thành quảcủa cách mạng, bảo vệ lao động hoà bình của nhân dân” [69, tr.311]

Trong huấn luyện sẵn sàng chiến đấu, TNQĐ cần xung kích đi đầu trong việcnắm bắt và làm chủ khoa học, kỹ thuật quân sự hiện đại, nghệ thuật quân sự,phương án tác chiến, tích cực, hăng say học tập, rèn luyện nắm vững kỹ thuật,

chiến thuật; phát huy sáng kiến cải tiến phương pháp dạy và học, không ngừngnâng cao kiến thức quân sự, nhanh chóng nắm vững và sử dụng thành thạo vũ khí,phương tiện kỹ thuật hiện đại, chủ động cùng đơn vị tham gia xây dựng kế hoạch,quyết tâm chiến đấu, luôn nêu cao tinh thần cảnh giác cách mạng, sẵn sàng chiếnthắng mọi âm mưu và hành động của kẻ địch, bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ XHCN

và bảo vệ nhân dân

Trong rèn luyện kỷ luật và xây dựng nếp sống chính quy, TNQĐ cần xungkích đi đầu chấp hành và vận động nhân dân thực hiện nghiêm đường lối, chínhsách của Đảng và Nhà nước; đồng thời, cùng với tập thể đơn vị thực hiện nghiêmchỉnh điều lệnh, điều lệ, chế độ, quy định của quân đội và kỷ luật quan hệ quân -dân, làm tròn chức trách, nhiệm vụ của mình, rèn luyện tư thế, tác phong quânnhân, xây dựng nếp sống chính quy, văn minh, hiện đại

Trong lao động sản xuất và công tác khác, một mặt, TNQĐ phải xung kíchnêu cao tinh thần tự lực, tự cường, phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật nhằmkhông ngừng nâng cao hiệu suất lao động, đi đầu xây dựng phong cách lao độngmới có tổ chức, có kỷ luật, có kỹ thuật, giành nhiều thành tích xuất sắc, góp phầnnâng cao chất lượng đời sống của cán bộ, chiến sĩ; mặt khác, TNQĐ phải tích cựctham gia giúp đỡ nhân dân địa phương khắc phục thiên tai, xoá đói, giảm nghèo, điđầu trong phong trào “đền ơn đáp nghĩa, uống nước nhớ nguồn”, phối hợp vớithanh niên địa phương nơi đóng quân xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh,đoàn kết, gắn bó mật thiết với nhân dân

Tóm lại, những biểu hiện đặc trưng cơ bản PCTT của TNQĐ ta phản ánh sự

vận động, tương tác giữa các yếu tố cơ bản cấu thành PCTT trên các phương diệnnhận thức và hành động của họ trong hoạt động quân sự Những đặc trưng trên chophép nhận diện được PCTT của TNQĐ trong tính chỉnh thể của nó, trong mối quan

hệ biện chứng của các mặt, các yếu tố, các thuộc tính trong con người TNQĐ Việcxác định đúng đắn những biểu hiện đặc trưng cơ bản về PCTT của TNQĐ không chỉ

có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn khẳng định sự phát triển PCTT củaTNQĐ ta hiện nay là một tất yếu khách quan, đồng thời là cơ sở đánh giá chất lượngđội ngũ TNQĐ ta hiện nay

1.2 Phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội - khái niệm

và đặc điểm

1.2.1 Khái niệm phát triển phẩm chất tinh thần của thanh niên quân đội

TNQĐ là những người được lựa chọn theo các tiêu chuẩn, quy định của BộQuốc phòng Họ là những người đã trưởng thành cơ bản về nhân cách, do đó khihoạt động trong lĩnh vực quân sự, vấn đề đặt ra không phải là hình thành PCTTcủa TNQĐ mà là phát triển phẩm chất ấy Chủ nghĩa duy vật biện chứng quanniệm, phát triển là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn [31, tr.227] Theo đó, dấu hiệu đặctrưng, cơ bản để xác định một sự vật, hiện tượng, quá trình đã phát triển đến đâu là

ở trạng thái, trình độ phát triển, tính quy định cao hơn về chất của nó

Một số tiêu chí cơ bản đánh giá trình độ phát triển PCTT của TNQĐ ta hiện nay là: nhận thức rõ nghĩa vụ và trách nhiệm của tuổi trẻ quân đội trong sự nghiệp

xây dựng quân đội, bảo vệ Tổ quốc XHCN; trong sáng về đạo đức và lối sống,nghiêm chỉnh về kỷ luật và tác phong chính quy; có tri thức khoa học quân sự,nghệ thuật quân sự hiện đại, thành thạo về kỹ thuật, chiến thuật và các kỹ năngchiến đấu khác; có tinh thần ham học hỏi, cầu tiến bộ, tích cực rèn luyện, phấn đấuvươn lên trong quá trình phục vụ quân ngũ; có tình yêu đối với nghề nghiệp quân

sự, có trạng thái tâm lý vững vàng, có ý chí quyết chiến, quyết thắng và phát huyđược vai trò xung kích cách mạng trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm

vụ của quân đội và của từng đơn vị

Trên cơ sở quan điểm của phép biện chứng duy vật về phát triển và khái niệm

PCTT đã xác định, chúng tôi quan niệm: Phát triển PCTT của TNQĐ ta hiện nay

là quá trình vận động từ thấp đến cao và ngày càng hoàn thiện các yếu tố, giá trị về chính trị - đạo đức, tâm lý và nghề nghiệp quân sự… trở thành hệ thống giá trị bền vững bên trong ở mỗi người TNQĐ, bảo đảm cho họ hoàn thành tốt nhiệm vụ theo cương vị chức trách được giao.

Quá trình phát triển PCTT của TNQĐ luôn là cơ sở giúp họ nâng cao trình độgiác ngộ chính trị tư tưởng, ý chí chiến đấu, sự vững vàng về tâm lý và khả năng tựlàm chủ trước mọi tình huống Thực chất đây là quá trình người TNQĐ vừa tiếpnhận sự giáo dục, rèn luyện của Đảng, của nhân dân, của quân đội vừa không

ngừng tự giáo dục, tự rèn luyện để nâng cao trình độ mọi mặt đáp ứng yêu cầu,nhiệm vụ xây dựng quân đội và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới Vận dụngphương pháp luận biện chứng duy vật để phân tích, có thể nhận thấy nội hàm sựphát triển PCTT của TNQĐ chứa đựng những nội dung bản chất sau:

Thứ nhất, cơ sở động lực phát triển PCTT của TNQĐ là quá trình liên tục

giải quyết các mâu thuẫn để thúc đẩy sự tự hoàn thiện hệ giá trị tinh thần ở mỗi người, từ đó tạo ra tiền đề hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao

Phát triển PCTT của TNQĐ chịu sự chi phối của những quy luật nhất định.Đây là một quá trình phát triển biện chứng - sự phát triển như là kết quả của sự tíchluỹ dần tri thức, vốn sống, kinh nghiệm dẫn tới sự thay đổi có tính chất nhảy vọttrong nhận thức và hành động của TNQĐ, sự phát triển diễn ra trong sự phủ địnhbiện chứng giữa những mặt, những yếu tố, bộ phận trong PCTT của TNQĐ phùhợp với yêu cầu hoạt động quân sự Nguồn gốc, động lực của sự phát triển đó nằmngay trong quá trình phát triển PCTT của TNQĐ ta Đó là sự nảy sinh và giảiquyết mâu thuẫn giữa nhận thức không đúng với nhận thức đúng, giữa phươngpháp không khoa học với phương pháp khoa học, giữa nhu cầu khách quan ngàycàng cao với khả năng chủ quan còn nhiều hạn chế để khẳng định các giá trị PCTTcủa người cách mạng trong nhân cách TNQĐ, từ đó tạo ra động lực, điều kiện để

họ hoàn thành nhiệm vụ được giao

Tuy nhiên, nét đặc thù của sự phát triển PCTT của TNQĐ là ở chỗ, quá trìnhtiếp nhận và chuyển hoá này được diễn ra ở một đối tượng cụ thể là TNQĐ - một bộphận đặc thù của thanh niên cả nước đang hoạt động trong lĩnh vực quân sự Mặtkhác, so với các đối tượng là quân nhân trong quân đội, TNQĐ có đặc điểm riêng vềlứa tuổi, về tâm lý nhân cách và về vai trò, nhiệm vụ cụ thể Khi bước chân vào quânngũ, thanh niên chịu sự quản lý của quân đội thông qua hệ thống các điều lệnh, điều

lệ, chế độ quy định, nếp sống chính quy, mọi hoạt động đều có tổ chức chặt chẽ,cường độ lao động lớn… Họ phải từ bỏ thói quen và những phẩm chất không phùhợp để đáp ứng với yêu cầu của hoạt động quân sự một cách nhanh chóng Đó lànhững thử thách hết sức nặng nề, nhưng cũng là những điều thuận lợi để TNQĐ tựgiáo dục, tự rèn luyện và hoàn thiện PCTT của mình

Giải quyết mâu thuẫn nhằm phát triển PCTT của TNQĐ còn là quá trình đấutranh gay go, phức tạp trong bản thân mỗi con người giữa thực trạng xu hướng,động cơ nghề nghiệp quân sự với yêu cầu phát triển PCTT của người quân nhâncách mạng Hiện nay, phần lớn thanh niên phục vụ trong quân đội theo luật nghĩa

vụ quân sự Trong thời gian tại ngũ, đa số TNQĐ nhận thức đúng trách nhiệm,nghĩa vụ của tuổi trẻ đối với sự nghiệp xây dựng quân đội, bảo vệ Tổ quốc, songvẫn còn một bộ phận TNQĐ chưa xác định đúng xu hướng, động cơ nghề nghiệpquân sự, chưa tự giác học tập, phấn đấu vươn lên, nhất là chiến sĩ nghĩa vụ Nhìnchung, tâm tư, nguyện vọng của thanh niên khi vào quân đội đều mong muốn được

đi học và có một nghề nhất định, sau này có thể dễ chuyển sang các lĩnh vực kỹthuật, kinh tế và phù hợp với nền kinh tế thị trường hiện nay Vì vậy, việc xác địnhđúng xu hướng, động cơ nghề nghiệp quân sự đặt ra khá gay gắt đối với mỗi người;nếu họ không tự xác định đúng ý thức trách nhiệm nghề nghiệp thì không thể hoànthành nhiệm vụ được giao

Trong chiến tranh giải phóng trước đây, để hoàn thành nhiệm vụ, mỗi quânnhân cách mạng khi đối mặt với chủ nghĩa cá nhân đã biết đặt lợi ích của Tổ quốc,của nhân dân lên trên hết, biết "chiến thắng chính bản thân mình" Đó là cách ứng

xử theo tư tưởng Hồ Chí Minh “Lợi ích riêng của cá nhân phải phục tùng lợi ích củatập thể” Giai đoạn xây dựng quân đội trong thời bình hiện nay, giá trị tinh thần đócần được bảo vệ và phát triển trong những điều kiện lịch sử mới với những yêu cầumới Đó là sự kết hợp hài hoà lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể, xã hội; cá nhân cóquyền cân nhắc giữa lợi ích tập thể, xã hội với lợi ích, nhu cầu, nguyện vọng, đờisống của mình mà không trái với lương tâm, đạo đức cách mạng Tổ chức, tập thểcần phải tính đến các yếu tố đặc thù tâm lý, lứa tuổi, đặc điểm về vai trò, nhiệm vụcủa mỗi TNQĐ để tuyển chọn, bồi dưỡng và đào tạo nguồn cán bộ quân đội cả trướcmắt cũng như lâu dài Trong thời bình, mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh đều lấylợi ích cá nhân làm động lực trực tiếp, nên việc giải quyết mối quan hệ giữa lợi ích

cá nhân với lợi ích xã hội theo kiểu thời chiến như trước đây sẽ không còn phù hợp

Do vậy, cần có sự kết hợp hữu cơ giữa lợi ích vật chất cá nhân và lợi ích tập thể, xã

hội trong nội dung động lực chính trị - tinh thần, làm cho PCTT của TNQĐ có cơ sởtồn tại bền vững và ngày càng hoàn thiện.

Thứ hai, phương thức phát triển PCTT của TNQĐ thể hiện ở sự kế thừa, phát

huy, phát triển các giá trị tinh thần truyền thống, tiếp nhận giá trị một cách có định hướng, gắn với việc không ngừng tự hoàn thiện hệ thống giá trị tinh thần tốt đẹp của dân tộc, của Đảng và của quân đội ta

Kế thừa và phát huy các giá trị tinh thần tốt đẹp của dân tộc, của Đảng vàquân đội không chỉ là yêu cầu khách quan của sự phát triển PCTT của TNQĐ màcòn là đặc trưng của sự phát triển của quân đội ta Hiện nay, TNQĐ đang trực tiếptiếp bước truyền thống cách mạng vẻ vang của Đảng, của quân đội, phát huy cácgiá trị tinh thần tốt đẹp do các thế hệ cha anh đã tạo dựng nên, và chính thông quaquá trình kế thừa đó mà giá trị tinh thần truyền thống tốt đẹp của dân tộc, của Đảng

và quân đội được bổ sung và phát huy tác dụng, đồng thời thấm sâu vào sự pháttriển PCTT của TNQĐ Trong quá trình kế thừa để phát triển thì việc bảo tồn vàphát huy các giá trị tinh thần tốt đẹp của “Bộ đội Cụ Hồ”, hiện thực hoá các giá trị

đó trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu, trưởng thành của quân đội ta được đặt

ra một cách thường xuyên và trực tiếp đối với TNQĐ Bởi lẽ, đây là những giá trịcốt lõi, tinh tuý và mang tính đặc thù của quân nhân cách mạng; đồng thời di sảnvăn hoá quân sự tốt đẹp của dân tộc được chuyển hoá thành những giá trị cơ bảntrong PCTT của TNQĐ

Phương thức phát triển PCTT của TNQĐ cũng được thể hiện thông qua quátrình tự giáo dục, tự rèn luyện theo yêu cầu, nhiệm vụ của quân đội Biện chứng củaquá trình giáo dục, rèn luyện thanh niên nói chung và TNQĐ nói riêng chỉ ra rằng:những cái vốn là ưu điểm của thanh niên như năng động, nhạy cảm, ưa thích cáimới nếu không được định hướng và đánh giá đúng mức để phát triển tự nhiên vàchịu sự tác động của điều kiện khách quan không có lợi thì sẽ trở thành nhượcđiểm Nhu cầu tự khẳng định ở lứa tuổi thanh niên dễ sinh ra tư tưởng chủ quan, tựmãn, thiếu khiêm tốn, khó thuyết phục Nhạy cảm với cái mới, thích cái mới dễ dẫnđến khuynh hướng phủ định sạch trơn những giá trị truyền thống tốt đẹp của dântộc, của quân đội, của đơn vị Ham muốn tự do, dân chủ, nếu không được định

hướng đúng dễ trở thành tự do vô tổ chức, vô kỷ luật Sự coi trọng giá trị, lợi ích cánhân, lối sống vật chất dễ dẫn đến thực dụng, coi nhẹ hoặc hạ thấp giá trị tinh thần,thờ ơ với chính trị.

Vì vậy, trong quá trình phát triển PCTT của TNQĐ cần phải có sự định hướngtích cực của các chủ thể lãnh đạo, quản lý, giáo dục, rèn luyện PCTT, đồng thời,phải phát huy được vai trò và khả năng tự giáo dục, tự rèn luyện PCTT của TNQĐthì mới có sự chuyển hoá và tạo ra những yêu cầu mới cao hơn về chất trong PCTTcủa TNQĐ Phát triển PCTT của TNQĐ là quá trình chuyển biến tích cực trên nhiềumặt, nhiều yếu tố, trước hết là hệ tư tưởng, mục tiêu, lý tưởng chiến đấu, niềm tinvào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Học thuyết Mác - Lênin về chiến tranh vàquân đội chỉ rõ, quân đội bao giờ cũng là sản phẩm và là công cụ bạo lực thực hiệnmục tiêu chính trị của một giai cấp nhất định Quân đội luôn mang bản chất củagiai cấp tổ chức và nuôi dưỡng nó Quân đội ta là quân đội kiểu mới của giai cấpcông nhân được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh giáo dục, rèn luyện, là quân độicủa dân, do dân và vì dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc,

vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua,

kẻ thù nào cũng đánh thắng Sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố cơ bản quyết địnhquá trình phát triển PCTT của TNQĐ

Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức và lãnh đạo Quân đội nhân dân Việt Nam làmột tất yếu khách quan, là một quy luật trong sự nghiệp xây dựng quân đội kiểu mớicủa giai cấp công nhân Việt Nam Sự lãnh đạo của Đảng đối với quân đội dựa trênnền tảng lý luận Mác - Lênin về chiến tranh và quân đội, tư tưởng quân sự Hồ ChíMinh Đảng tiêu biểu cho trí tuệ, nghị lực của giai cấp công nhân và của cả dân tộcViệt Nam, trên cơ sở nhận thức đúng các quy luật phát triển của xã hội, quy luật củachiến tranh để quyết định mục tiêu, nhiệm vụ, quyết định chủ trương, đường lối,quan điểm, tư tưởng và nguyên tắc định hướng cho mọi hoạt động xây dựng vàchiến đấu của quân đội ta[25, tr.168] Sự lãnh đạo của Đảng làm cho quân đội luôngiữ vững bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân và tính dân tộc, bảo đảm choquân đội thực sự vững mạnh về chính trị tư tưởng

Trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của quân đội, Đảng

ta luôn giành sự chăm lo đặc biệt đối với quân đội, dõi theo từng bước đi lên, trưởngthành của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ trong toàn quân Sự quan tâm, sâu sát của Đảngđối với quân đội thể hiện rõ trong cơ chế lãnh đạo "tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt",trong thực hiện chế độ công tác đảng, công tác chính trị, cũng như chăm lo việccủng cố sức mạnh chính trị - tinh thần và giáo dục, rèn luyện bản chất giai cấp côngnhân cho quân đội Đây là vấn đề hết sức quan trọng quyết định sự trưởng thành củaquân đội ta nói chung và sự hình thành, phát triển PCTT của TNQĐ nói riêng Nhờ

đó, quân đội ta luôn thực sự là quân đội kiểu mới mang bản chất giai cấp công nhân,mang tính dân tộc và tính nhân dân sâu sắc Những thuộc tính bản chất đó được tôiluyện trong đấu tranh cách mạng, trở thành những giá trị tinh thần cốt lõi của nhâncách quân nhân

Dưới sự lãnh đạo, giáo dục và rèn luyện của Đảng, chúng ta đã, đang và sẽtạo ra những thế hệ “Bộ đội Cụ Hồ” có đủ phẩm chất và năng lực cần thiết đápứng yêu cầu của chiến tranh hiện đại bảo vệ Tổ quốc XHCN Phấn đấu xứngdanh “Bộ đội cụ Hồ” đã trở thành phong trào sâu rộng trong toàn quân, thànhphương châm sống, chiến đấu, lao động, học tập và là động lực chính trị - tinhthần to lớn thôi thúc cán bộ, chiến sĩ, nhất là thế hệ trẻ toàn quân sẵn sàng nhận

và hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao

Phát triển PCTT của TNQĐ còn gắn liền với trình độ phát triển văn hoá và

khoa học Với tư cách toàn bộ những giá trị tinh thần do nhân dân sáng tạo ra vàtích luỹ trong quá trình lịch sử, văn hoá có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sựphát triển của đất nước, là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa làđộng lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và sự hoàn thiện nhân cách conngười Cùng với chính trị và kinh tế, văn hoá tác động đến mọi mặt của đời sống

xã hội và giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc Văn hoá được duy trì và phát triển bằng con đường giáo dục và tựgiáo dục nhằm nâng cao tri thức khoa học toàn diện, sự hiểu biết và năng lực hoạtđộng thực tiễn của con người Đối với quá trình phát triển PCTT của TNQĐ, vănhoá và khoa học giữ vai trò hết sức quan trọng trong nâng cao hiểu biết, làm giàu