TÀI LIỆU THAM KHẢO PHÁT TRIỂN GIÁ TRỊ văn hóa TRONG NHÂN CÁCH NGƯỜI sĩ QUAN TRẺ QUÂN đội NHÂN dân VIỆT NAM

Khái niệm giá trị có lịch sử lâu đời, xuất hiện trong triết học cổ đại. Từ thế kỷ XIX trở đi khái niệm giá trị trở thành khái niệm trung tâm của giá trị học. Tới nay, khái niệm giá trị được sử dụng rộng rãi trong nhiều bộ môn khoa học xã hội và nhân văn. Tuỳ theo góc độ nghiên cứu mà ở mỗi bộ môn khoa học, khái niệm giá trị có nội hàm riêng với mức độ rộng, hẹp khác nhau và theo đó là các cách phân loại khác nhau.

Chương 1 BẢN CHẤT PHÁT TRIỂN GIÁ TRỊ VĂN HOÁ TRONG NHÂN CÁCH

SĨ QUAN TRẺ QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM 1.1 Quan niệm phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ Quân đội nhân dân Việt Nam

1.1.1 Quan niệm giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ

Giá trị, giá trị văn hoá

Khái niệm giá trị có lịch sử lâu đời, xuất hiện trong triết học cổ đại Từ thế kỷXIX trở đi khái niệm giá trị trở thành khái niệm trung tâm của giá trị học Tới nay,khái niệm giá trị được sử dụng rộng rãi trong nhiều bộ môn khoa học xã hội vànhân văn Tuỳ theo góc độ nghiên cứu mà ở mỗi bộ môn khoa học, khái niệm giátrị có nội hàm riêng với mức độ rộng, hẹp khác nhau và theo đó là các cách phânloại khác nhau

Theo Đại từ điển tiếng Việt, giá trị là cái được xác định có ích, có hiệu quả trong

cuộc sống vật chất và tinh thần [130, tr.725]

Giá trị bao giờ cũng gắn với con người và hoạt động sống của họ, gắn với nhu

cầu của con người thông qua quan hệ giữa con người và đối tượng Như vậy, giá trị là cái có ích, là tất cả những gì đem lại sự tiến bộ của con người, xã hội.

Từ góc độ triết học - xã hội học, khái niệm giá trị được đề cập ở một số phươngdiện chủ yếu sau

Một là, giá trị là phạm trù riêng vốn có của loài người, tồn tại gắn với hoạt động

sống của con người, là cái đem lại lợi ích cho con người Giá trị và độ bền vững của

nó phụ thuộc vào khả năng chúng thoả mãn những nhu cầu, lợi ích của số đông ngườitrong cộng đồng hay tập đoàn xã hội nhất định

Hai là, giá trị luôn mang tính khách quan Sự xuất hiện tồn tại hay mất đi của

một giá trị nào đó không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người với tưcách là chủ thể trong mối quan hệ với sự vật hiện tượng đó

Ba là, giá trị có tính lịch sử, cụ thể và tính thực tiễn, được hình thành trong hoạt

động và thông qua hoạt động sống của con người Mỗi một hình thái kinh tế - xãhội có hệ thống thang giá trị nhất định Sự tiếp nhận của cá nhân cũng như cộngđồng xã hội đối với hệ thống và các thang bậc giá trị ấy là điều kiện hình thành,phát triển nhân cách, là cơ sở duy trì trật tự xã hội

Bốn là, trong mọi giá trị đều chứa đựng yếu tố nhận thức, yếu tố tình cảm, thái

độ và yếu tố hành vi của chủ thể trong mối quan hệ với sự vật hiện tượng mang giátrị, đồng thời thể hiện sự lựa chọn và đánh giá của chủ thể Vì vậy, trong xã hội cógiai cấp giá trị bao giờ cũng mang tính chính trị giai cấp Quan điểm chính trị củacác cá nhân, cộng đồng, giai cấp khác nhau chi phối sâu sắc tới quan niệm giá trị

và định hướng giá trị

Giá trị tồn tại phong phú, đa dạng Tuỳ theo mục đích tiếp cận và dựa trên nhữngcăn cứ khác nhau mà có các cách phân loại giá trị khác nhau Tiếp cận giá trị từmột lĩnh vực hoạt động sáng tạo của con người (hoạt động tinh thần) luận án đi sâu

nghiên cứu một loại hình giá trị – giá trị văn hoá.

Giá trị văn hoá là phạm trù được sử dụng khá phổ biến, thông thường nó được

hiểu là sản phẩm của các hình thái sinh hoạt tinh thần trong điều kiện vật chấtnhất định do xã hội tạo ra, gắn với một phương thức sản xuất nhất định trong lịch

sử Đó là “giá trị cao quý nhất, đẹp đẽ nhất, cái mùi, cái vị, cái hương, cái thơ củađời sống” [30, tr.133]; hay rộng hơn, đó là “những tư tưởng, những quan niệm,những ý niệm, những thành tựu văn hoá đã có tác dụng thúc đẩy sự đi lên của lịch

sử và phục vụ cho lợi ích và nhu cầu của nhân dân, đất nước” [103, tr.138]

Sự định vị nội hàm GTVH để từ đó đưa ra một quan niệm khả dĩ có thể chấp nhận

được về nó, phụ thuộc vào nhận thức và hướng tiếp cận khác nhau về văn hoá

Theo từ điển Triết học và đại từ điển tiếng Việt, văn hoá là toàn bộ những giá trịvật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử của mình[130, tr.1796].

Định nghĩa văn hoá theo cấu trúc, gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức,

luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnhvới tư cách là một thành viên của xã hội, GTVH được hiểu là những thành tựu conngười đạt được trong hoạt động sống và thông qua hoạt động sống, nhằm thích ứngnhững nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn

Định nghĩa văn hoá theo chức năng: “là phương thức điều chỉnh và tự nhận thức

của nhân loại” (M.Epstein); là “tiêu chuẩn cơ bản của sự tiến bộ” (E.P.Claelysher)…[97,tr.182], thì GTVH là cái thúc đẩy sự phát triển con người, xã hội theo tiêu chí

chân, thiện, mỹ, đảm bảo cho sự tiến bộ xã hội

Tiếp cận văn hoá dưới góc độ hoạt động sáng tạo của con người (hoạt động =sáng tạo = văn hoá) [15, tr.28] nhằm cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội và cải tạochính bản thân mình thông qua hệ thống các quan hệ xã hội, GTVH được hiểu như

“những quan hệ xã hội nhằm phát triển con người”

Tính phức tạp và đa diện của văn hoá đòi hỏi việc xác định nội hàm khái niệmGTVH phải gắn với những đặc trưng phổ quát, các khía cạnh bản chất của nó,nghĩa là phải bắt đầu từ quan niệm GTVH theo nghĩa chung nhất Theo đó, cầnphải có phương pháp tiếp cận chung nhất về văn hoá

Văn hoá, dù nghiên cứu ở bình diện nào, cấp độ nào cũng gắn với con người và

là sản phẩm của con người trong mối quan hệ tương tác tự nhiên - xã hội trong tiếntrình lịch sử Văn hoá thể hiện trình độ được vun trồng của con người, của xãhội… văn hoá là trạng thái của con người ngày càng tách khỏi giới động vật, ngàycàng xoá bỏ những đặc tính của động vật để khẳng định đặc tính của con người[48, tr.8] Bản chất của văn hoá bao giờ cũng được thể hiện trong mối quan hệ biện

chứng với bản chất con người - xã hội Theo nghĩa chung nhất: Văn hoá là sự phát

triển những lực lượng bản chất người theo tiêu chí chân, thiện, mỹ và hiện thực hoá nó thông qua hoạt động sống của con người trong tiến trình lịch sử [36, tr.6].

Từ cách tiếp cận trên về văn hoá, khi nói GTVH, phải thoả mãn các tiêu chí: thứ nhất nó phản ánh đặc trưng cơ bản của văn hoá (đặc trưng sáng tạo và nhân văn) và chức năng ưu trội của văn hoá (chức năng phát triển nhân cách); thứ hai, nó là tổng thể

những sản phẩm (vật chất và tinh thần) phản ánh trình độ phát triển nhất định của xã

hội; thứ ba, GTVH được hình thành và được thể hiện trong hoạt động sáng tạo có ý

nghĩa xã hội của cá nhân và cộng đồng trong tiến trình lịch sử; chỉ số nhân văn của hoạtđộng chính là thước đo về mặt văn hoá của giá trị

Như vậy, giá trị văn hoá là tổng hoà những thành tựu con người đạt được thể hiện

trình độ phát triển lực lượng bản chất NGƯỜI theo tiêu chí chân, thiện, mỹ của mỗi cá nhân và cộng đồng trong hoạt động sáng tạo có ý nghĩa xã hội.

Để nhận thức bản chất của GTVH phải làm rõ sự tương tác giữa phương thức hoạt

động sản sinh giá trị với ý nghĩa văn hoá của các hoạt động Một thành tựu (vật chấthoặc tinh thần) con người đạt được trong hoạt động đều có thể được xem xét dưới

nhiều góc độ khác nhau, mang ý nghĩa độc lập tương đối với nhau Dưới góc độ văn hoá, khi nghiên cứu giá trị, phải quan tâm xem xét một sản phẩm của lao động con

người đã được sản xuất, sáng tạo ra như thế nào và góp phần đến mức nào để pháttriển nhân cách của cá nhân, cộng đồng, góp phần đến mức nào tới sự phát triển xãhội Do đó, chỉ số nhân văn là tiêu chí đánh giá GTVH của những của cải vật chất vàtinh thần đã được con người sáng tạo ra trong hoạt động

GTVH tồn tại dưới các dạng khác nhau, vô cùng phong phú Nếu phân chia theo

lĩnh vực sáng tạo văn hoá, có GTVH vật chất, GTVH tinh thần; phân chia theo thời gian văn hoá, có GTVH truyền thống, GTVH hiện đại; phân chia theo không gian văn hoá, có GTVH dân tộc, GTVH nhân loại; phân chia theo chủ thể sáng tạo văn hoá, có GTVH cá nhân, GTVH cộng đồng v.v Sự tồn tại đa dạng của GTVH đòi

hỏi trong nghiên cứu cần có phương pháp tiếp cận phù hợp với mục đích nghiên cứu

và hướng vận dụng

Nhìn chung khi bàn về dạng thức tồn tại của GTVH, các hướng nghiên cứu từtrước đến nay thường quy nó về hai hình thái cơ bản: GTVH vật thể và GTVHphi vật thể Sự phân định như thế chỉ là tương đối, trên thực tế chúng xâm nhậpvào nhau GTVH vật thể là kết quả quá trình vật thể hoá văn hoá, hàm chứa trong

đó những GTVH phi vật thể Còn GTVH phi vật thể cũng không thể tồn tại ở đâukhác ngoài những vật thể mang văn hoá Mặt khác cũng phải thấy rằng, cả GTVHvật thể và GTVH phi vật thể đều là kết quả vật thể hoá các lực lượng bản chất củacon người Con người đã khách thể hoá chính mình trong các thành tựu vật chất vàtinh thần thông qua hoạt động sống trong tiến trình lịch sử Như vậy, có một hình

thái tồn tại thứ ba của GTVH cần phải được khai thác Đó là GTVH trong nhân cách, GTVH kết tinh trong từng con người Mỗi cá nhân là cái “giá” mang văn

hoá, nhân cách là trung tâm thống nhất hệ GTVH

Nhân cách và GTVH trong nhân cách

Nhân cách là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau, đồngthời nó cũng là một khái niệm được dùng rộng rãi và phổ biến trong các lĩnh vực:chính trị, kinh tế, văn hoá, quân sự Chủ nghĩa Mác-Lênin, trên cơ sở giải quyếtkhoa học mối liên hệ nội tại giữa các khái niệm “con người”, “cá nhân”, “nhâncách” coi nhân cách là sự thống nhất giữa mặt sinh học và mặt xã hội trong conngười: “nó xuất phát từ những tiền đề hiện thực và không lúc nào xa rời những tiền

đề ấy Những tiền đề ấy là con người, không phải những con người trong sự cô lập

ra và sự cứng nhắc tưởng tượng của họ, mà là những con người trong quá trìnhphát triển hiện thực của họ dưới những điều kiện nhất định”[ 63, tr.9] Như vậy,nhân cách không nảy sinh từ cái phi vật chất và cũng không phải là yếu tố có sẵntrong cá thể Nhân cách gắn liền và là sự cô đúc các phẩm chất xã hội của conngười, được hình thành trong cuộc sống, là thước đo mặt xã hội trong sự phát triển

cá thể người trên nền tảng sinh học của nó và được thể hiện thông qua hoạt độngthực tiễn

Như vậy, nhân cách là tổng hoà các phẩm chất xã hội của cá nhân được hình thành trong hoạt động và giao tiếp, phản ánh giá trị của cá nhân đó trong cộng đồng.

Cấu trúc nhân cách gồm các thuộc tính, các yếu tố tác động biện chứng với nhautạo thành hệ thống thống nhất các giá trị phản ánh lực lượng bản chất hay trình

độ NGƯỜI của mỗi cá nhân.

GTVH trong nhân cách Các phẩm chất xã hội được định hình trong cá nhân mỗi

người là sản phẩm của sự kết tinh những GTVH chung (của cộng đồng, xã hội) vàotrong mỗi cá nhân thông qua quá trình văn hoá hoá (nhìn từ phía tác động xã hội)

và nhập thân văn hoá (nhìn từ phía tiếp nhận của chủ thể) trong quá trình trưởngthành của mỗi cá nhân Như vậy, nhân cách tự thân nó đã là sự tích hợp hệ cácGTVH Các GTVH chung (của cộng đồng, xã hội) thông qua quá trình “nội tâmhoá” của chủ thể, bị chi phối, khúc xạ bởi bản chất, đặc trưng và tính cá thể củamỗi cá nhân Sự thống nhất giữa cái xã hội và cái cá nhân tạo nên tính chất, diệnmạo và chiều sâu tinh thần của mỗi người, hình thành hệ giá trị văn hoá trong nhâncách như là sự định hình bền vững hệ thống các phẩm chất, các thuộc tính, hìnhthành cái “bản năng thứ hai” trong mỗi cá nhân, có tác dụng định hướng, điều tiết

và xác lập ý nghĩa văn hoá trong mọi hoạt động của mỗi cá nhân

Giá trị văn hoá trong nhân cách là tổng hoà các yếu tố tư tưởng, tâm lý, thể chất, hợp thành hệ giá trị mang tính bền vững, phản ánh trình độ phát triển nhân cách mỗi cá nhân theo tiêu chí chân, thiện, mỹ, có tác dụng định hướng, điều tiết và xác lập ý nghĩa văn hoá trong nhận thức và mọi hoạt động của mỗi

hội vào trong mỗi cá nhân, nó là sản phẩm tác động biện chứng giữa cái chung - cáiriêng, cộng đồng - cá nhân.

Có nhiều cách tiếp cận, và theo đó là nhiều cách xây dựng cấu trúc giá trị nhâncách Tựu trung lại, giá trị nhân cách bao gồm hai nhóm cơ bản: nhóm giá trị tư tưởngtâm lý (bao gồm giá trị chính trị - tư tưởng, giá trị văn hoá, đạo đức, lối sống và giá trịnghề nghiệp), và nhóm giá trị sinh lý (bao gồm các tố chất sinh học, thể hình, sứckhoẻ) Do vậy, nếu hiểu văn hoá theo nghĩa hẹp thì khái niệm GTVH trong nhân cách

có nội hàm hẹp hơn khái niệm giá trị nhân cách Bởi ngoài GTVH, trong nhân cáchcòn có hệ thống các giá trị khác

Văn hoá theo nghĩa rộng là biểu hiện của phương thức tồn tại người, là tổng thểmọi giá trị người, thì hai khái niệm GTVH trong nhân cách và giá trị nhân cách làtương đồng Trong trường hợp này, sự phân biệt giữa hai khái niệm nói trên chính

là ở việc xem xét nội dung văn hoá của giá trị nhân cách Tiêu chí của sự xem xét

ấy là sự định hình trong nội dung giá trị các chỉ số nhân văn, là sự thống nhất giữatính có ích với tính chân, thiện, mỹ của giá trị nhân cách Khi nói GTVH trongnhân cách có nghĩa là khẳng định giá trị đó ăn sâu vào tư tưởng tâm lý và hoạtđộng của cá nhân, trở thành nhu cầu, thuộc tính cá nhân, thành “bản năng thứ hai”trong mỗi cá nhân, hướng hoạt động của cá nhân theo tiêu chí chân, thiện, mỹ

Hệ thống GTVH trong nhân cách có cấu trúc rất phức tạp Tuỳ theo phươngpháp tiếp cận mà có thể đưa ra các cấu trúc khác nhau Cấu trúc theo hệ thống giátrị nền tảng, GTVH trong nhân cách bao gồm những giá trị: yêu nước, tự lập tựcường; ý thức cộng đồng; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đứctính cần cù, sáng tạo; lòng dũng cảm; sự tế nhị trong cư xử, giản dị trong lối sống Cấu trúc theo dạng thức hoạt động văn hoá của chủ thể, GTVH trong nhân cách cóthể phân chia thành 3 tiểu hệ thống: hệ thống các giá trị thuộc văn hoá nhận thức,

hệ thống các giá trị thuộc văn hoá quan hệ, ứng xử và hệ thống các giá trị thuộcvăn hoá hoạt động sản xuất vật chất, tinh thần của nhân cách Cấu trúc theophương thức tích hợp và vượt gộp giá trị của chủ thể, GTVH trong nhân cách được

cấu thành bởi 2 hệ giá trị: hệ GTVH cốt lõi, cơ bản, mang tính bền vững và hệGTVH mang tính khả biến (luôn có sự bổ sung, phát triển và hoàn thiện).

Các cấu trúc trên về cơ bản bảo đảm tính toàn diện của hệ GTVH trong nhâncách, từ đó có thể xây dựng được những đặc trưng điển hình của nhân cách conngười mới trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, tiếp cận thực chất là tiến đến đốitượng, nghiên cứu đối tượng theo cách nào, nhằm mục đích gì Trên ý nghĩa đó,hiệu quả của một hướng tiếp cận nào đó phải gắn với mục đích nghiên cứu đốitượng

Dưới góc độ triết học, sự hình thành, phát triển GTVH trong nhân cách thông quatương tác biện chứng khách quan - chủ quan, khách thể - chủ thể; nó là sản phẩm “nộihoá” các GTVH chung (của thời đại, dân tộc, giai cấp ) vào nhân cách cá nhân thôngqua quá trình văn hoá hoá Theo đó, GTVH trong nhân cách được cấu thành như một

hệ thống thống nhất các yếu tố phản ánh sự tác động của các loại hình văn hoá trongmột nền văn hoá nhất định tới nhân cách

Sự tác động của văn hoá chính trị là nhân tố chính quy định việc hình thành

nhóm GTVH chính trị trong nhân cách; những GTVH phản ánh trình độ phát triểncủa nhân cách về tri thức lý luận, tư duy chính trị, sự am hiểu truyền thống chínhtrị, niềm tin, lý tưởng và những chuẩn mực chính trị, biểu hiện ở nhận thức, bảnlĩnh cũng như phẩm chất chính trị tư tưởng

Sự tác động của văn hoá pháp luật, là nhân tố chính quy định việc hình thành

nhóm GTVH pháp luật trong nhân cách; những GTVH thuộc ý thức pháp luật,năng lực hiểu biết và hành động theo pháp luật, tinh thần trách nhiệm công dân

Sự tác động của văn hoá đạo đức, là nhân tố chính quy định việc hình thành nhóm GTVH đạo đức trong nhân cách; những GTVH thuộc ý thức đạo đức, quan

hệ đạo đức, chuẩn mực và hành vi đạo đức, lối sống, nếp sống phản ánh trình độphát triển nhân cách về mặt đạo đức

Sự tác động của văn hoá khoa học, là nhân tố chính quy định việc hình thành

nhóm GTVH khoa học trong nhân cách; những GTVH phản ánh trình độ học vấn,tri thức khoa học, khả năng tiếp cận và nắm bắt công nghệ mới, khả năng phát hiện,

dự báo, sáng tạo, trình độ hiểu biết khoa học kỹ thuật, kiến thức chuyên môn, nghiệpvụ

Sự tác động của văn hoá thẩm mỹ, là nhân tố chính quy định việc hình thành nhóm GTVH thẩm mỹ trong nhân cách; những GTVH thuộc ý thức và năng lực

thẩm mỹ, phản ánh cái đẹp, cái cao cả trong lao động, giao tiếp, sinh hoạt thểhiện năng lực cảm thụ và sáng tạo cái đẹp

Sự tác động của văn hoá thể chất, là nhân tố chính, hình thành nhóm GTVH thể

chất; những GTVH nói lên sự hoàn thiện của nhân cách về hình thể, sức khoẻ, cácphẩm chất sinh lý…

Các tác động trên đây là nhân tố chính bởi vì, các loại hình văn hoá tác động nóitrên có quan hệ biện chứng thống nhất, phản ánh chất lượng hiện thực của một nềnvăn hoá trong một thời điểm lịch sử - cụ thể; chúng cùng tác động tới quá trìnhhình thành và phát triển hệ GTVH trong nhân cách thông qua các “kênh”, các

“đường dẫn” văn hoá phong phú, sinh động trong môi trường kinh tế - xã hội Sựphân định các GTVH và các nhóm GTVH như trên chỉ là tương đối Tính chỉnhthể, thống nhất của các loại hình văn hoá tác động quy định quan hệ tương tác biệnchứng giữa các giá trị và nhóm GTVH trong nhân cách Sự thống nhất giữa cácnhóm giá trị càng cao thì chất lượng văn hoá nhân cách càng lớn Trong hệ giá trịnhân cách, có thể có một giá trị nào đó phát triển ưu trội, điều đó hoàn toàn kháchquan, tuỳ thuộc vào vị trí, vai trò của mỗi cá nhân trong tổ chức xã hội, trong đặcthù nghề nghiệp hay phân công lao động xã hội Tuy nhiên, sự tuyệt đối hoá hayphát triển quá thiên lệch một giá trị nào đó, tách rời hoặc đối lập nó với hệ giá trịkhác sẽ dẫn đến sự phân chia nhân cách, thậm chí dẫn đến sự tha hoá nhân cách.Theo đó, trình độ pháp luật của nhân cách chỉ được nhìn nhận như một GTVH khi

nó gắn với chính trị, không xa rời mục tiêu chính trị cách mạng, khi nó xâm nhập

sâu sắc với các chuẩn mực đạo đức, trên cơ sở khoa học và được biểu hiện ở cáiđẹp, cái cao cả của hành vi trong mọi hoạt động Cũng như vậy, trình độ chính trị

tư tưởng của nhân cách chỉ được nhìn nhận như một GTVH khi nó gắn với tiêu chíchân, thiện, mỹ, được soi sáng bằng chuẩn mực của khoa học, đạo đức, thẩm mỹv.v Một nhân cách được coi là nhân cách văn hoá, thì hệ giá trị văn hoá trongnhân cách phải đảm bảo sự thống nhất của các nhóm giá trị nêu trên Và như vậy,mục tiêu phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách phải tạo được sự thống nhấtnày

Các GTVH trong nhân cách, trong tính chỉnh thể, cấu thành trình độ

NGƯỜI (hay trình độ văn hoá) của cá nhân Tuy nhiên, khi nói các GTVH trong

nhân cách, không có nghĩa là các giá trị đó “chìm” trong nhân cách Sự phân tách

“phần chìm” và “phần nổi” của nhân cách là sự phân tách rất tương đối GTVHtrong nhân cách phải được đánh giá thông qua hoạt động và ý nghĩa văn hoá củahoạt động của mỗi cá nhân, phải được nhìn nhận trong quan hệ biện chứng giữanội dung và hình thức Nội dung - “phần chìm” - gồm hệ thống các giá trị văn hoáđược “nội hoá” trong nhân cách, và hình thức - “phần nổi” - gồm toàn bộ hệ thốnghành vi cá nhân, kể cả hành vi nhỏ nhất theo tiêu chí chân, thiện, mỹ, đánh giátrình độ “ngoại khoá” hệ GTVH trong nhân cách mỗi người thông qua hoạt độngcủa họ

Giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ

Nghiên cứu hệ thống các GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ, phải làm rõ đặctrưng cơ bản, điển hình của nhân cách sĩ quan trẻ về tâm lý, sinh lý, xã hội, đặcbiệt quan hệ giai cấp và địa vị của họ trong hệ thống xã hội

Sĩ quan trẻ QĐND Việt Nam là bộ phận chủ yếu trong đội ngũ cán bộ quân đội,

có tuổi đời không quá 30, được đào tạo, giao trọng trách chỉ huy, lãnh đạo, quản

lý ở chức vụ chủ yếu cấp phân đội.

Như vậy, sĩ quan trẻ được xác định bởi hai tiêu chí chủ yếu: 1) về sinh học có độtuổi từ 30 trở xuống,; 2) về cương vị, chức trách, chủ yếu là lãnh đạo, chỉ huy,

quản lý ở cấp phân đội (từ trung đội đến tiểu đoàn và tương đương) Sĩ quan trẻ làlực lượng đông đảo trong đội ngũ sĩ quan QĐND Việt Nam, giữ vai trò vị trí quantrọng trong sự nghiệp xây dựng quân đội Sau một thời gian nhất định, một bộphận không nhỏ sĩ quan trẻ sẽ giữ trọng trách cao hơn, đảm nhiệm các chức vụ ởtrung, sư đoàn và tương đương.

Với các cương vị đảm nhiệm ở cấp phân đội, sĩ quan trẻ là người trực tiếp tiếnhành lãnh đạo, chỉ huy bộ đội, quản lý con người, vũ khí, phương tiện kỹ thuật,trực tiếp huấn luyện, giáo dục bộ đội, sẵn sàng chiến đấu, tổ chức chiến đấu khi cóchiến sự xảy ra, trực tiếp tổ chức thực hiện công tác vận động quần chúng, xâydựng đoàn kết cán binh, đoàn kết quân - dân, tham gia xây dựng nền quốc phòngtoàn dân, thế trận chiến tranh nhân dân, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền, độclập dân tộc, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội

Nhân cách sĩ quan trẻ QĐND Việt Nam là tổng hoà những phẩm chất xã hội của cá nhân sĩ quan trẻ được hình thành trong hoạt động xã hội và thực tiễn hoạt động quân sự, phản ánh giá trị của người sĩ quan đó.

Nhân cách sĩ quan trẻ được hình thành, phát triển trong hoạt động thực tiễn,trước hết là thực tiễn chính trị xã hội, trực tiếp là trong thực tiễn quân sự Đặc điểmnổi bật của nhân cách sĩ quan trẻ là hệ thống các phẩm chất chính trị, tư tưởng, đạođức cách mạng, năng lực chuyên môn nghiệp vụ quân sự, cũng như các tố chấtquân sự của người cán bộ, chỉ huy, lãnh đạo đang được củng cố và từng bước hoànthiện; ở họ đang có sự chuyển hoá sâu sắc về khí chất, năng lực, tính cách từ ngườihọc viên – sinh viên, thành cán bộ – sĩ quan trẻ với cương vị, chức trách, nhiệm vụmới

Thứ nhất, sự phát triển của tài năng Ở sĩ quan trẻ , tài năng đã có bước trưởng

thành khá toàn diện Biểu hiện ở sự phát triển của năng lực nhận thức, năng lực tưduy và năng lực sáng tạo Qua thời gian học tập ở trường sĩ quan, phần lớn sĩ quantrẻ đã được rèn luyện tư duy lý luận, tư duy biện chứng, tư duy lôgíc; đã tích luỹđược vốn kiến thức khá toàn diện về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân

văn quân sự, khoa học nghệ thuật quân sự… Đây là cơ sở hình thành ở họ năng lựcsuy nghĩ độc lập, năng lực thực hiện nhiệm vụ theo chức trách; chủ động đi sâu,nghiên cứu khám phá bản chất sự vật, qua đó tiến hành tổ chức, thực hiện nhiệm

vụ một cách khoa học, không sa vào chủ nghĩa kinh nghiệm Tuy nhiên, ở họ cũng

dễ xuất hiện khuynh hướng chủ quan, phiến diện, thoát ly hiện thực

Thứ hai, ý thức về bản thân tăng lên Ra trường, bước vào lĩnh vực công tác

mới, không gian sinh hoạt mở rộng, thế giới nội tâm ở sĩ quan trẻ có bước chuyểnhoá mạnh mẽ; sự tự ý thức, tự phê bình, tự thể nghiệm, tự kiểm tra, tự khống chế,

tự hoàn thiện… đều bước vào giai đoạn mới; biểu hiện ra hàng loạt những đặcđiểm mới về cá tính, tính cách như lòng tự tin, tính khẳng định, tính hiếu thắng,lòng tự trọng… tăng lên rõ rệt Nhưng do sự phát triển tâm lý chưa thực sự thànhthục, kinh nghiệm sống, vốn sống, sự từng trải chưa nhiều, cho nên ở sĩ quan trẻthường dễ dẫn đến hai thái cực, hoặc đánh giá mình quá cao, hoặc phát sinh tự titrước những sự biến hay khó khăn trong cuộc sống, trong công việc

Thứ ba, tình cảm, hứng thú ngày càng phong phú Bước vào thực hiện các

cương vị, chức trách mới, các mối quan hệ xã hội của sĩ quan trẻ ngày càng tănglên và đa dạng hơn Thông qua tiếp xúc, kết giao với cán bộ, chiến sĩ ở các độ tuổikhác nhau, tình cảm của sĩ quan trẻ nhanh chóng phát triển, các mặt nhận thức,quan hệ xã hội, nghệ thuật giao tiếp, quan niệm thẩm mỹ tăng lên rõ rệt Sự khátkhao khẳng định mình, khẳng định vốn kiến thức của mình đã thu nhận được ởtrường vào thực tiễn thực hiện nhiệm vụ, chức trách, hình thành ở mỗi người lòngnhiệt tình, say mê và chí tiến thủ Tuy nhiên, đây cũng là một trong những lý dodẫn đến ở sĩ quan trẻ bộc lộ tính phân cực về tâm lý; có khi biểu hiện nhiệt tìnhphấn đấu và lý tưởng, tinh thần trách nhiệm, sự say mê, nhưng có lúc lại dễ nảnchí, đặc biệt trước những thất bại trong công việc…

Những đặc điểm về tâm lý nhân cách quy định đặc trưng điển hình và tính đặcthù hệ GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ

Giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ là tổng hoà các yếu tố tư tưởng, tâm

lý, thể chất được hình thành chủ yếu và trực tiếp thông qua quá trình giáo dục đào tạo trong các trường sĩ quan và được hoàn thiện trong thực tiễn hoạt động quân sự ở các đơn vị cơ sở, hợp thành hệ giá trị mang tính bền vững, phản ánh trình độ phát triển nhân cách sĩ quan trẻ theo tiêu chí chân, thiện, mỹ, có tác dụng định hướng, điều tiết và xác lập ý nghĩa văn hoá trong nhận thức và hoạt động của họ.

-GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không phải là giá trị tự thân hay kết quả của

sự phản ánh thụ động, đơn lẻ các giá trị xã hội Trái lại, đó là kết quả của tổng thểcác tác động xã hội (cả tự phát và tự giác) kết hợp với hoạt động tích cực của cánhân sĩ quan trẻ thông qua quá trình tự giáo dục trong môi trường quân đội và hoạtđộng quân sự, được thực hiện bởi cơ chế truyền thụ và tiếp nhận kinh nghiệm xãhội lịch sử từ thế hệ trước cho thế hệ sau

Như vậy, GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là sản phẩm của hai quá trình thống

nhất: quá trình nội hoá các định chuẩn của hoạt động thành phẩm chất, bản lĩnh, nhu

cầu, thuộc tính cá nhân, thành “bản năng thứ hai” trong cá nhân sĩ quan trẻ và quá

trình ngoại hoá các lực lượng bản chất người trong hoạt động.

Về mặt cấu trúc, hệ thống các GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không tách rời

những giá trị nhân cách con người mới XHCN, nhân cách con người Việt Namhiện đại, bao gồm tổng hoà các nhóm: GTVH chính trị, GTVH pháp luật, GTVHđạo đức, GTVH khoa học, GTVH thẩm mỹ và GTVH thể chất; thể hiện ở sự “pháttriển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, ýthức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng tình nghĩa, lối sống có vănhoá, quan hệ hài hoà trong gia đình, cộng đồng xã hội” [21, tr.114] Đồng thời, là

một quân nhân, một cán bộ trong QĐND Việt Nam, GTVH trong nhân cách sĩ

quan trẻ quy tụ những GTVH truyền thống “Bộ đội Cụ Hồ”: Trung với Đảng, hiếuvới dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì CNXH,nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh

thắng; với những đặc trưng chủ yếu phản ánh sự kết tinh với chất lượng cao của hệchuẩn chân, thiện, mỹ:

Đó là những chiến sĩ có lý tưởng, một lòng, một dạ phục vụ Tổ quốc, phục vụnhân dân; với đồng đội, đồng chí đoàn kết thương yêu nhau như ruột thịt, đồngcam, cộng khổ, “giúp nhau lúc thường cũng như lúc ra trận”; với nhân dân nghĩanặng, tình sâu, quân với dân như cá với nước, tôn trọng dân, học tập dân, bảo vệdân, giúp đỡ dân, cùng dân đánh giặc; với bản thân giản dị, trung thực, chịu đựnggian khổ, khắc phục khó khăn; với nhiệm vụ trách nhiệm cao, hy sinh dũng cảm,

kỷ luật nghiêm… [25]

Đặc trưng GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ

Hiện nay, trong quân đội ta có bốn thế hệ sĩ quan kế tiếp nhau Thế hệ thứ nhất

là những sĩ quan đã chiến đấu và trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp; thế

hệ thứ hai, trong chống Mỹ; thế hệ thứ ba, trong bảo vệ Tổ quốc ở biên giới phíaBắc và Tây Nam Thế hệ thứ tư (sĩ quan trẻ), chủ yếu được sinh ra vào những nămđầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX, lớn lên khi đất nước đã hoàn toàn giải phóng,trưởng thành trong điều kiện đất nước bước vào công cuộc đổi mới; được giáo dục,rèn luyện trong QĐND Việt Nam vốn có truyền thống tốt đẹp được tôi luyện quagần 60 năm trưởng thành và phát triển Nhân cách sĩ quan trẻ có điều kiện pháttriển khá thuận lợi, đồng thời họ cũng chịu sự tác động từ nhiều phía của nhữngbiến đổi xã hội trong quá trình đổi mới Điều đó quy định những biểu hiện đặc thùcủa hệ GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ cả về định hướng nội dung và trình độphát triển

- Những giá trị thuộc văn hoá chính trị: Sĩ quan trẻ có khả năng tiếp nhận khánhanh những kiến thức khoa học xã hội và nhân văn quân sự; trình độ tri thức lýluận và tư duy chính trị bước đầu hình thành Phần lớn sĩ quan trẻ đã thể hiện đượcnăng lực trong tổ chức và tham gia một số dạng hoạt động chính trị tư tưởng,nhưng do thiếu từng trải thực tiễn, vốn kinh nghiệm chưa nhiều nên còn những hạnchế nhất định trong thực tiễn công tác tư tưởng Bản lĩnh chính trị ở phần đông sĩ

quan trẻ đã được hình thành và phát triển nhưng chưa thực sự vững chắc So với sĩquan trẻ ở khối chỉ huy và chuyên môn kỹ thuật, thì GTVH chính trị ở sĩ quanchính trị cấp phân đội phát triển đồng đều hơn và có những ưu trội Nhưng nhìnchung, so với các sĩ quan trung, cao cấp trong quân đội, những GTVH chính trị ở

sĩ quan trẻ còn bộc lộ nhiều hạn chế cần phải thường xuyên định hướng và tiếp tụcbồi dưỡng

- Những giá trị thuộc văn hoá pháp luật Sĩ quan trẻ chủ yếu được đào tạo cơ

bản trong các nhà trường quân đội; những kiến thức về pháp luật, tinh thần tráchnhiệm công dân, trách nhiệm sĩ quan, đặc biệt ý thức pháp luật, tinh thần chấphành kỷ luật khá nghiêm túc, chặt chẽ Phần đông sĩ quan trẻ có ý thức sống và làmviệc theo pháp luật, lấy quy phạm pháp luật để chế ước hành vi, xử lý các quan hệ

xã hội, các quan hệ trong tập thể quân nhân Tuy nhiên, do đặc điểm tâm lý, lứatuổi, sự trải nghiệm xã hội chưa nhiều, nên sĩ quan trẻ trong xử lý những tìnhhuống quy phạm pháp luật thường thiếu kinh nghiệm, tỏ ra lúng túng, thậm chí hấptấp, nóng nảy; thiếu năng lực thích ứng khi phải ứng biến với các tình huống trongquan hệ và hoạt động Ý thức pháp luật và năng lực pháp lý của nhân cách chỉ thực

sự trở thành GTVH khi có sự xâm nhập sâu sắc với đạo đức, bởi pháp luật là “đạođức tối thiểu” và đạo đức là “pháp luật tối đa” Xu thế trên ở đội ngũ sĩ quan trẻvừa có ý nghĩa tích cực, đồng thời cũng đặt ra những vấn đề cần định hướng trongphát triển GTVH pháp luật

- Những giá trị thuộc văn hoá đạo đức Nét nổi bật trong GTVH đạo đức ở sĩ

quan trẻ là tính không điều hoà với những quan niệm đạo đức lỗi thời, lạc hậu vàkhả năng hoà nhập nhanh với những giá trị đạo đức mới đang hình thành Tuynhiên, do tính thích nghi nhanh, ham muốn khám phá tìm tòi những chuẩn mựcmới vượt thoát khỏi khuôn mẫu đạo đức cổ truyền, nhưng do đặc điểm lứa tuổi vàtính cách, lại thiếu trải nghiệm cuộc sống nên sĩ quan trẻ dễ dẫn đến thái độ cựcđoan trong nhận thức, đánh giá một số giá trị đạo đức truyền thống, đồng thời cũngrất dễ ngộ nhận, tiếp nhận một cách chủ quan, thiếu chọn lọc những quan niệm đạo

đức mới nảy sinh trong điều kiện kinh tế thị trường; có biểu hiện đơn giản, hời hợttrong đánh giá, thẩm định giá trị và các chuẩn mực đạo đức Thậm chí ở họ, đôikhi còn thể hiện sự mất cân đối hay “xung đột” cục bộ giữa ý thức và hành vi đạođức, giữa lý tưởng và thực tiễn đạo đức Điều đó phản ánh trình độ phát triển cácGTVH đạo đức ở sĩ quan trẻ so với các thế hệ sĩ quan đi trước chưa đồng đều,thiếu ổn định.

- Những giá trị thuộc văn hoá khoa học Sĩ quan trẻ có sự phát triển nhanh và

đồng đều về trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp; trình độ tư duy khá nhạy bén,năng động, giàu tính sáng tạo; trọng học thức, say mê khám phá, tìm tòi cái mới;linh hoạt trong tiếp nhận và xử lý thông tin khoa học Điều đó thể hiện sự pháttriển ưu trội về giá trị này ở đội ngũ sĩ quan trẻ so với các thế hệ sĩ quan trước đó.Tuy nhiên, ở sĩ quan trẻ thường bộc lộ những hạn chế về năng lực ứng dụng, thaotác thực tế và khả năng sử dụng tri thức một cách linh hoạt nhằm ứng biến trướcnhững tình thế phức tạp của cuộc sống, nghề nghiệp, trong thực hiện nhiệm vụ,chức trách

Một đặc điểm khá phổ biến ở sĩ quan trẻ là tính không đồng đều hay sự thiênlệch trong phát triển các giá trị thuộc văn hoá khoa học, trong thứ tự ưu tiên giữakhối lượng kiến thức thuộc khoa học xã hội và nhân văn quân sự so với các kiếnthức khoa học tự nhiên, khoa học - kỹ thuật quân sự Đây cũng chính là đặc điểmphản ánh hạn chế về tầm rộng của nhận thức các vấn đề xã hội và chiều sâu của tưduy lý luận ở đội ngũ sĩ quan trẻ so với các sĩ quan trung, cao cấp trong quân đội

- Những giá trị thuộc văn hoá thẩm mỹ GTVH thẩm mỹ biểu hiện tập trung ở ý

thức thẩm mỹ và năng lực hoạt động thẩm mỹ

Nét nổi bật trong ý thức thẩm mỹ của sĩ quan trẻ là đang trong quá trình pháttriển mạnh của cảm xúc, nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ Điều đó phản ánh sự pháttriển ý thức thẩm mỹ chủ yếu ở cấp độ tâm lý xã hội Tuy nhiên, biểu hiện cao nhấtcủa ý thức thẩm mỹ là lý tưởng thẩm mỹ Sự phát triển lý tưởng thẩm mỹ và tínhthống nhất lý tưởng chính trị, đạo đức, thẩm mỹ ở mỗi người có được thông qua

quá trình giáo dục, tu dưỡng và rèn luyện trong thực tiễn cách mạng Ở đội ngũ sĩquan trẻ, lý tưởng thẩm mỹ đã bước đầu định hình song chưa vững chắc.

Về năng lực thẩm mỹ, ở sĩ quan trẻ những đặc điểm về tâm sinh lý, lứa tuổi giúp cho họ có tri giác thẩm mỹ phát triển, mỹ cảm và thị hiếu thẩm mỹ tinh tế,nhạy cảm, đây là cơ sở quan trọng cho sự phát triển năng lực thẩm mỹ Tuy nhiên,

đó mới chỉ là điều kiện đầu tiên của văn hoá thẩm mỹ ở mỗi người Sự phát triểnGTVH thẩm mỹ phụ thuộc rất lớn vào mức độ phong phú của kinh nghiệm cá nhân

và tính tích cực của chủ thể Sự thiếu trải nghiệm cuộc sống ở sĩ quan trẻ so vớicác thế hệ sĩ quan đi trước cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến ở sĩ quantrẻ có biểu hiện mất cân đối và thiếu nhất quán giữa các yếu tố cấu thành ý thứcthẩm mỹ, giữa ý thức thẩm mỹ với năng lực và hành vi hoạt động thẩm mỹ, giữanăng lực cảm thụ với khả năng sáng tạo thẩm mỹ Định hướng phát triển thẩm mỹcho đội ngũ sĩ quan trẻ - do vậy - phải đảm bảo tính thống nhất cao của các phươngdiện cấu thành văn hoá thẩm mỹ ở mỗi cá nhân; trên cơ sở phát huy những ưu trội

về tính cách, khí chất, thị hiếu cá nhân, cần xây dựng các quan điểm và thị hiếulành mạnh, phù hợp với lý tưởng thẩm mỹ cộng sản chủ nghĩa

Những giá trị thuộc văn hoá thể chất Đây là đặc trưng nổi bật và mang tính ưu trội

của sĩ quan trẻ so với sĩ quan trung, cao cấp Có thể nói, lứa tuổi 20 – 30 là giai đoạnbước ngoặt của mỗi cá nhân về các mặt thể xác và tinh thần, là thời kỳ sĩ quan trẻ đivào xã hội và chuẩn bị gánh vác và trọng trách xã hội Sự phát triển của văn hoáthể chất đang trong giai đoạn đỉnh cao, có tác dụng mang tính cơ sở cho quá trìnhphát triển hệ thống các phẩm chất nhân cách Thân thể khoẻ mạnh giúp cho sĩ quantrẻ có khả năng phát huy cao nhất các nhân tố của trí, đức, thẩm mỹ, qua đó gópphần phát triển toàn diện hệ GTVH trong nhân cách Sự phát triển của văn hoá thểchất có cơ sở trực tiếp từ nhân tố di truyền, bẩm sinh và đặc điểm sinh lý lứa tuổi,mặt khác bị quy định bởi ý thức, thái độ và phương pháp rèn luyện của mỗi cánhân Sĩ quan trẻ là những người được tuyển lựa khá kỹ về mặt thể hình, sức khoẻ,

về các tố chất sinh lý, và đã được rèn luyện thể lực khá chu đáo trong các trường sĩ

quan Phần lớn có sự phát triển thể chất tốt Tuy nhiên, điều đó cũng dễ dẫn đếnbiểu hiện chủ quan, coi thường sức khoẻ, bệnh tật, xao nhãng rèn luyện Việc pháttriển GTVH thể chất của sĩ quan trẻ, do vậy, không tách rời việc giáo dục cho họ ýthức, thái độ, phương pháp rèn luyện thân thể, đồng thời tạo mọi điều kiện thuận lợi

để mỗi cá nhân phát huy cao nhất ưu thế về sức khoẻ vào những việc hữu ích, qua đóhoàn thiện GTVH thể chất trong nhân cách

Trong hoạt động thực tiễn, sĩ quan trẻ thực hiện các chức năng cụ thể khác nhau,cương vị chức trách, chuyên môn - nghiệp vụ khác nhau và có những đặc thù vềtính chất, đặc điểm hoạt động Tiếp cận nhân cách từ đặc điểm chức trách, chuyênmôn quân sự, khi nghiên cứu nhân cách sĩ quan trẻ có thể chia thành các loại hìnhnhư: cán bộ chính trị, cán bộ chỉ huy - tham mưu, cán bộ hậu cần - kỹ thuật Tiếpcận theo loại hình đơn vị, có sĩ quan trẻ trong các đơn vị chủ lực, cơ quan quân sự

và đơn vị bộ đội địa phương, các khung huấn luyện và khung dự bị động viên, cáchọc viện, nhà trường, các doanh nghiệp quân đội v.v Tiếp cận theo nguồn gốcsinh trưởng, có sĩ quan trẻ sinh ra ở khu vực nông thôn, thành thị, miền núi v.v Việc nghiên cứu GTVH trong nhân cách của từng kiểu loại sĩ quan trẻ nói trên đòihỏi phải có các công trình nghiên cứu độc lập

Những đặc trưng điển hình của GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ được kháiquát ở trên, cho phép nhận diện được chất lượng văn hoá của hệ giá trị trong nhâncách sĩ quan trẻ trong tính chỉnh thể, trong quan hệ giữa cái chung - cái riêng - cáiđặc thù Đây là những vấn đề có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn trong đánh giá thựctrạng trình độ phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ QĐND Việt Nam hiệnnay

trẻ

Khái niệm phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ

Phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là một dạng đặc thù của quá trìnhphát triển con người - xã hội Nghiên cứu sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ

quan trẻ là nghiên cứu sự phát triển nhân cách sĩ quan trẻ thông qua sự vận động từthấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện hơn các GTVH trong nhân cáchcủa họ Tiêu chí đánh giá sự phát triển chính là sự biến đổi cao hơn về chất cácGTVH trong nhân cách, là sự trưởng thành của nhân cách sĩ quan trẻ về văn hoá.

Phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là quá trình tích hợp, hoàn thiện

và nâng cao các GTVH chung trong nhân cách sĩ quan trẻ, tạo ra sự biến đổi chất lượng nhân cách họ theo tiêu chí chân, thiện, mỹ, đáp ứng yêu cầu chức trách, nhiệm vụ người sĩ quan trẻ trong QĐND Việt Nam.

Phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là quá trình tự giác, tuân theo những

quy luật khách quan, chịu sự chi phối của các điều kiện và nhân tố khách quan; tất cảhợp thành các “vòng cộng đồng văn hoá”, ở phạm vi, tính chất, cường độ và quy môkhác nhau, cùng tác động tới quá trình này Vai trò năng động chủ quan của sĩ quan trẻđược thể hiện ở chỗ, họ là chủ thể trực tiếp, tích cực tận dụng những tác động kháchquan; tiếp nhận và nội hoá các GTVH chung của cộng đồng, dân tộc, Đảng, quân đội,hình thành hệ GTVH mang tính bền vững; tạo sự chuyển hoá chất lượng nhân cáchtheo tiêu chí chân, thiện, mỹ Thực chất phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻbiểu hiện trên một số phương diện

Thứ nhất, phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ bao hàm sự thống nhất giữa tính liên tục và tính gián đoạn

Sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là một “dòng chảy” liên tục, mộtchuỗi những biến đổi không ngừng Hệ thống các GTVH truyền thống của dân tộc, củaĐảng, của quân đội; các tinh hoa văn hoá nhân loại; các GTVH biểu tượng cho nhâncách con người Việt Nam hiện đại… cấu thành nền tảng văn hoá, thông qua các kênhtruyền dẫn khác nhau cùng tác động đến sĩ quan trẻ; được sĩ quan trẻ tích hợp (tích luỹ

và dung hợp) theo cơ chế “hướng nội” – cơ chế tiếp nhận giá trị Tính liên tục của sựtác động tạo cơ sở khách quan để mỗi sĩ quan trẻ không ngừng chiếm lĩnh hệ giá trị,chuẩn mực chung, tạo lập những điều kiện bên trong, biến thành nội lực để tự pháttriển Sự thống nhất giữa tính đa dạng của các phương diện tác động với vai trò tích

cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của sĩ quan trẻ trong tích hợp giá trị là cơ sở để quátrình phát triển GTVH trong nhân cách của họ diễn ra một cách liên tục.

Tính liên tục của quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ còn bao hàmtính gián đoạn, những biến đổi cục bộ, riêng lẻ ở từng bộ phận, từng GTVH Trạng thái

của quá trình này diễn ra theo trình tự từ từ, liên tục và tiệm tiến Đối với sĩ quan trẻ,

trong khoảng thời gian từ 6 – 7 năm, từ khi ra trường, nhận công tác, thực hiện nhiệm

vụ theo chức trách và khẳng định mình trong thực tiễn hoạt động; thời kỳ này họ cónhững biến đổi rất lớn về tâm, sinh lý Đây cũng là thời kỳ mà hệ các GTVH trongnhân cách sĩ quan trẻ có sự biến động khá sâu sắc ở từng giai đoạn Trong mỗi giaiđoạn phát triển, một số giá trị hoặc nhóm GTVH có những thay đổi nhất định nhưngchưa tới độ chuyển sang giai đoạn khác thì nó vẫn là nó; điều đó thể hiện tính ổn địnhtạm thời hay hình thức “chứng thực” sự tồn tại của nhân cách với một trình độ pháttriển nhất định về chất lượng văn hoá Các giai đoạn đó chính là những nấc thang củaquá trình phát triển, là điều kiện và tiền đề cho sự phát triển tiếp theo đảm bảo lôgíctoàn vẹn và tính liên tục

Thứ hai, sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ được thực hiện thông qua cuộc đấu tranh giải quyết mâu thuẫn giữa những xu hướng vận động, biến đổi đối lập nhau, giữa cái cũ và cái mới, cái lạc hậu và cái tiên tiến, cái hợp quy luật Trong quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ, sự chuyển hoá

giữa cái cũ và cái mới được thực hiện trong quan hệ đan xen, xoắn xuýt với nhaukhông tách rời Đây là cuộc đấu tranh hết sức khó khăn, phức tạp, bởi cái cũ khôngmất đi dễ dàng, nhanh chóng, nó còn ám ảnh, cản trở sự ra đời của cái mới Cáimới ra đời nhưng còn non yếu, ít ỏi; để phát triển nó, phải thông qua vai trò tíchcực của chủ thể Mặt khác cũng phải thấy rằng, không có cái mới nào ra đời từ hư

vô, nó chỉ có thể có được trên cơ sở kế thừa có chọn lọc và phát triển những mặt,những yếu tố tích cực của cái cũ Sự xâm nhập của những giá trị từ cái cũ vào cáimới trong quá trình phát triển chính là cơ sở hình thành truyền thống, giá trị truyềnthống và thiết lập quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại

Biện chứng giữa cái cũ và cái mới trong quá trình phát triển GTVH trong nhân

cách sĩ quan trẻ diễn ra theo phương thức tiếp biến giá trị Đây là quá trình thống

nhất giữa các hoạt động tiếp nhận, lưu giữ và cải biến giá trị Tiếp nhận và lưu giữGTVH trong nhân cách đảm bảo tính bền vững, tính ổn định tương đối của nhâncách Cải biến GTVH đảm bảo nhân cách đứng vững trên hệ GTVH truyền thống

để phát triển Không có sự cải biến GTVH trên cơ sở cao hơn thì không có sự pháttriển GTVH trong nhân cách

Cải biến GTVH không phải là xoá bỏ cái cũ, phủ định sạch trơn cái cũ, mà là sựphủ định biện chứng, sự phủ định có kế thừa, tạo tiền đề cho sự phát triển tiếptheo Sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là kết quả của sự tích hợpnhững GTVH truyền thống của mẫu hình nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”, nhân cách sĩquan, nhất là sĩ quan trung, cao cấp, lớp cha anh đi trước, cùng những GTVH mớiđược hình thành và hoàn thiện trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ViệtNam XHCN Quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ đã diễn ra sựphủ định biện chứng một số đặc trưng tiêu biểu cho lối sống phong kiến, tư sản,đấu tranh loại bỏ những phản giá trị, tiếp tục bổ sung và hoàn thện cái tiên tiến, cáitiến bộ, thể hiện bản chất cách mạng và nhân đạo của QĐND Việt Nam

Thứ ba, quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không phải theocon đường thẳng tắp hay vòng tròn khép kín mà theo đường “xoáy ốc” Khuynhhướng của sự phát triển là xuyên qua cực đối lập với nó “Từ khẳng định, đến phủđịnh – từ phủ định đến “sự thống nhất” với cái bị khẳng định” [56, tr.246] Đó làquá trình đi từ chuẩn giá trị đến sự lệch chuẩn hợp lý và thông qua thẩm định, sángtạo giá trị, đến chuẩn giá trị cao hơn Sự phát triển của giá trị đến chỗ dường nhưquay trở lại cái ban đầu trên cơ sở cao hơn đánh dấu những nấc thang phát triểntrình độ NGƯỜI của mỗi cá nhân, hay trình độ phát triển GTVH trong nhân cách.Như vậy, quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là quá trình sĩquan trẻ vừa khẳng định mình, vừa tự phủ định mình Để phát triển, mỗi cá nhânphải tự lựa chọn, thẩm định các GTVH, vượt lên trên những lệch chuẩn hợp lý (sự

phá vỡ nội tại của chuẩn mực và giá trị hiện có chuẩn bị cho sự ra đời của chuẩngiá trị mới, hợp quy luật) loại bỏ những lệch chuẩn không hợp lý, sự phá vỡ từngoài vào những chuẩn mực và giá trị hiện có, kéo lùi sự phát triển – sự vận độngtrái quy luật, phản tiến bộ) định hướng phát triển GTVH mới phù hợp với mô hìnhngười sĩ quan trẻ, đáp ứng yêu cầu mới của sự nghiệp xây dựng quân đội.

Thứ tư, sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ diễn ra trong quan hệtương tác biện chứng giữa khách quan và chủ quan

Mối quan hệ biện chứng giữa khách quan và chủ quan trong phát triển GTVHtrong nhân cách sĩ quan trẻ, trước hết thể hiện ở sự thống nhất giữa sự tác động củaquy luật khách quan và quá trình nhận thức, vận dụng quy luật của các chủ thể màtrực tiếp nhất là sĩ quan trẻ Đây là mối liên hệ phản ánh thực chất nguồn gốc độnglực, phương thức và khuynh hướng phát triển của các GTVH trong nhân cách sĩquan trẻ Vì vậy, trình độ, quy mô tốc độ và hiệu quả phát triển GTVH trong nhâncách sĩ quan trẻ phụ thuộc vào năng lực của các chủ thể quân sự trong nhận thức vàgiải quyết mâu thuẫn vốn có bên trong của quá trình phát triển; nhận thức, điều tiếtphương thức chuyển hoá lượng - chất; nhận thức tính tất yếu ra đời của cái mới,phát hiện hệ những GTVH mới và tạo thuận lợi cho sự tất thắng của các giá trịmới, cái tiên tiến, cái hợp quy luật; đào thải cái phản giá trị, phản văn hoá, cái lỗithời, lạc hậu trong quá trình phát triển

Mối liên hệ giữa tác động của quy luật khách quan và vai trò chủ quan trongphát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ bao giờ cũng gắn với những hoàncảnh cụ thể Vì vậy, vai trò của con người trong giải quyết đúng đắn mối quan hệnày còn thể hiện ở năng lực giải quyết quan hệ tương tác giữa điều kiện kháchquan với việc tận dụng điều kiện khách quan Điều kiện khách quan quy định quátrình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là hệ thống các quan hệ xã hội,các hình thức hoạt động và các GTVH của mỗi thời đại, mỗi hình thái xã hội cụthể; hệ thống các GTVH quân sự, các quan hệ và hình thái hoạt động quân sự hợpthành những “vòng cộng đồng văn hoá” tác động tới nhân cách Bản thân các:

“vòng cộng đồng văn hoá” đã bao hàm sự tác động qua lại giữa yếu tố khách quanvới yếu tố chủ quan trong đời sống và hoạt động, và con người có thể thông quaviệc tạo lập, cải biến và tận dụng những điều kiện thuận lợi để định hướng, pháthuy tác dụng của quy luật khách quan.

Mối liên hệ biện chứng giữa khách quan và chủ quan trong phát triển GTVHtrong nhân cách sĩ quan trẻ còn biểu hiện ở sự liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Do vậy, việc phát hiện và chuyển hoá các khả năng khách quan có lợi thành hiệnthực thông qua vai trò năng động chủ quan của đội ngũ sĩ quan trẻ sẽ góp phầnnăng động hoá quá trình phát triển Đây là cơ sở đảm bảo cho quá trình phát triểnGTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không phải là sự sao chép giản đơn những giátrị chung trên cơ sở của các tác động khách quan, mà là quá trình tiếp nhận có chọnlọc, mang đặc tính sáng tạo Đồng thời nó đảm bảo cho quá trình phát triển GTVHtrong nhân cách sĩ quan trẻ thực sự là quá trình phát triển tự thân và mang đậm tính

cá biệt của mỗi cá nhân Qua đó, những đặc điểm tâm sinh lý cá nhân sĩ quan trẻ,cái riêng không lặp lại ở mỗi người đã hình thành ở họ “tính cảm giác chủ quan”,

và “sự phong phú của tính cảm giác chủ quan” ở mỗi sĩ quan trẻ tạo ra tính cá biệt,tính có một không hai trong nhận thức, tiếp nhận, cải biến và phát triển GTVHtrong nhân cách của họ

Thứ năm, tiêu chí phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ gắn với trình độhoàn thiện chất lượng con người ở họ theo hệ chuẩn chân, thiện, mỹ

Phát triển GTVH trong nhân cách và nâng cao chất lượng con người sĩ quan trẻ

có quan hệ thống nhất biện chứng Bởi khi nói chất lượng con người sĩ quan trẻ tức

là nói đến chất lượng hiện thực của tổng hoà các yếu tố tâm lý, tư tưởng và sinh lý,thể hiện quan hệ khăng khít giữa yếu tố xã hội và yếu tố sinh học trong con người

sĩ quan trẻ Ở đó, mặt xã hội trong con người sĩ quan trẻ không “lấn át” mặt sinhvật, mặt tự nhiên Ngược lại, mặt tự nhiên trong con người sĩ quan trẻ không “chènép” mặt xã hội Chúng làm môi giới cho nhau, thâm nhập vào nhau, phản ánh lực

lượng bản chất người trong tính hiện thực và in dấu ấn lên toàn bộ hoạt động củamỗi sĩ quan trẻ từ hành vi nhỏ nhất.

Sự hoàn thiện chất lượng con người sĩ quan trẻ là quá trình tạo ra sự chuyển biến

về chất của tất cả các yếu tố, các thuộc tính có tính quy định về chất của một sĩquan trẻ QĐND Việt Nam, nâng nó lên một trình độ mới theo tiêu chí nhân cáchcon người mới XHCN và những tiêu chuẩn của người cán bộ quân đội được chỉ ratrong Nghị quyết số 94-NQ-ĐUQSTƯ của Đảng uỷ Quân sự Trung ương Ở đó có

sự kết hợp của tổng hoà các yếu tố phản ánh trình độ phát triển phẩm chất tinh thần(chính trị tư tưởng, đạo đức lối sống, trí tuệ, thẩm mỹ ); phẩm chất nghề nghiệp(kỹ năng, kỹ sảo, trình độ chuyên môn nghiệp vụ quân sự, năng lực tổ chức hoạtđộng thực tiễn quân sự ); phẩm chất thể chất (thể lực, sức khoẻ, sự phát triển củacác yếu tố sinh học ) Chất lượng của các phẩm chất trên lại được đo bằng hệ sốvăn hoá (hay chỉ số nhân văn) của các giá trị nhân cách

Như vậy, phát triển GTVH trong nhân cách có quan hệ nhân - quả đối với nângcao chất lượng con người sĩ quan trẻ; nó là cơ sở và là tiền đề để nâng cao

chất lượng con người sĩ quan trẻ Tiêu chí đánh giá trình độ phát triển GTVHtrong nhân cách sĩ quan trẻ là sự hoàn thiện chất lượng con người ở họ theo hệchuẩn chân, thiện, mỹ; biểu hiện ở sự thống nhất của tổng hoà các yếu tố sau:Một là, tính vững chắc của tri thức, niềm tin, lý tưởng chính trị; tính linh hoạttrong xử lý, giải quyết các quan hệ chính trị và năng lực tiến hành công tác chínhtrị trong thực tiễn hoạt động quân sự Biểu hiện tập trung ở sự tận trung với Đảng,với Tổ quốc, với lý tưởng XHCN; trình độ phát triển cao của tư tưởng chính trị vàbản lĩnh chính trị của cá nhân sĩ quan trẻ

Hai là, trình độ phát triển cao của ý thức pháp luật và năng lực pháp lý, tínhmực thước nghiêm cách và tính năng động uyển chuyển trong thực hiện quy chếpháp lý, trong duy trì và chấp hành kỷ luật của quân đội ở sĩ quan trẻ

Ba là, sự kết tinh với chất lượng cao của cái thiện trong ý thức đạo đức, quan hệ

và hành vi đạo đức của sĩ quan trẻ Biểu hiện ở trình độ phát triển cao của nhâncách về đạo đức theo tiêu chí đạo đức cách mạng của người cán bộ quân đội

Bốn là, trình độ phát triển cao của tri thức, trí tuệ, chuyên môn nghiệp vụ quân

sự và khả năng sử dụng hệ thống tri thức đó với mục đích nhân văn Biểu hiện tậptrung ở năng lực của sĩ quan trẻ trong thực hiện nhiệm vụ theo chức trách; ở vănhoá chỉ huy, văn hoá lãnh đạo

Năm là, trình độ phát triển của tri giác thẩm mỹ, sự tinh tế của mỹ cảm và thị

hiếu thẩm mỹ, phản ánh sự phát triển cao của nhân cách về ý thức và năng lựcthẩm mỹ Biểu hiện cụ thể ở việc giải quyết các mối quan hệ và bản thân hoạt độngcủa mỗi sĩ quan trẻ theo tiêu chuẩn cái đẹp; ở sự vững vàng của họ trong cuộc đấutranh với cái phản văn hoá

Sáu là, sự hài hoà giữa thể hình sức khoẻ với sự phát triển của các giác quan, hệthần kinh trung ương… của mỗi cá nhân

Vai trò của phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách với việc nâng cao chất lượng con người ở sĩ quan trẻ.

Vai trò của phát triển GTVH trong nhân cách đối với chất lượng con người sĩ quantrẻ được biểu hiện thông qua quan hệ của nó với hệ thống các phẩm chất, năng lực,toàn bộ hoạt động và ý nghĩa các hoạt động của sĩ quan trẻ

Phát triển GTVH trong nhân cách với việc nâng cao phẩm chất chính trị tinh thần của sĩ quan trẻ.

Trong tất cả các phẩm chất hợp thành nhân tố con người sĩ quan trẻ, phẩm chấtchính trị - tinh thần bao giờ cũng giữ vai trò chi phối, định hướng và điều tiết cácphẩm chất khác V.I.Lênin nói: “Trong mọi cuộc chiến tranh, rốt cuộc thắng lợi tuỳthuộc vào tinh thần của quần chúng đang đổ máu trên chiến trường”[58, tr.147].Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã khẳng định: “Có tinh thần cách mạng làm trọnnhiệm vụ thì làm gì cũng có thể trở thành anh hùng được” [74, tr.43]

Phẩm chất chính trị - tinh thần của sĩ quan trẻ hình thành, phát triển thông qua sựhoàn thiện của tổng thể các giá trị nhân cách, được kiểm nghiệm trong thực tiễnhoạt động của sĩ quan trẻ; biểu hiện ở “cái kỷ luật nghiêm như sắt, cái tinh thầnvững như đồng, cái chí khí quật cường tất thắng, cái đạo đức; trí, dũng, liêm,trung”[73, tr.330], trong đó trình độ chính trị - tư tưởng và biểu hiện cụ thể của nó

là bản lĩnh chính trị, lập trường xã hội - giai cấp của sĩ quan trẻ giữ vai trò chủ đạo.GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ khi phát triển tới một trình độ nhất định, nó quyđịnh việc lựa chọn các quy tắc tư tưởng, chính trị, thế giới quan của mỗi ngườitheo tiêu chuẩn của những chân giá trị; hình thành ở họ sự sáng suốt và nhạy béntrong nhận thức, vững vàng và kiên quyết trong ý chí, sâu sắc và bền chặt trongtình cảm

Những diễn biến mới của tình hình chính trị thế giới và trong nước, đặc biệttrước những phương thức, phương tiện và thủ đoạn mới của kẻ thù sử dụng trongchiến lược “diễn biến hoà bình” nhằm chống phá cách mạng nước ta hiện nay,khiến cho việc phân ranh giới lập trường xã hội - giai cấp, sự đối kháng giữa cáckhuynh hướng tư tưởng càng biểu hiện rõ nét Lợi ích giai cấp trở thành tiêu chíquan trọng của lập trường xã hội Trong điều kiện như vậy, sự trưởng thành củanhân cách sĩ quan trẻ về mặt văn hoá được đo bằng mức độ chín muồi về giác ngộgiai cấp, lòng trung thành, bản lĩnh chính trị Trình độ phát triển GTVH trong nhâncách giúp cho mỗi sĩ quan trẻ nhận thức được ý nghĩa chân chính của lòng trungthành với Tổ quốc, với nhân dân, với sự nghiệp cách mạng của Đảng, ý nghĩa chânchính và mục tiêu nhân văn của nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chế độXHCN

Phẩm chất chính trị - tinh thần của sĩ quan trẻ được hoàn thiện và phát triểnthông qua các con đường, biện pháp khác nhau, trong huấn luyện, giáo dục và hoạtđộng thực tiễn quân sự Vai trò của phát triển GTVH trong nhân cách đối với quátrình này còn ở chỗ, nó cấu thành sức mạnh nội tâm, yếu tố tự nhiên, chi phối, điềutiết và định hướng sự phát triển phẩm chất tinh thần sĩ quan trẻ thông qua tình cảm,

ý chí của mỗi cá nhân Bằng cách đó, những yêu cầu cao về chất lượng tinh thầncủa nhân cách sẽ được mỗi cá nhân sĩ quan trẻ nhận thức như những GTVH quânsự; nó thấm sâu vào đời sống và hoạt động của mỗi cá nhân, được cá nhân tiếpnhận một cách tự giác, sáng tạo, chuyển hoá thành những giá trị văn hóa tinh thầntrong nhân cách, thành thuộc tính bên trong của họ với độ bền vững cao, hìnhthành bản lĩnh văn hoá ở mỗi sĩ quan trẻ, chống lại một cách hiệu quả sự xâm nhậpcủa những yếu tố phản văn hoá có thể làm xói mòn nhân cách, định hướng sự pháttriển nhân cách trên nền tảng nhân văn.

Phát triển GTVH trong nhân cách với việc nâng cao năng lực hoạt động của sĩquan trẻ

Phẩm chất và năng lực là những khái niệm “cặp đôi” Sự thống nhất giữa phẩmchất và năng lực ở mỗi cá nhân cấu thành chất lượng con người của họ Phẩm chất

là cái chứa đựng bên trong con người, ở những điều kiện nhất định thì biểu hiệnthành năng lực trong hoạt động Trình độ phát triển GTVH trong nhân cách có vaitrò quan trọng trong nâng cao năng lực hoạt động và ý nghĩa văn hoá của hoạtđộng ở mỗi sĩ quan trẻ

Ngày nay, trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển mạnh

mẽ, chiến tranh trong tương lai (nếu xảy ra) sẽ là cuộc chiến tranh công nghệ cao:

“Cuộc chiến tranh hiện đại cũng như kỹ thuật hiện đại đòi hỏi phải có nhân lực chấtlượng cao” [52, tr.191] Do vậy, vấn đề nâng cao kiến thức về mọi mặt cho quân nhântrở thành một yêu cầu cấp thiết Sĩ quan trẻ phải là lực lượng tiên phong Việc lĩnh hộikiến thức trong tiến trình giáo dục - huấn luyện, trong thực tiễn hoạt động của mỗi cánhân phụ thuộc nhiều vào sự phong phú của nhân cách, của cảm giác, tri giác, phụthuộc vào kinh nghiệm, cảm tính và tâm trạng của họ Tất cả những yếu tố đó, đếnlượt nó lại phụ thuộc vào niềm tin, thế giới quan, ý thức chính trị, quan điểm đạo đức,

ý thức thẩm mỹ v.v GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ được hình thành, phát triểndựa trên tất cả các thành phần tác động lẫn nhau trong thế giới tinh thần của cá nhân.Khi được hình thành, phát triển, nó có tác động thôi thúc sĩ quan trẻ có ý thức học tập,

rèn luyện, trau dồi kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo nâng cao năng lực hoạt động của họtrong thực hiện nhiệm vụ, chức trách.

Trong thực tiễn hoạt động, sĩ quan trẻ thường gặp phải những tình huống hết sứckhó khăn trong huấn luyện, chiến đấu, trong các quan hệ và trước những sự biếnđổi xã hội Trong những tình huống đó, ngay cả khi niềm tin đã phát triển tươngđối tốt cũng có thể khiến cho cá nhân tạm thời bị dao động; mỗi người phải sẵnsàng đưa ra những quyết định đúng đắn về chính trị, thế giới quan, đạo đức, haythẩm mỹ trên cơ sở tri thức, kinh nghiệm, niềm tin kết hợp với sức mạnh của ýthức, bản lĩnh, chí hướng, lòng dũng cảm v.v Năng lực đưa ra quyết định hànhđộng và thực tiễn hành động theo quyết định đó là kết quả của sự kết hợp độc đáo

và là biểu hiện tập trung cao nhất hệ thống các giá trị xã hội đã được mỗi cá nhân

sĩ quan trẻ lĩnh hội, nội tâm hoá và không ngừng phát triển, hoàn thiện

Khi nghiên cứu về phép biện chứng trong lĩnh vực quân sự, nhiều chuyên giaquân sự ở các nước phát triển đã khẳng định vai trò nhân tố chỉ huy trong sự thốngnhất các nhân tố cơ bản cấu thành sức mạnh chiến đấu của quân đội Những phẩmchất cá nhân của người chỉ huy; sức mạnh ý chí, trình độ tư tưởng, sự thành thạonghiệp vụ, năng lực chuyên môn của họ sẽ đảm bảo giành thắng lợi với ít tổn thấtnhất Sự thống nhất của tổng hoà các yếu tố nêu trên phản ánh chất lượng hiện thựccủa các GTVH trong nhân cách Sự xâm nhập và khả năng tích hợp tổng hoà cácGTVH chính trị, pháp luật, đạo đức, khoa học, thẩm mỹ sẽ giúp cho sĩ quan trẻkhông ngừng hoàn thiện các phẩm chất như thế giới quan, tri thức lý luận chính trị,bản lĩnh và lập trường giai cấp; tinh thần trách nhiệm công dân, trách nhiệm sĩ quan,tính kỷ luật; ý thức đạo đức, quy tắc xử thế, tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng;trình độ kiến thức về mọi mặt, năng lực tư duy sáng tạo, khả năng nắm bắt một cáchnhanh chóng khoa học - kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ quân sự; ý thức và nănglực thẩm mỹ, sự tự ý thức, tự điều chỉnh hành vi cá nhân theo tiêu chuẩn cái đẹpv.v Tất cả những phẩm chất đó quy tụ ở sĩ quan trẻ năng lực trí tuệ và năng lực tổchức hoạt động thực tiễn, năng lực tiếp cận con người; giúp cho sĩ quan trẻ phát huy

cao nhất vai trò của mình trong lãnh đạo, chỉ huy, tổ chức và thực hiện nhiệm vụtheo chức trách, trong mọi tình huống.

Trong điều kiện hiện nay, khi văn hoá được coi là nhân tố nội tại của sự pháttriển, vừa là mục tiêu, vừa là động lực và là yếu tố điều tiết sự phát triển; văn hoátrở thành tiêu chí đánh giá chiều cạnh nhân văn của mọi chiến lược phát triển, trởthành tiêu chí đánh giá chất lượng con người, thì GTVH trong nhân cách có vai tròngày càng tăng Sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là điều kiện tiênquyết nâng cao chất lượng con người sĩ quan trẻ, là yếu tố điều tiết bên trong củachiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xâydựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại

1.2 Những vấn đề có tính quy luật phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ Quân đội nhân dân Việt Nam

Quá trình nhận thức và cải tạo thế giới thực chất là quá trình con người đặt ra và giảiquyết hàng loạt vấn đề trong thực tiễn Có những vấn đề được giải quyết một cách đơn

lẻ, “mò mẫm” theo kinh nghiệm, nhưng cũng có những vấn đề chỉ được giải quyết khicon người đã có đủ khả năng tìm tòi, so sánh, khái quát các khía cạnh bản chất, tínhkhuynh hướng của nó - đó chính là vấn đề có tính quy luật Do nhận thức là quá trìnhphát triển với các cấp độ khác nhau, cho nên vấn đề có tính quy luật bao giờ cũng chỉ là

sự nhận thức tiến tới cái gần đúng trật tự, quy luật của thế giới hiện thực trong các điềukiện cụ thể nhằm giải quyết những nhiệm vụ cụ thể trong thực tiễn hoạt động Như vậy,vấn đề có tính quy luật được coi như mắt khâu chuyển tiếp giữa quy luật với thực trạngvận động, phát triển của từng sự vật, hiện tượng, quá trình nhất định Theo đó, nếu nhưquy luật là cái chỉ tính khái quát ở cấp độ bản chất (tổng hợp các mặt, các mối liên hệtất yếu và phổ biến), thì vấn đề có tính quy luật là sự đan bện phức hợp giữa cái kháiquát và cái cụ thể, là hiện thân của quy luật trong một vấn đề cụ thể Chính vì vậy màquy luật sâu sắc hơn, phổ biến hơn, còn vấn đề có tính quy luật mang tính phong phúhơn, “đặc thù” hơn, mang tính “hiện thực trực tiếp” hơn

Từ nhận thức trên về, tính quy luật và vấn đề có tính quy luật, việc phát hiện nhữngvấn đề có tính quy luật phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ, thực chất là pháthiện những vấn đề có quan hệ thống nhất biện chứng, nói lên tính tất yếu, các khía cạnhbản chất của quá trình này Cơ sở phương pháp luận nhận thức những vấn đề có tínhquy luật phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là những quy luật khách quan của

sự phát triển xã hội, những quy luật đặc thù của sự phát triển văn hoá, quy luật của sựphát triển ý thức xã hội, ý thức cá nhân v.v gắn với những đặc điểm tổ chức và hoạtđộng quân sự, các mối liên hệ biện chứng khách quan giữa các yếu tố đó Dưới đây làkhái quát bước đầu của tác giả luận án về một số vấn đề có tính quy luật phát triểnGTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ QĐND Việt Nam

1.2.1 Phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ chịu sự tác động, ảnh hưởng của những giá trị và phản giá trị trong môi trường xã hội thời kỳ đổi mới mà trực tiếp là môi trường văn hoá quân sự

Trong hệ tư tưởng Đức, Mác đã từng chỉ rõ: Những cá nhân nhất định, hoạt động sảnxuất theo một phương thức nhất định, đều nằm trong những mối quan hệ xã hội vàchính trị nhất định họ hành động trong những giới hạn, tiền đề và điều kiện vật chấtnhất định, không phụ thuộc vào ý chí của họ [64, tr.36] Như vậy, quan hệ giữa conngười và xã hội là quan hệ khách quan Xã hội bao giờ cũng là sản phẩm tương tác giữacon người với con người và khi được hình thành, nó tạo thành hoàn cảnh khách quantác động đến sự phát triển con người trong chừng mực và mức độ con người cải tạohoàn cảnh

Sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ thực chất là phát triển bản chất xãhội trong cá nhân sĩ quan trẻ bao giờ cũng diễn ra trong môi trường xã hội nhất định và

là sản phẩm của môi trường này Môi trường xã hội tồn tại như một hệ thống phức hợpđược cấu thành bởi các thành tố tác động biện chứng lẫn nhau và cùng tác động tớiquá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ Đó là các thành tố thuộc môitrường kinh tế - sản xuất, môi trường chính trị, môi trường xã hội - sinh hoạt, MTVH

- giáo dục

ảnh hưởng của các thành tố nói trên tới quá trình phát triển GTVH trong nhâncách sĩ quan trẻ trên các phương diện khác nhau, với vai trò và vị trí không ngangbằng nhau Vì vậy, nghiên cứu sự tác động của môi trường xã hội tới quá trình này,phải quan tâm đến ảnh hưởng của từng thành tố trong những điều kiện cụ thể; bảo đảmtính thống nhất và quan tâm tới các quan hệ đa dạng của cá nhân sĩ quan trẻ.

Trong môi trường xã hội, thành phần tác động to lớn nhất, nhân tố suy cho đến cùngquyết định sự phát triển con người, xã hội nói chung, phát triển GTVH trong nhân cách

sĩ quan trẻ nói riêng là điều kiện kinh tế Điều đó có cơ sở lý luận từ tính quyết định củatồn tại xã hội đối với ý thức xã hội Mặt khác, sự phụ thuộc của quá trình phát triểnGTVH trong nhân cách vào kinh tế còn có cơ sở trực tiếp từ đặc trưng bản chất của giátrị - cái có chứa đựng các khả năng thoả mãn nhu cầu về mọi mặt, nâng cao chất lượngcuộc sống của con người Chính vì thế, sự vận động, biến đổi giá trị nói chung vàGTVH nói riêng, thường là rất nhạy cảm trước sự biến động của điều kiện kinh tế Sựbiến động giá trị càng sâu sắc và nhanh chóng trước những biến đổi kinh tế có tínhbước ngoặt

Đội ngũ sĩ quan trẻ hiện nay sinh ra và lớn lên trong điều kiện đất nước cónhững biến đổi sâu sắc về kinh tế Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đã vàđang tạo ra sự biến đổi khá lớn trong nhận thức của con người về GTVH, vềphương thức lựa chọn, thẩm định, định hướng và sáng tạo GTVH Vấn đề kinh tế

và đời sống hàng ngày đã trở thành mối quan tâm lớn của xã hội, lợi ích cá nhânđược chấp nhận, được đánh giá lại; quyền lựa chọn cuộc sống mở rộng hơn, thứbậc ưu tiên của hệ giá trị nhân cách có sự sắp xếp lại; thế giới nội tâm của conngười cũng phức tạp hơn; nhiều giá trị mới xuất hiện Những vấn đề đó tác độngrất lớn tới lớp trẻ nói chung Đối với đội ngũ sĩ quan trẻ sự tác động càng sâu sắc,bởi phần lớn họ ở lứa tuổi mới lập gia đình, xa nhà, kinh tế chưa ổn định

Quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không chỉ chịu sự tácđộng của kinh tế mà còn chịu sự tác động của đời sống tinh thần xã hội, trong đóchính trị là nhân tố tác động trực tiếp và chủ yếu nhất Đối với sĩ quan trẻ, sự giác

ngộ chính trị, bản lĩnh chính trị, lòng trung thành với Đảng, với chế độ, niềm tinvào con đường XHCN, tinh thần sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của

Tổ quốc, vì CNXH là biểu hiện tập trung nhất của sự phát triển GTVH chính trị GTVH giữ vai trò chủ đạo trong hệ các GTVH trong nhân cách của họ

-Sự tác động của nhân tố chính trị tới quá trình phát triển GTVH trong nhân cách

sĩ quan trẻ thông qua hệ tư tưởng chính trị, hệ thống chính trị, đường lối, cơ chếlãnh đạo của Đảng đối với quân đội, đặc biệt các thiết chế chính trị - văn hoá ở cơsở Tất cả hợp thành MTVH chính trị trong những điều kiện nhất định của đấtnước, trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tới quá trình phát triển GTVH trong nhâncách sĩ quan trẻ

Là nhân tố có vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần xã hội, sự tác động củachính trị tới quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không tách rờicác nhân tố khác như: pháp luật, đạo đức, khoa học, thẩm mỹ Trong sự thốngnhất biện chứng, chúng tạo thành các “đường dẫn” văn hoá có tính độc lập tươngđối, với vị trí và chức năng khác nhau, tác động một cách toàn diện và đồng bộ đếncác bộ phận cấu thành của hệ GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ Một giá trị nào

đó của nhân cách chỉ thực sự trở thành GTVH, mang ý nghĩa văn hoá khi giá trị đó

là sản phẩm và là biểu trưng của sự thống nhất biện chứng giữa các nhân tố nóitrên Vì vậy, làm gia tăng sự xâm nhập vào nhau của các GTVH trong nhân cáchtrên cơ sở tăng cường yếu tố chính trị - giai cấp, xác lập vị trí chủ đạo của GTVHchính trị là định hướng cơ bản trong quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩquan trẻ hiện nay

Tác động của môi trường kinh tế - xã hội tới sự phát triển GTVH trong nhâncách sĩ quan trẻ theo hai khuynh hướng, tích cực và tiêu cực, ở phạm vi khác nhau(toàn bộ hoặc cục bộ) tuỳ thuộc vào những điều kiện cụ thể

Môi trường kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay có chứa đựng những yếu tố tíchcực rất cơ bản, là cơ sở hình thành hệ giá trị văn hoá xã hội có tác dụng định hướng

và tạo điều kiện cho sự phát triển các GTVH trong nhân cách con người Việt Nam

nói chung, sĩ quan trẻ trong quân đội nói riêng Đó là sự chuyển đổi cơ chế quản lýkinh tế từ tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường theo định hướngXHCN; những thành tựu về mọi mặt trong công cuộc đổi mới đất nước; vấn đề dânchủ hoá trong đời sống xã hội; sự khẳng định con đường đi lên CNXH của nước ta

và những thành quả bước đầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đấtnước; chính sách mở cửa, giao lưu kinh tế, văn hoá; những truyền thống văn hoátốt đẹp của dân tộc và quân đội vẫn được khẳng định, kế thừa và phát huy; sựnghiệp xây dựng QĐND Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bướchiện đại đã đi vào chiều sâu, quân đội tiếp tục phát huy truyền thống tốt đẹp củamình trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc XHCN trong giai đoạn cách mạng mới v.v Những yếu tố tích cực này cần được khai thác và sử dụng một cách tổng hợp vàđồng bộ vào quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ Tuy nhiên,môi trường kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay cũng ẩn chứa những nguy cơ tiềmtàng, những phản giá trị tác động tiêu cực trên nhiều phương diện tới quá trình pháttriển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ Đối với sĩ quan trẻ, việc phân định rõđúng – sai, thiện - ác, giá trị và sự giả trá, văn hoá và phản văn hoá… không dễ gìđược hoàn thiện một sớm một chiều Hơn nữa, do đặc điểm tâm lý lứa tuổi, một bộphận sĩ quan trẻ có xu thế ưa tìm kiếm cái mới lạ, cái “tân kỳ”, tiếp nhận một cách

xô bồ lối sống phương Tây Vì vậy, bên cạnh việc khai thác và tận dụng những yếu

tố tích cực của môi trường kinh tế - xã hội, lãnh đạo chỉ huy các cấp cần chú trọngviệc giáo dục, định hướng giá trị cho đội ngũ sĩ quan trẻ Đồng thời bằng khả năngtích cực, sáng tạo của mình, mỗi sĩ quan trẻ phải nâng cao nhận thức về giá trị, cóthái độ đúng đắn trong lựa chọn, thẩm định và sáng tạo GTVH, chủ động, tích cựccải tạo những yếu tố tiêu cực, ngăn ngừa có hiệu quả các phản giá trị

Quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ không chỉ có quan hệ vàchịu sự tác động của môi trường xã hội rộng lớn, mà còn có quan hệ và chịu sự tácđộng của môi trường quân sự, trực tiếp nhất là môi trường quân sự ở phạm vi phânđội

Môi trường quân sự là tổng hoà những yếu tố, những điều kiện tự nhiên, xã hộimang tính đặc thù của tổ chức và hoạt động quân sự, tạo thành chỉnh thể thốngnhất trong không gian quân sự xác định Đây là một môi trường xã hội đặc biệt.Tính đặc thù quân sự được biểu hiện ở các đặc trưng: về không gian, thời gian; ởtính vững chắc của trận địa chính trị tư tưởng, tính cộng đồng bền chặt và sâu sắctrong tập thể quân nhân.

Môi trường quân sự được cấu thành bởi tổng thể các thành tố: không gian quân sự,quan hệ quân nhân và tập thể quân nhân, tổ chức thiết chế quân sự, hoạt động quân sựv.v Việc tạo lập và xử lý các quan hệ, chất lượng hiện thực của các quan hệ giữa sĩquan trẻ với quân nhân và tập thể quân nhân có ý nghĩa quan trọng đối với sự pháttriển GTVH trong nhân cách của họ Mác đã từng chỉ ra: “Sự phong phú thực sự vềtinh thần của cá nhân hoàn toàn phụ thuộc vào sự phong phú của những liên hệ thực

sự của họ” [64, tr.53] Trong hoạt động của mình, sĩ quan trẻ tham gia vào các mốiquan hệ xã hội đặc thù của quân đội như quan hệ đồng chí, đồng đội; quan hệ giữalãnh đạo và chỉ huy, giữa chỉ huy và phục tùng; quan hệ với tập thể đơn vị theokhuôn khổ của điều lệnh, chế độ quy định của quân đội; quan hệ với chức tráchnhiệm vụ, với kỷ luật quân sự, với vũ khí trang bị và khoa học nghệ thuật quânsự Mặt khác, mỗi cá nhân cùng một lúc cũng có thể tham gia vào nhiều mối quan

hệ đa dạng với nhiều người, nhiều vòng cộng đồng xã hội khác nhau Sự khác nhau

có thể cả về nội dung, tính chất, cấp độ, phạm vi, thời điểm do đó dẫn đến khácnhau về quy mô và mức độ ảnh hưởng của các quan hệ đó tới sự phát triển GTVHtrong mỗi sĩ quan trẻ; thậm chí không loại trừ sự khác nhau về khuynh hướng tácđộng Trong tất cả những quan hệ trên, những quan hệ gắn với tổ chức và thiết chếquân sự giữ vai trò trực tiếp, quyết định nhất đối với sự phát triển GTVH trongnhân cách sĩ quan trẻ

Môi trường quân sự tác động một cách toàn diện tới hệ GTVH trong nhân cách

sĩ quan trẻ: tới nhận thức giá trị, định hướng lựa chọn giá trị, thái độ trong nuôidưỡng những GTVH truyền thống “Bộ đội Cụ Hồ”, trong xây dựng các chuẩn

mực, trong giải quyết các quan hệ Môi trường trong sạch, lành mạnh sẽ tạo ra vàcung ứng những phương tiện, điều kiện cho sự phát triển toàn diện các GTVHtrong nhân cách sĩ quan trẻ Ngược lại, môi trường u tối, nặng nề, giả tạo sẽ tạonên “sức ì” cản trở quá trình phát triển, đưa đến sự “tha hoá” nhân cách Vì vậy,muốn tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phát triển GTVH trong nhân cách sĩquan trẻ, vấn đề xây dựng môi trường văn hoá quân sự ở cấp phân đội nơi sĩ quantrẻ sống và hoạt động có vị trí đặc biệt quan trọng.

1.2.2 Phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ được thực hiện thông qua kế thừa và tiếp biến giá trị văn hoá truyền thống và hiện đại đồng thời đấu tranh chống các phản văn hoá.

Kế thừa GTVH trong phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ có cơ sở lýluận sâu xa từ hệ thống nguyên lý, quy luật của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàduy vật lịch sử: quy luật phủ định của phủ định, quy luật kế thừa trong phát triển ýthức xã hội; đồng thời, nó có cơ sở trực tiếp từ các quy luật nội tại của sự phát triểnvăn hoá: quy luật kế thừa, giao thoa và tiếp biến văn hoá

Kế thừa là một phương diện cơ bản nhất của quy luật phủ định của phủ định.Trong kế thừa GTVH, hệ GTVH mới được hình thành dựa trên nền tảng truyềnthống, thông qua quá trình thẩm định các chuẩn mực, GTVH truyền thống, giữ lạinhững yếu tố nào đó trong chỉnh thể của hệ thống cũ, chuyển vào hệ thống mới.Quá trình này phản ánh mối quan hệ tất yếu khách quan giữa cái cũ và cái mớitrong phát triển

Nói đến kế thừa GTVH không thể không nói đến truyền thống văn hoá, bởi vì kếthừa văn hoá là kế thừa những di sản văn hoá đã có trong truyền thống, đó là sựtiếp nối tổng hoà các giá trị (tư tưởng, tình cảm, phong tục, tập quán, phương thứchành xử, ứng xử v.v ) do lịch sử để lại, được các thế hệ sau tiếp nhận, lưu truyền,hình thành sự liên hệ lịch sử giữa các thế hệ

Xét cho cùng, toàn bộ những GTVH là do con người sáng tạo ra trong tiến trìnhlịch sử xã hội với những điều kiện và tiền đề nhất định Toàn bộ đời sống vật chất

và đời sống tinh thần hợp thành một cộng đồng văn hoá nhất định (mà con ngườitồn tại trong đó chịu tác động, thích ứng, đồng thời cải tạo và xây dựng) do các thế

hệ trước để lại C.Mác cho rằng:

Lực lượng sản xuất là kết quả của nghị lực thực tiễn của con người, nhưng bảnthân nghị lực ấy lại được chế định bởi những điều kiện mà con người được đặt vào,bởi những lực lượng sản xuất mà trước đó đã có được, bởi một hình thức xã hội đãtồn tại trước khi có những lực lượng sản xuất ấy, mà hình thức xã hội ấy lại đượctạo ra không phải bởi những con người ấy, mà bởi thế hệ trước đó [65, tr.657].Như vậy, văn hoá là bộ “gen” di truyền xã hội Không có nền văn hoá nào bắtđầu từ hư vô Mỗi nền văn hoá chỉ có thể phát triển vững chắc khi kế thừa đượckho tàng vô tận của lịch sử văn hoá trước đó Kế thừa chính là cơ sở bảo đảm tính

di truyền xã hội của văn hoá, làm cho văn hoá có sự tiếp nối quá khứ hiện tại tương lai Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH đượcthông qua tại Đại hội VII của Đảng ta đã ghi rõ: chúng ta cần “Kế thừa và pháthuy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của tất cả các dân tộc trong nước, tiếpthu những tinh hoa văn hoá nhân loại, xây dựng một xã hội dân chủ, văn minh vìlợi ích chân chính và phẩm giá con người” [18, tr.10] Vấn đề này tiếp tục đượcĐảng ta khẳng định trong Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII), trong Nghịquyết Đại hội Đảng IX, và nhấn mạnh trong kết luận Hội nghị lần thứ mười BanChấp hành Trung ương (khoá IX)

-Vấn đề cốt lõi của kế thừa GTVH truyền thống trong phát triển GTVH trongnhân cách sĩ quan trẻ là khai thác, giữ gìn và phát huy, phát triển những GTVHđược hình thành trong lịch sử đấu tranh cách mạng hào hùng của dân tộc, củaĐảng và quân đội, mà tiêu biểu là GTVH truyền thống “Bộ đội Cụ Hồ” với hệGTVH cơ bản là “Trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độclập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nàocũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng” [77, tr.330] Từng yếu tố trong hệthống các GTVH phản ánh nội dung cơ bản đó cần được nhận thức theo nguyên

tắc lịch sử cụ thể và phát triển, phản ánh tính thống nhất của các yếu tố cấu thànhGTVH trong nhân cách Chẳng hạn giá trị: “Trung với Đảng” với tư cách là mộtGTVH trong nhân cách, nó không chỉ phản ánh trình độ chính trị và pháp luật củanhân cách mà còn phản ánh trình độ văn hoá đạo đức, thẩm mỹ và khoa học Không có sự thống nhất này, “Trung với Đảng” chỉ có ý nghĩa thuần tuý về mặtchính trị hay pháp luật, theo đó nó chỉ thể hiện sức mạnh thông qua phương thức

“cưỡng chế”, hành chính Phát triển GTVH “Trung với Đảng” là làm cho giá trịnày càng thể hiện sâu sắc quan hệ thống nhất giữa trình độ chính trị, với trình độpháp luật, đạo đức, thẩm mỹ và khoa học của nhân cách; thành phẩm chất bêntrong quy định tính tích cực, tự nguyện tự giác, quy định hành vi của nhân cáchtrong mọi hoạt động thực tiễn

Khi nói kế thừa GTVH truyền thống là muốn nói tới sự tích hợp văn hoá theo chiềulịch đại, ở đó diễn ra sự “di truyền” văn hoá theo trục quá khứ - hiện tại - tương lai Tuynhiên, tích hợp văn hoá trong quá trình phát triển bao giờ cũng là kết quả của sự tiếpnhận và dung hợp văn hoá theo hai phương thức có quan hệ biện chứng: tiếp nhận,dung hợp theo trục thời gian (kế thừa GTVH truyền thống) và tiếp nhận dung hợp vănhoá theo chiều không gian (tiếp biến GTVH )

Tiếp biến GTVH là quá trình phát triển GTVH thông qua giao lưu văn hoá giữa cánhân và cộng đồng, giữa các cộng đồng văn hoá, các nền văn hoá Thực chất, đây làquá trình “trao đổi chất” về phương diện văn hoá Các cơ thể xã hội nếu cắt đứt quátrình này sẽ dẫn đến sự ngưng trệ và suy thoái Lịch sử các nền văn minh của nhân loạicho thấy, không có một nền văn hoá nào, dù lớn và có ảnh hưởng sâu rộng đến đâu, lại

có thể liên tục phát triển trong một địa bàn khép kín, biệt lập, tách rời sự tiếp xúc vớicác nền văn hoá khác Đồng thời cũng không có một cá nhân nào có sự hoàn thiện vàphát triển nhân cách nếu tách khỏi cộng đồng

Quá trình tiếp biến GTVH được thực hiện thông qua các tương tác văn hoá giữa

cá nhân với cộng đồng, giữa các cộng đồng với nhau theo phương thức đồng hoá,đồng đẳng hoặc xung đối; ở đó có sự trao đổi, vay mượn, đan xen, hỗn dung các

giá trị, hệ giá trị; xuất hiện sự tiếp nhận, cải biến, chuyển hoá giá trị của cộng đồngvăn hoá này thành giá trị nội tại của cộng đồng văn hoá kia, của GTVH cộng đồngvào nhân cách mỗi cá nhân.

GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là kết quả của sự kế thừa GTVH truyền thống,đồng thời là sản phẩm của quá trình “trao đổi chất” về văn hoá thông qua tiếp biếnGTVH Quá trình tiếp biến GTVH làm năng động hoá quá trình phát triển GTVHtrong nhân cách, bảo đảm sự thống nhất truyền thống - hiện đại, bản sắc - phổ quátcủa hệ giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ

Giao lưu văn hoá là cơ sở, tiền đề của tiếp biến văn hoá Xét về thực chất, giao lưuvăn hoá chính là sự tác động qua lại biện chứng giữa các yếu tố nội sinh và ngoại sinhcủa quá trình phát triển Trong đó các yếu tố nội sinh, mà trung tâm là con người giữvai trò chủ thể, có ý nghĩa quyết định việc định hướng mối quan hệ của chúng với cácyếu tố ngoại sinh Ngược lại, các yếu tố ngoại sinh ảnh hưởng mạnh mẽ dưới dạng kíchthích hay kìm hãm sự tiến triển của các yếu tố nội sinh [81, tr.157, 158] Thông quagiao lưu văn hoá, các cá nhân và cộng đồng có điều kiện để tích hợp và lan toả GTVH,qua đó phong hoá được nhiều giá trị, tạo thành tinh hoa giàu bản sắc, hình thành bảnlĩnh văn hoá của chính mình

Có hai hướng trong giao lưu văn hoá Hướng thứ nhất là giao lưu trong nội bộnền văn hoá Hướng thứ hai là giao lưu giữa các nền văn hoá của các quốc gia vớinhau

Sự phát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ là kết quả của quá trình tiếp biếnGTVH thông qua cả hai hướng (hay hai phương thức) giao lưu Theo hướng thứ nhất,

sĩ quan trẻ tiếp nhận và cải biến những giá trị văn hoá từ phía xã hội và quân đội, thôngqua sự giáo dưỡng, rèn luyện của các chủ thể quân sự, thông qua các quan hệ văn hoá,các hoạt động văn hoá, các thiết chế văn hoá ở cơ sở, nơi họ trực tiếp sống và hoạtđộng; trực tiếp nhất là từ phía các quân nhân và tập thể quân nhân trong phân đội Theohướng thứ hai, sĩ quan trẻ tiếp nhận và cải biến những GTVH tiêu biểu trong di sản vănhoá quân sự và tinh hoa văn hoá quân sự của quân đội các nước thông qua các kênh

truyền dẫn đa dạng, đặc biệt là thông qua thông tin khoa học nghệ thuật quân sự nướcngoài; trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật hiện đại hiện nay và tương lai,đây là phương thức tiếp biến rất quan trọng Sự thống nhất giữa hai hướng giao lưuhình thành hệ thống các đường dẫn văn hoá làm năng động hoá, đa dạng hoá quá trìnhtiếp biến GTVH của cá nhân sĩ quan trẻ trong quá trình phát triển.

Kế thừa và tiếp biến GTVH có quan hệ biện chứng, thống nhất, phản ánh quá trìnhphát triển GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ trong quan hệ tương tác giữa thời gian vănhoá và không gian văn hoá Trong mỗi không gian văn hoá, quá trình phát triển có sựtích hợp hệ giá trị trong diễn trình lịch sử văn hoá và trong mỗi thời gian văn hoá lạigắn với một không gian văn hoá đặc thù trong từng loại hình tổ chức và hoạt động quânsự

Sự thống nhất giữa kế thừa và tiếp biến GTVH hình thành mô thức phát triển theohướng tích hợp - vượt gộp Nghĩa là, tích luỹ, dung hợp các GTVH truyền thống vàhiện đại; tiếp thu cái mới, cái hiện đại nhưng đổi mới nó trên cơ sở cái truyền thốngcũng đã được đổi mới thích hợp với hoàn cảnh [86, tr.28] Tiêu chí đánh giá trình độvượt gộp văn hoá của cá nhân và cộng đồng là sự nhảy vọt về chất của hệ các GTVH.Không có vượt gộp GTVH thì không có sự phát triển văn hoá của cá nhân và cộngđồng, nhưng sự vượt gộp chỉ được thực hiện trên cơ sở tích hợp GTVH truyền thống vàhiện đại, thông qua vai trò năng động của chủ thể trong lựa chọn thẩm định và sáng tạogiá trị Về vấn đề này, trong bài “Văn hoá là gì”, Nê Ru khẳng định:

Một cá nhân con người, một chủng người, hay một dân tộc tất yếu phải có một chiềusâu lịch sử nhất định và một cội rễ nhất định Họ được đánh giá cao bởi có một nguồngốc trong quá khứ Quá khứ trước hết nó chính là sự tích luỹ những kinh nghiệm và sựkhôn ngoan qua các thế hệ Điều cơ bản là phải có cái đó, nếu không người ta chỉ là bảnsao nhợt nhạt của một cái gì đó không có ý nghĩa tiêu biểu cho một cá nhân hay mộtnhóm

Mặt khác người ta không thể sống với một mình cội rễ Thậm chí cội rễ đó cũng sẽkhô héo nếu nó không vươn ra dưới ánh sáng mặt trời và không khí tự do Một trí tuệ

có văn hoá, phải có cội nguồn từ chính nó, nhưng cần phải có những cánh cửa mở rộng[82].

Sự vượt gộp GTVH trong nhân cách sĩ quan trẻ gắn liền với việc bảo tồn, phát triểnGTVH truyền thống của dân tộc, của Đảng, của quân đội và đấu tranh loại bỏ các phảnGTVH

GTVH truyền thống là chất liệu cơ bản và là cơ sở của vượt gộp GTVH Không lưugiữ, bảo tồn GTVH truyền thống thì không thể có sự vượt gộp giá trị Nhưng vượt gộpchỉ được thực hiện trên cái nền truyền thống đã được đổi mới Vì vậy, bảo tồn và pháttriển truyền thống là quá trình không tách rời trong vượt gộp giá trị

Bảo tồn và phát triển GTVH truyền thống của dân tộc, của Đảng và quân đội trướchết thể hiện ở việc, mỗi sĩ quan trẻ phải có thái độ đúng đắn và ý thức cao trong kế thừanhững GTVH cốt lõi trong truyền thống yêu nước và nhân văn của dân tộc Việt Nam,truyền thống lãnh đạo sáng suốt, tài tình của Đảng Cộng sản Việt Nam, truyền thốngvăn hoá “Bộ đội Cụ Hồ”; tiếp thu, kế thừa, phát huy, phát triển di sản văn hoá quân sựcủa ông cha trong đánh giặc giữ nước Đồng thời, trong bảo tồn và phát triển GTVHtruyền thống, hệ các giá trị truyền thống cần phải được lãnh đạo, chỉ huy các cấp tạođiều kiện và định hướng cho sĩ quan trẻ biết khai thác và luận chứng sâu sắc trong điềukiện mới để tìm ra những cái phù hợp, cái không còn phù hợp, các khía cạnh cầnnghiên cứu, bổ sung, phát triển; phương thức chuyển tải những thành tựu khoa học kỹthuật quân sự hiện đại vào cái truyền thống, làm cho truyền thống mang giá trị mới.Quá trình bảo tồn và phát triển các GTVH truyền thống, tự thân nó đã bao hàm việcđấu tranh chống các phản GTVH Không đấu tranh loại bỏ các phản GTVH thì khôngthể bảo tồn được GTVH chứ chưa nói đến phát triển GTVH Bởi vì, biện chứng củaquá trình phát triển là quá trình liên tục giải quyết mâu thuẫn giữa cái tiên tiến và cái lạchậu, cái tích cực và bảo thủ, cách mạng và phản cách mạng; là quá trình vừa tạo ranhững tiền đề, điều kiện thời cơ cho sự phát triển, vừa chứa đựng, tiềm ẩn những mầmmống, nguy cơ của sự suy thoái Theo đó, việc đấu tranh loại bỏ các phản GTVH cầnphải được tiến hành đồng thời và xuyên suốt quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá