TÀI LIỆU THAM KHẢO bồi DƯỚNG ý THỨC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN TRONG TÌNH HÌNH HIỆN NAY

Là một trong những hình thái ý thức xã hội, YTPL phản ánh các giá trị của con người trong quá trình sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Trong công cuộc đổi mới hiện nay, chúng ta đang tích cực đẩy mạnh cải cách nền hành chính quốc gia, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Để góp phần thực hiện điều đó, cùng với việc hoàn thiện hệ thống chính sách và tăng cường hiệu lực của pháp luật, còn đòi hỏi phải không ngừng nâng cao YTPL, làm cho các tổ chức và mọi công dân hiểu rõ, tôn trọng và tự giác thực hiện nghiêm Hiến pháp và pháp luật.

MỞ ĐẦU 1- Lý do lựa chọn chuyên đề

Là một trong những hình thái ý thức xã hội, YTPL phản ánh các giá trịcủa con người trong quá trình sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật.Trong công cuộc đổi mới hiện nay, chúng ta đang tích cực đẩy mạnh cải cáchnền hành chính quốc gia, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩaViệt Nam Để góp phần thực hiện điều đó, cùng với việc hoàn thiện hệ thốngchính sách và tăng cường hiệu lực của pháp luật, còn đòi hỏi phải khôngngừng nâng cao YTPL, làm cho các tổ chức và mọi công dân hiểu rõ, tôntrọng và tự giác thực hiện nghiêm Hiến pháp và pháp luật

Thanh niên Việt Nam là lực lượng xã hội hùng hậu, có sức khỏe, cótrình độ học vấn, tiềm năng sáng tạo, có khả năng tiếp cận và làm chủ nềnkhoa học hiện đại Việc bồi dưỡng, phát huy vai trò của thanh niên trong sựnghiệp phát triển đất nước có ý nghĩa rất quan trọng Trong những năm vừaqua, những chuyển biến tích cực, tiến bộ là cơ bản thì bên cạnh đó, vẫn cònkhông ít thanh niên do ảnh hưởng từ những mặt trái của nền kinh tế thị trườngcũng như xu thế toàn cầu hóa và nhất là do không nghiêm túc trong rèn luyệnphấn đấu đang có những biểu hiện tiêu cực đáng lo ngại như phai nhạt lýtưởng, chạy theo lối sống buông thả, lười học tập và tu dưỡng đạo đức, thíchhưởng thụ, ngại lao động, chuộng những sinh hoạt thiếu lành mạnh, nghiệnngập, thậm chí vi phạm pháp luật… Những hiện tượng đó trước hết là nguy

cơ đe dọa tương lai của chính bản thân họ, đồng thời cản trở sự phát triển theohướng lành mạnh, tiến bộ, văn minh của xã hội

Để định hướng cho tầng lớp thanh niên sống, học tập và làm việc theoHiến pháp và pháp luật, giúp cho thanh niên xác định được rõ quyền lợi vàtrách nhiệm của mình đối với xã hội, việc bồi dưỡng YTPL cho thanh niêntrong giai đoạn hiện nay vừa có ý nghĩa cấp bách vừa mang tính chiến lượclâu dài Vì vậy, nghiên cứu những vấn đề cơ bản về bồi dưỡng YTPL cho

thanh niên hiện nay trở thành vấn đề cơ bản và cấp thiết cần được đi sâunghiên cứu làm rõ cả về lý luận và thực tiễn thiết thực góp phần nâng caochất lượng xây dựng con người mới XHCN.

2- Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của chuyên đề

* Mục tiêu nghiên cứu của chuyên đề

Trên cơ sở làm rõ vai trò của YTPL đối với thanh niên, chuyên đề phântích thực trạng và bước đầu đề xuất các giải pháp để góp phần nâng cao YTPLcho thanh niên Việt nam trong giai đoạn hiện nay

* Nội dung nghiên cứu của chuyên đề

- Phân tích nội dung, cấu trúc YTPL, vai trò của YTPL đối với tầng lớpthanh niên Việt Nam hiện nay

- Phân tích con đường hình thành và các yếu tố tác động đến quá trìnhhình thành YTPL của thanh niên hiện nay

- Đề xuất giải pháp nâng cao YTPL cho thanh niên trong giai đoạnhiện nay

3- Phương pháp nghiên cứu của chuyên đề

Chuyên đề chủ yếu sử dụng phương pháp luận của triết học Mác-Lênin Ngoài ra còn sử dụng một số phương pháp khác như: phương phápphân tích và tổng hợp, phương pháp logic và lịch sử, phương pháp khái quáthóa trong nghiên cứu và trình bày

4- Kết cấu của chuyên đề

Chuyên đề gồm mở đầu, nội dung: hai phần, bốn tiết, danh mục tài liệutham khảo

Phần 1

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ SỰ HÌNH THÀNH

Ý THỨC PHÁP LUẬT TRONG THANH NIÊN 1.1 Ý thức pháp luật và vai trò ý thức pháp luật đối với hành vi chấp pháp của thanh niên

1.1.1 Ý thức pháp luật

YTPL xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước, phản ánh trực tiếp cácquan hệ kinh tế của xã hội, trước hết phải kể đến các quan hệ sản xuất được thểhiện trong các luật lệ của nhà nước YTPL xuất hiện xuất hiện cùng với sự xuấthiện của pháp luật Nó là sản phẩm của quá trình phát triển của xã hội, chịu ảnhhưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng, quan điểm và quan niệm trong xã hội.YTPL dần dần trở thành yếu tố không thể thiếu trong đời sống xã hội

Xung quanh khái niệm YTPL còn có những quan điểm, quan niệm,cách hiểu khác nhau, cả dưới góc độ nghiên cứu khoa học cũng như trongthực tế cuộc sống hằng ngày Theo quan niệm thông thường, YTPL được hiểumột cách đơn giản, gắn liền với một trong những biểu hiện cụ thể của nó, như

ý thức chấp hành pháp luật của một cá nhân hay tập thể nào đó, phản ứng củacon người trước một sự kiện pháp lý, thái độ của người dân đối với một vănbản pháp quy Thước đo trình độ YTPL của một đối tượng cụ thể trong xã hộiphụ thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi mà chủ thể bộc lộ ra trong quátrình tuân thủ các nguyên tắc, quy định của pháp luật Tuy còn đơn giản, cảmtính song cách hiểu này góp phần quan trọng vào việc điều chỉnh hành vipháp luật của các cá nhân trong xã hội

Trong nghiên cứu lý luận, vấn đề YTPL được quan tâm nghiên cứu từgóc độ của nhiều ngành khoa học khác nhau như triết học, luật học v.v vàcòn có những quan điểm khác nhau

Dưới góc độ triết học, YTPL được tiếp cận nghiên cứu trước hết với tưcách là một hình thái ý thức xã hội bên cạnh các hình thái ý thức xã hội khác

như ý thức chính trị, ý thức đạo đức.v.v Trong các giáo trình triết học Mác

-Lênin, YTPL được định nghĩa như sau: “Ý thức pháp quyền là toàn bộ các tư tưởng, quan điểm của một giai cấp về bản chất và vai trò của pháp luật, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân, về tính hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi con người trong xã hội” [10, tr.588].

Cách tiếp cận triết học cho thấy, thứ nhất, YTPL là một hình thái ý thức xãhội, có nguồn gốc từ thực tiễn và đời sống xã hội và phản ánh tồn tại xã hội từgóc nhìn pháp luật; thứ hai, con đường hình thành và phát triển của YTPLtuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức: xuất phát từ nhận thức cảmtính, tiếp theo là giai đoạn nhận thức lý tính (hình thành nên các khái niệm,quan điểm, học thuyết về các vấn đề pháp luật); thứ ba, YTPL là toàn bộnhững học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm của một giai cấp về bảnchất và vai trò của pháp luật Quan điểm triết học coi YTPL như một hình thái

ý thức xã hội mang lại cái nhìn sâu sắc và khái quát về bản chất và vai trò củaYTPL trong ý thức xã hội nói chung Đồng thời, nó cũng là cơ sở lý luận đểtiếp cận nghiên cứu YTPL dưới góc nhìn của các khoa học cụ thể

Từ các điểm nêu trên, có thể định nghĩa: YTPL là toàn bộ các học thuyết, quan điểm, quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật, trình độ hiểu biết pháp luật, thái độ, sự đánh giá về pháp luật của các giai cấp, tầng lớp xã hội về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi ứng xử của con người, trong tổ chức và hoạt động của các thiết chế xã hội Ở góc độ cá nhân, YTPL thể hiện sự hiểu biết

pháp luật cũng như xúc cảm, tình cảm, tâm trạng, thái độ, ý chí … của họ đốivới pháp luật và các hiện tượng pháp lí khác Cấu trúc của YTPL rất đa dạngphức tạp Căn cứ và nội dung và tính chất của các bộ phận hợp thành, YTPLbao gồm tri thức pháp luật, tình cảm, niềm tin pháp luật, ý chí pháp luật

Tri thức pháp luật: Tri thức pháp luật là tổng hợp các tư tưởng, quan

điểm, quan niệm có tính chất lý luận và khoa học về pháp luật và các hiện

tượng pháp luật dưới dạng các khái niệm, phạm trù khoa học mà chủ thể thựchiện nhận thức được một cách sâu sắc, tự giác để làm cơ sở cho hành vi, hànhđộng của bản thân Tri thức pháp luật phản ánh trình độ nhận thức cao, có tính

hệ thống về các vấn đề có tính chất bản chất của pháp luật và các hiện tượngpháp luật trên lập trường của chủ thể thực hiện Tri thức pháp luật có khảnăng đi sâu vào bản chất của các quan hệ pháp luật trong xã hội, do đó, nó là

cơ sở để sáng tạo các giá trị pháp luật, phổ biến các tư tưởng, quan điểm phápluật tiến bộ, nhân văn trong xã hội Đồng thời nó là nền tảng góp phần làmsâu sắc thêm nội dung các phán xét và đánh giá của dư luật xã hội đối vớinhững vấn đề có liên quan đến lĩnh vực pháp luật

Tình cảm, niềm tin pháp luật là một bộ phận quan trọng của YTPL,

hình thành tự phát dưới dạng cảm xúc, tâm trạng của các cá nhân và các nhóm

xã hội đối với pháp luật cũng như các hiện tượng pháp lý xảy ra trong đờisống xã hội Tình cảm pháp luật chỉ biểu hiện cấp độ nhận thức thông thườngdựa trên cơ sở pháp luật truyền thống, kinh nghiệm sống, tập quán và tâm lý

xã hội Sự phát sinh, tồn tại của tình cảm pháp luật chính là sự thể hiện tìnhcảm của con người một cách trực diện trước các sự việc, sự kiện, hiện tượngpháp luật xảy ra trong đời sống xã hội, mang nặng tính chất cảm tính, chủquan Nói cách khác là ở cấp độ này, YTPL chỉ mới thể hiện ở sự thừa nhận,tiếp thu và xử sự theo sự thừa nhận và tiếp thu đó: điều hay lẽ phải, việc nênlàm, việc nên tránh, theo tình cảm hướng thiện Có thể nói, tình cảm pháp luật(dưới dạng cảm xúc đối với pháp luật) là “nguồn sữa” nuôi sống hệ tư tưởngpháp luật, bảo vệ tồn tại và phát triển hệ tư tưởng pháp luật

Tình cảm pháp luật của cá nhân thường bị quy định bởi tư tưởng phápluật của cá nhân đó Vì vậy, đối với từng cá nhân nói riêng, nếu không có tìnhcảm pháp luật tích cực thì không có hệ tư tưởng pháp luật và do đó cũngkhông có YTPL Với ý nghĩa đó, có thể nói rằng tình cảm pháp luật là mảnhđất nuôi sống tri thức pháp luật, hình thành YTPL một cách đầy đủ nhất

1.1.2 Vai trò của ý thức pháp luật đối với hành vi chấp pháp của thanh niên

YTPL giữ vai trò chi phối tất cả các giai đoạn của quá trình điều chỉnhbằng pháp luật đối với hành vi con người, từ xây dựng đến tổ chức thực hiện

và bảo vệ pháp luật Trong quản lí xã hội, pháp luật được thực hiện như thếnào phụ thuộc rất lớn vào YTPL của các chủ thể trong xã hội

Việc thực hiện pháp luật nghiêm chỉnh trước hết phụ thuộc vào sự hiểubiết pháp luật của Thanh niên, bao gồm cả bề rộng và chiều sâu của sự hiểubiết Hiểu biết pháp luật càng đầy đủ, chính xác, sâu sắc càng có điều kiệnthực hiện chúng một cách nghiêm chỉnh, càng nhận thức pháp luật một cáchtường tận, càng có cơ sở để thực hiện nó một cách triệt để, chính xác Ngượclại, không hiểu biết pháp luật, hiểu biết không đầy đủ, không đúng đắn là mộttrong những nguyên nhân dẫn đến vi phạm pháp luật Chỉ trong trường hợpnhận thức được nội dung của các quy định trong pháp luật, nắm bắt được sựcho phép, bắt buộc hay ngăn cấm của pháp luật, chủ thể mới biết mình đượclàm gì, không được làm gì hay phải làm gì, làm như thế nào khi ở trong hoàncảnh, tình huống cụ thể Bên cạnh đó, nếu chủ thể nhận thức được đầy đủ cơ

sở lí luận, thực tiễn của việc ban hành quy định đó, mục đích ý nghĩa củanhững quy định được ban hành, vai trò, tác dụng của chúng, sự phù hợp giữachúng với các giá trị đạo đức xã hội, truyền thống tốt đẹp của dân tộc… thìviệc thực hiện chúng sẽ càng trở nên đầy đủ, triệt để hơn, thậm chí nhiềutrường hợp còn có sự hào hứng, tích cực thực hiện những quy định đó

Ở khía cạnh khác, pháp luật có thể được thực hiện một cách nghiêmchỉnh, triệt để, chính xác khi mỗi chủ thể đều có sự hiểu biết về địa vị pháp lícủa chính mình, ý thức được một cách sâu sắc về quyền và nghĩa vụ pháp lícủa mình, vị trí, vai trò của mình trong đời sống pháp lí

Sự hiểu biết pháp luật của chủ thể không chỉ dừng lại ở hệ thống phápluật thực định của Nhà nước mà còn bao gồm cả tri thức khoa học pháp lí,

nhất là tri thức về vai trò, tác dụng cũng như giá trị xã hội của pháp luật, tầmquan trọng của pháp luật đối với đời sống xã hội cũng như đối với chính bảnthân mình Càng có ý thức sâu sắc về những điều này, các chủ thể càng tìmmọi cách vận dụng một cách triệt để hành lang pháp lí, sự bảo hộ của phápluật nhằm thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lí của mình

Tuy nhiên, hiểu biết pháp luật chỉ là tiền đề cần thiết cho việc thực hiệnpháp luật Để pháp luật có thể được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế cònphụ thuộc rất lớn vào xúc cảm, tình cảm, niềm tin, ý thích, mong muốn củachủ thể đối với pháp luật và hoạt động của các cơ quan pháp luật, truyềnthống của dân tộc, thói quen hành xử theo pháp luật… Có thể nói những yếu

tố này chi phối tất cả các khâu trong quá trình thực hiện hành vi, từ việc lựachọn và quyết định phương án hành vi đến việc điều khiển diễn biến hành vi.Chúng có thể làm cho người ta kiềm chế hay không kiềm chế được; hào hứng,hăng hái hay thờ ơ, lãnh đạm; quyết tâm thực hiện đến cùng hay tự ý nửachừng chấm dứt việc thực hiện hành vi v.v

Trong mọi xử sự, con người bao giờ cũng thể hiện thái độ của mình, đó

là toàn bộ những biểu hiện của ý nghĩ, xúc cảm, tình cảm, niềm tin… của cánhân trước điều kiện, hoàn cảnh, tình huống nào đó Thái độ của con ngườiluôn thể hiện sự “lưỡng phân” về xúc cảm: tôn trọng hay không tôn trọng, tánthành hay phản đối, tin tưởng hay không tin tưởng…Đây là những động lựcrất quan trọng thúc đẩy sự lựa chọn và thực hiện hành vi của con người, trong

đó có các hành vi pháp luật

Tôn trọng pháp luật là động lực mạnh mẽ thúc đẩy chủ thể luôn xử sựtheo pháp luật Với thái độ tôn trọng pháp luật, có tình cảm đúng mực đối vớipháp luật, các chủ thể có thể kiềm chế, không thực hiện những hành vi bịpháp luật cấm, tự giác, tích cực thực hiện đúng đắn, đầy đủ các quyền, nghĩa

vụ pháp lí của mình Trong trường hợp vì vô ý mà vi phạm pháp luật, người ta

có thể nhanh chóng nhận ra lỗi lầm, thành khẩn hối lỗi, nghiêm chỉnh gánh

chịu trách nhiệm pháp lí Vui mừng trước những quy định mới được banhành, phấn khởi trước hành vi pháp luật nhanh chóng, chính xác của nhà chứctrách là tiền đề quan trọng khiến chủ thể thực hiện pháp luật một cách nghiêmchỉnh, hào hứng, nhiệt tình Ngược lại, với thái độ coi thường pháp luật, coithường nhà chức trách, có ác cảm đối với pháp luật… người ta khó có thểthực hiện pháp luật một cách nghiêm chỉnh Thái độ coi thường pháp luậtcàng cao thì sự thực hiện pháp luật càng kém, biểu hiện rõ nhất của sự coithường pháp luật là sự chống đối pháp luật, vi phạm pháp luật một cách cóchủ định, có ý thức

Xúc cảm, tình cảm là nét đặc trưng của đời sống tâm lí cá nhân Chúngtham gia vào mọi hoạt động của con người và trở thành một trong nhữngđộng lực quan trọng thúc đẩy hoặc kìm hãm những hoạt động đó Xúc cảm,tình cảm có thể thôi thúc con người hoạt động, vượt qua khó khăn, trở ngại đểthực hiện hành vi, bằng mọi cách để đạt mục đích Xúc cảm pháp luật có tácdụng kích thích hành vi của con người một cách rất nhanh chóng và có thể lantruyền từ người này sang người khác, vì vậy, hành vi pháp luật của họ cũngảnh hưởng lẫn nhau Người ta thường dò xét thái độ của nhau, bắt chước nhauthực hiện hành vi, khi có người thực hiện, nhiều người khác cùng làm theo

Tin tưởng vào pháp luật cũng như hoạt động của nhà chức trách là cơ

sở vững chắc của hành vi hợp pháp Ngược lại, mất lòng tin vào pháp luật,mất lòng tin vào hoạt động của nhà chức trách sẽ làm nảy sinh tâm trạng “bấtcần”, khi đó Nhà nước và pháp luật đều trở nên không cần thiết đối với họ, vìthế họ dễ dàng tìm đến những hành vi bất hợp pháp Với niềm tin sắt đá vàocông lí, tin tưởng tuyệt đối vào tính nghiêm minh của luật pháp, người ta kiêntrì thực hiện các hành vi pháp luật mà họ cho là đúng đắn, trong trường hợpnày, niềm tin đã củng cố nghị lực cho chủ thể trong hành trình đi tìm công lí.Thực tế chứng tỏ rằng đối với người có niềm tin, ý nghĩa hành vi của họ nhiềukhi còn quan trọng hơn lợi ích mà họ có thể đạt được

Sự tự tin hay thiếu tự tin có ảnh hưởng khá lớn đến hành vi pháp luậtcủa các chủ thể Tin tưởng vào sự hiểu biết cũng như khả năng và điều kiệncủa mình là động lực mạnh mẽ thúc đẩy chủ thể nhanh chóng, quyết đoántrong việc lựa chọn phương án hành vi và thực hiện nó với lập trường vữngvàng, tác phong đàng hoàng Đồng thời, sự tự tin cũng là nhân tố quan trọngkhiến chủ thể dễ dàng vượt lên sự sợ hãi, vượt qua khó khăn trở ngại để đạtđược mục đích đã đề ra Ngược lại, sự thiếu tự tin làm chủ thể chần chừ, do

dự, không dám quyết đoán, dẫn đến sự chậm chễ, sự mất bình tĩnh trong việcthực hiện hành vi

Thói quen cũng là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc thực hiện phápluật của các chủ thể trong xã hội Người có thói quen xử sự theo pháp luậtluôn có sự cân nhắc về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi củamình để lựa chọn phương án hành vi hợp pháp

Tóm lại, hiểu biết pháp luật cũng như thái độ tâm trạng, tình cảm… củacon người đối với pháp luật có vai trò hết sức quan trọng đối với việc thựchiện pháp luật Chính vì vậy, để tăng cường pháp chế, xây dựng nhà nướcpháp quyền, một trong những giải pháp cơ bản, có tầm quan trọng hàng đầu làgiáo dục, nâng cao YTPL cho các thế hệ thanh niên

1.2 Sự hình thành ý thức pháp luật trong thanh niên

1.2.1 Con đường hình thành ý thức pháp luật của thanh niên

Thông qua lý luận cũng như thực tiễn lịch sử đã chứng minh sự ra đời,hình thành YTPL không phải là sự ngẫu nhiên mà là một hiện tượng mangtính quy luật YTPL chỉ hình thành trên tiền đề kinh tế, xã hội phát triển ởmột trình độ nhất định khi xuất hiện chế độ tư hữu, giai cấp và sự đối khánglợi ích của các giai cấp khác nhau trong xã hội và nhu cầu điều chỉnh các quan

hệ xã hội thông qua Nhà nước và pháp luật

Xét dưới góc độ cá nhân, YTPL được hình thành và phát triển bằngnhiều con đường khác nhau, có thể tóm lược lại thông qua ba hình thức:

Thứ nhất, thông qua hoạt động nhận thức: Trong quá trình sống, dưới

sự tác động đa chiều của đời sống xã hội, nhu cầu nhận thức trở nên quá đỗicần thiết cho mỗi cá nhân, trong đó có nhu cầu nhận thức pháp luật Do đó,mỗi người phải tìm cách thỏa mãn nhu cầu nhận thức đó bằng cách tự tìmhiểu pháp luật cộng thêm sự tác động của GDPL từ phía nhà nước, các tổchức chính trị xã hội thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, mà conngười được trang bị, bồi dưỡng về tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật

Thứ hai, thông qua con đường hoạt động giao tiếp, được hình thành

trong quá trình hoạt động xã hội và tiếp xúc hàng ngày của mỗi người trongcộng đồng Bằng nhiều hình thức phong phú, đa dạng, YTPL đi vào nhậnthức của mỗi người một cách tự nhiên theo con đường giao tiếp cá nhân với

cá nhân hoặc là cá nhân với nhóm người.v.v… Qua con đường đơn giản vàkhông mang một quy chuẩn nhất định, kiến thức pháp luật qua quan hệ giaotiếp mà chủ yếu là thông qua truyền miệng thường không đầy đủ và hệ thống

có khi còn bị sai lệch, bị “tam sao thất bản” tùy vào suy nghĩ và chủ ý củamỗi người Đa phần những kiến thức pháp luật dưới dạng này thường được

bổ sung thông qua những mối quan hệ của con người, có thể là những ngườithân thiết như bạn bè, đồng nghiệp, đồng hương hoặc cũng có thể thông quanhững con đường chính thức mà xã hội biết đến và có thể kiểm tra nhưtrường lớp, chi đoàn, hội thanh niên v.v…Nhưng phải khẳng định rằng,truyền miệng qua quan hệ giao tiếp là hết sức quan trọng và là con đườngnhanh nhất trong việc tuyên truyền đường lối, phổ biến chính sách pháp luậtNhà nước

Thứ ba, thông qua con đường hoạt động thực tiễn Nếu như thông qua

hoạt động nhận thức, con người được trang bị những kiến thức lý luận về Nhànước và pháp luật thì thông qua hoạt động thực tiễn giúp cho con người hiểubiết cụ thể về cách thức vận hành của bộ máy pháp luật Nhà nước, áp dụngvào cuộc sống và làm sâu sắc thêm vốn tri thức pháp luật từ con đường nhận

thức, bổ sung những gì còn khiếm khuyết cũng như củng cố tình cảm, thái độđúng đắn của cá nhân đối với pháp luật Hoạt động thực tiễn ở đây đó chính làđời sống pháp luật, các văn bản, các quy phạm pháp luật, các tình huống phápluật được trải rộng qua nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội cho đếnhoạt động văn hóa, nghệ thuật v.v…

Trong các lĩnh vực hoạt động thực tiễn thì quản lý nhà nước và quản

lý xã hội có ý nghĩa giáo dục pháp luật rất mạnh mẽ, nhất là hoạt động xâydựng pháp luật, áp dụng pháp luật và bảo vệ pháp luật Việc lôi cuốn nhândân vào hoạt động này là một trong những con đường cơ bản để hình thànhtri thức và bồi dưỡng tình cảm pháp luật cho mọi người Có thể thấy rằng,giữa các hoạt động này có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại, ảnhhưởng lẫn nhau để hình thành nên YTPL cá nhân Nếu như hoạt động nhậnthức là nền tảng quan trọng để con người tiếp cận với tri thức một cách có

hệ thống và bước đầu hình thành nên tình cảm pháp luật thì hoạt động thựctiễn lại đưa những tri thức mà con người tiếp thu được đặt vào môi trườngpháp luật và đời sống pháp luật, giúp cho con người tiếp cận với pháp luật

và làm sâu sắc thêm tri thức Đồng thời, khi cả hai hoạt động nhận thức vàhoạt động thực tiễn càng được phát triển thì kéo theo hoạt động giao tiếpcàng được mở rộng hơn, phong phú hơn Hoạt động giao tiếp càng pháttriển thì hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn ngày càng kiện toàn,tri thức pháp luật cũng luôn luôn được bổ sung thông qua nhiều luồngthông tin khác nhau

Xét dưới góc độ kết quả của sự phản ánh,YTPL còn chịu sự quy định

và tác động thống nhất của cả điều kiện khách quan lẫn nhân tố chủ quan.Điều kiện khách quan là toàn bộ cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội của bản thân

hệ thống pháp luật hiện hành, thực tiễn pháp luật và đời sống pháp luật phongphú, đa dạng, sinh động và phức tạp Nhân tố chủ quan là những định hướng

có tổ chức, có chủ định của Đảng, Nhà nước và các tổ chức xã hội, đóng vai

trò là trọng tâm, chủ thể Nếu như điều kiện khách quan đưa ra những mụctiêu, phương hướng, cách thức để tiến hành tác động tới nhân tố chủ quannhằm nâng cao YTPL, quy định tính chất và mức độ phát triển của YTPLtrong một giai đoạn lịch sử nhất định, quy định điều kiện vật chất, khả năngcủa chủ thể tác động đến YTPL thì nhân tố chủ quan có vai trò to lớn trongquá trình biến đổi khả năng khách quan trở thành hiện thực trong quá trìnhhình thành YTPL.

Xét đến cùng, bên cạnh việc thừa nhận vai trò quyết định của nhữngđiều kiện khách quan, thì cũng phải nhận thấy vai trò sáng tạo, tích cực, chủđộng của nhân tố chủ quan đối với quá trình hình thành YTPL Nếu nhưkhông có những điều kiện khách quan cần thiết thì bất kỳ mọi cố gắng củanhân tố chủ quan cũng không thể đạt được kết quả, cũng như khi đã có điềukiện khách quan chín muồi thì nhân tố chủ quan lại có tính quyết định trongviệc biến những khả năng đang có thành hiện thực Bởi vì, những khả năngkhách quan không thể thực hiện được nếu không thông qua những nhân tốchủ quan mà ở đây cụ thể là con người Theo C.Mác: “Con người vốn là sảnphẩm của hoàn cảnh và giáo dục Và do đó con người biến đổi là sản phẩmcủa những hoàn cảnh khác nhau và của một nền giáo dục đã thay đổi” [2,tr.20] Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã từng khẳng định: “Hiền, dữ đâu phải làtính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên” [13, tr.383] Cần phải thấy rằng, sựtác động của các điểu kiện khách quan mang tính chất tự phát, là nhân tố ảnhhưởng, còn sự tác động của những nhân tố chủ quan là sự tác động địnhhướng Nhân tố ảnh hưởng có thể được hình thành từ cách này hay cách khácnhưng nhân tố tác động định hướng luôn tự phát, có ý thức và có chủ định rõràng Do đó, giữa hai nhân tố này luôn có mối quan hệ tương trợ lẫn nhau,nếu như nhân tố ảnh hưởng thuận với nhân tố tác động mà cụ thể là khi ảnhhưởng của các điều kiện khách quan phù hợp với hoạt động giáo dục thì chấtlượng hiệu quả của giáo dục YTPL sẽ tăng lên rõ rệt và ngược lại nếu nhân tố

ảnh hưởng đối nghịch với nhân tố tác động thì hiệu quả của việc giáo dục sẽ

bị trì trệ, giảm sút Cho nên, việc điều chỉnh đối với các điều kiện khách quanbất lợi và điều chỉnh cách thức, mô hình giáo dục đã lạc hậu so với các điềukiện khách quan là việc cần thiết để nâng cao hiệu quả giáo dục YTPL chonhân dân

Thực tiễn đã chứng minh rằng, nếu coi nhẹ nhân tố chủ quan, hạ thấpvai trò của giáo dục pháp luật thì các nhân tố tiêu cực như tội phạm thamnhũng, hối lộ sẽ sinh sôi và phát triển ngay trong đội ngũ thi hành và bảo vệpháp luật từ đó làm mất niềm tinh của nhân dân, gây ra sự hoài nghi, làmphản tác dụng của giáo dục Ngược lại, nếu biết định hướng chúng trong cáchoạt động thực tiễn pháp luật phù hợp thì sẽ làm giảm bớt tác động của tiêucực, bài trừ được những tồn đọng trong các nhân tố khách quan Như vậy, đểnâng cao YTPL thì việc quan trọng đầu tiên là phải tiến hành GDPL bởi vìGDPL là con đường trực tiếp, con đường ngắn nhất và gần như hiệu quả nhất

để trang bị tri thức pháp luật một cách đầy đủ và hệ thống nhất Giữa GDPL

và YTPL luôn có một mối quan hệ mật thiết với nhau bởi lẽ GDPL là mộtnhân tố chủ quan và đóng vai trò chủ đạo trong quá trình hình thành YTPL,đây có thể xem là mối quan hệ giữa mục đích và phương tiện khi mà GDPL làphương tiện để hướng tới mục đích duy nhất là hình thành YTPL Chất lượngGDPL càng cao, tính hiệu quả càng lớn thìYTPL của cá nhân và xã hội càngphát triển và YTPL được nâng cao sẽ tạo điều kiện thuận lợi để phát huy tínhhiệu quả của công tác GDPL

Tóm lại, có thể nói rằng, con đường hình thành và phát triển YTPL củacon người mang tính khách quan Nhưng mọi tri thức pháp luật đều đượcthẩm thấu thông qua lăng kính chủ quan của cá nhân mỗi người Lĩnh hộipháp luật như thế nào, trước hết phụ thuộc vào môi trường tiếp xúc với phápluật, khả năng nhận thức, tâm lý xã hội, các yếu tố lợi ích, động cơ và các giá

trị xã hội sẽ chi phối thái độ của con người với pháp luật.

1.2.2 Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến việc hình thành, phát triển ý thức pháp luật của thanh niên

* Ảnh hưởng của thiết chế làng xã đến việc hình thành và phát triển YTPL của thanh niên

Thứ nhất, làng xã ở Việt Nam nói chung là một cộng đồng khép kín

dựa trên cơ sở là quan hệ dòng tộc, họ hàng, nên quan hệ giữa các cá nhânrất khăng khít, gắn bó Cùng với chế độ công hữu về ruộng đất và hình thứcsản xuất tự cung tự cấp, các hộ nông dân hầu như đều thu mình trong vỏbọc của lệ làng một cách thụ động, ý thức cá nhân không được phát triển.Đây là rào cản rất lớn cho việc tiếp nhận pháp luật, hình thành YTPL và lốisống theo pháp luật Trong cộng đồng làng xã Việt Nam, “cái tôi” đượcxem là một khái niệm mang tính xa vời đối với người dân sinh sống trongtừng đơn vị làng, xã phong kiến Do đó, lối sống và tư duy thụ động, anphận với hoàn cảnh, nép mình vào với quy tắc của lệ làng truyền thống đãtrở thành đặc tính chung của người Việt Đây được xem là rảo cản lớn nhất

để hình thành nên YTPL và lối sống theo pháp luật trong các giai đoạnchuyển tiếp của xã hội sau này

Thứ hai, làng xã Việt Nam trải qua một bề dày lịch sử của sự biến động

về kinh tế, chính trị dẫn tới sự phân hóa và phân cực cao, hình thành sự thíchnghi của con người với hoàn cảnh và sự nhạy cảm với các định chế pháp luật

Sự phân hóa, phân cực sâu sắc làm cho cơ cấu giai cấp trong xã hội ítnhiều cũng biến đổi, những biến động đó làm cho người Việt trở nên thíchnghi cao với hoàn cảnh, nhưng lại bị bó hẹp trong lối tư duy cũ kỹ của lệ làngmang nặng tâm lý thụ động, phụ thuộc vào những chính sách áp đặt mà chínhquyền đại phương đưa ra Con người thiếu đi khả năng tư duy và hành độngđộc lập Điều đó đã trở thành một “bức tường rào” ngăn cản, tác động tiêucực tới đến việc nhận thức pháp luật và hình thành tình cảm thái độ của ngườidân đối với pháp luật

Thứ ba, bộ máy quản lý làng xã được duy trì bởi một cơ cấu tự quản,

điều chỉnh quan hệ cộng đồng làng xã thông qua hương ước Vì vậy, ngườidân tiếp cận với pháp luật phải qua khâu trung gian là làng xã

Làng xã Việt Nam được quản lý chủ yếu bằng lệ làng, hương ước Đâycũng chính là sợi dây kết nối giữa các thành viên với cộng đồng Pháp luật củaNhà nước để đến với người dân phải thông qua khâu trung gian đó là làng xã, vìvậy, những chính sách, thay đổi của pháp luật đến với người dân thường rấtmuộn, điều này có tác động tiêu cực đến sự nhận thức, tình cảm, thái độ của họđối với pháp luật, làm chậm quá trình hình thành ý thức sống theo pháp luật

Trong giai đoạn hiện nay, khi xã hội Việt Nam đã có nhiều biến đổitheo hướng hiện đại và văn minh, tuy nhiên do nhiều yếu tố chủ quan vàkhách quan mà tư tưởng lệ làng vẫn ăn sâu trong tiềm thức của thanh niênViệt Nam, đặc biệt là bộ phận thanh niên sống ở nông thôn Do đó, vai trò củaviệc giáo dục, phổ biến pháp luật hết sức quan trọng trong việc cải tạo nhậnthức của thanh niên, định hướng cho thanh niên cách thức để đến gần hơn vớipháp luật, đưa pháp luật vào chính cuộc sống của họ

* Ảnh hưởng của tính đa dạng về sắc tộc và tín ngưỡng đến việc hình thành và phát triển YTPL của thanh niên

Thứ nhất, tính tự trị tương đối của từng tộc người và những yếu tố

khách quan là rào cản làm giảm đi sự hòa hợp giữa các sắc tộc ở Việt Nam,đồng thời cũng là nhân tố cản trở sự hình thành và phát triển YTPL

Với số lượng đông đảo 54 sắc tộc phân bố lâu đời ở những địa bàn khácnhau, cộng với tập quán riêng biệt của mình Các tộc người thiểu số đa phầnđều chọn cư ngụ trên những vùng cao nguyên hiểm trở, ít khi có sự liên kết,giao lưu với các tộc người khác, chính đặc điểm địa hình làm cho mỗi tộcngười được xem là một cộng đồng khép kín, mang nặng tính cát cứ Do đó,tính tự giác và nhận thức cá nhân của họ bị lu mờ nhường chỗ cho ý thứccộng đồng, họ sống thụ động, an phận và cam chịu với những luật lệ hà khắc

đó từ đời này qua đời khác Điều này cũng lý giải cho lối tư duy lạc hậu và

kém nhạy bén đối với sự thay đổi bên ngoài, tác động không nhỏ tới việc hìnhthành YTPL Hơn nữa, tâm lý sắc tộc chiếm vị trí quan trọng trong suy nghĩcủa người dân tộc thiểu số một mặt có những yếu tố tích cực củng cố ý thức

tự hào dân tộc, nhưng mặt khác nó cũng mang những yếu tố tiêu cực cản trởviệc hình thành YTPL của người dân

Trong những năm qua, dưới ánh sáng dân chủ của chế độ xã hội chủnghĩa và sự tác động tích cực của nền kinh tế thị trường, khoảng cách giữacác vùng miền dần được thu hẹp, nhu cầu giao lưu, học hỏi giữa các sắc tộcthông qua các hoạt động văn hóa và thương mại ngày càng được tăng lên đãnảy sinh nhu cầu hiểu biết pháp luật Việc giáo dục YTPL và xây dựng lốisống theo pháp luật cho họ là việc làm cấp bách, và để làm được điều đó cầncương quyết đấu tranh chống lại các phong tục, tập quán lạc hậu đã ăn sâubám rễ trong nhận thức người dân, đồng thời phải vạch ra nội dung và phươngpháp giáo dục pháp luật thật phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh từng vùngmiền, đặc tính của từng tộc người, trong đó nhấn mạnh đến vai trò chủ thể củagiới chức sắc trong các tôn giáo

Thứ hai, Việt Nam là vùng đất có sự đa dạng về tôn giáo, tín ngưỡng

gắn liền với nhiều sắc tộc Đặc điểm này có sự tác động ít nhiều tới sự hìnhthành và phát triển của YTPL

Ở Việt Nam, hầu hết các sắc tộc đều hình thành cho mình những tínngưỡng riêng lớn nhỏ tùy vào quy mô và tập quán của từng tộc người Nhưng

đa phần các tôn giáo lớn còn tồn tại đến ngày nay đều có nguồn gốc ban đầu

từ yếu tố ngoại lai Các tôn giáo này dễ dàng đi sâu vào đời sống các tộcngười vì họ tìm được tiếng nói chung giữa tâm tư tình cảm, nhu cầu tinh thầncủa mình trong các giáo lý tôn giáo đó

Mặt tích cực của tôn giáo thể hiện ở những điểm tương đồng với lý luậnXHCN Đó là mặt giá trị đạo đức, giá trị nhân văn, văn hóa của tôn giáo, đápứng được nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân Với pháp luật, tôn

giáo cũng có điểm tương đồng, vì pháp luật cũng như quy phạm đạo đức tôngiáo đều có mục đích điều chỉnh hành vi của con người

Tôn giáo không những đã ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triểnYTPL của người Việt Nam nói chung và thanh niên nói riêng trong quá khứ

mà sự tác động của nó vẫn còn đến ngày nay, mặc dù cách thức, quy mô có sựthay đổi ít nhiều theo thời gian Vì vậy, trong quá trình bồi dưỡng YTPL, phảichú ý đến những đặc điểm trên cùng với sự biến đổi của nó để có nhữngphương hướng giải pháp phù hợp, đúng đắn

* Ảnh hưởng của tính cách người Việt truyền thống đến việc hình thành

và phát triển YTPL của thanh niên

Là một quốc gia mà nông dân chiếm phần lớn, người Việt nói chung, cónguồn gốc xuất thân trực tiếp hoặc gián tiếp là những nông dân lao động sốngtrong những làng xã lâu đời theo mô hình khép kín, tự cung tự cấp Dưới sự ápbức, bóc lột hà khắc của chế độ phong kiến, con người ở làng xã truyền thốngViệt Nam là con người nhỏ bé, được bao bọc sau lũy tre làng, là thân phận “consâu, cái kiến” luôn luôn trong hoàn cảnh bị chà đạp, áp bức, con người củanhững gánh nặng lệ làng, pháp gia đè nặng trên lưng, cái riêng bị lu mờ so vớicái chung Lối sống, lối ứng xử của mọi người bị lệ thuộc chặt chẽ vào cộngđồng với những giáo điều nghiêm ngặt, phải đi theo một khuôn mẫu cứng nhắc

đã được định sẵn Tâm nguyện của người dân chỉ mong muốn có cuộc sống yên

ổn để làm ăn chứ không mong tiến bộ, phát triển Ai lo phận người nấy, khôngdám vượt ra ngoài giới hạn của mình Đó là con người chưa có ý thức mạnh mẽđấu tranh cho tự do, cho nhân quyền, công bằng dân chủ Các yếu tố trên đã làmcho người Việt lệ thuộc đối với làng xã Hệ quả tất yếu của nó là tuy rằng tinhthần cộng đồng mạnh, tính trọng thể diện, sự tinh tế và chất dân chủ trong tínhcách văn hóa nhưng mặt trái của nó là sự coi nhẹ vai trò cá nhân (vì thế thiếutính cạnh tranh), thói đố kị, ganh ghét, dựa dẫm, thói cào bằng, óc địa phương

Người Việt truyền thống thường mong muốn hướng đến một môitrường sống nhẹ nhàng, yên ả Biểu hiện của nó có thể tìm thấy trong bất

cứ lĩnh vực nào của nhận thức, lối sống xã hội Chẳng hạn như trong cư xửhàng ngày, người Việt luôn sống có lý, có tình nhưng vẫn thiên về tìnhhơn, khi cần cân nhắc giữa tình với lý thì tình được đặt cao hơn lý: “Một bồcái lý không bằng một tí cái tình”; đưa nhau đến trước cửa quan thì bênngoài là lý bên trong là tình v.v Những mặt trái này vô hình kìm hãm sựphát triển kinh tế - xã hội thời hiện đại Lối tư duy như vậy có thể bảo toàn

sự ổn định của quốc gia chứ chưa thể tạo nên một đất nước giàu mạnh vàphát triển, chưa thể tạo nên một nền văn minh lớn; chỉ có thể hướng tư duyngười Việt thiên về khám phá và cải tạo thế giới bên cạnh gìn giữ nhữnggiá trị tích cực của văn hóa thì mới có thể tạo nên một dân tộc giàu mạnh,văn minh Bên cạnh đó, có thể thấy rằng, người Việt có đặc tính “hoài cổ”,chỉ thích nhìn về quá khứ với những thành tựu, những chặng đường đã điqua của một dân tộc hay một con người Họ xem đó là nơi tự hào nhất đểbám víu lòng tự tôn của mình mặc cho các điều kiện khách quan có tácđộng đến mức nào đi nữa

Tất cả những đặc tính trên là yếu tố căn bản cấu thành nên tính cáchchung của người Việt, nó tạo thành lối mòn ăn sâu vào tiềm thức của ngườidân từ đời này sang đời khác vì vậy mà tính bền vững của nó rất cao Xétmột cách khách quan, với lối tư duy và đặc điểm tính cách như vậy, sự ảnhhưởng tiêu cực tới việc hình thành và phát triển YTPL của người dân là rấtsâu sắc Quá trình người dân tiếp xúc và hình thành lối sống theo pháp luật

là một chặng đường dài đầy khó khăn Như vậy, sự tác động của tính cáchtruyền thống người Việt đến sự hình thành YTPL là không nhỏ Đó là tácnhân ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách thức, con đường tiếp cận pháp luật củathanh niên

Phần 2 THỰC TRẠNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP BỒI DƯỠNG

Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN HIỆN NAY

2.1 Thực trạng ý thức pháp luật của thanh niên hiện nay

2.1.1 Ưu điểm

Một là, tri thức pháp luật của thanh niên ngày càng được nâng cao.

Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự nghiệp đổi mới

và mở cửa của đất nước tiếp tục đạt được những thành tựu quan trọng trên tất

cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, quốc phòng, an ninh v.v… Điều đó

đã tạo thế và lực mới đưa nước ta vững bước đẩy nhanh sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Những biến đổi trên cũng đã tác độngmạnh mẽ đến mọi mặt của của đời sống xã hội trong đó có đời sống pháp luậtcủa nhân dân nói chung và đời sống pháp luật của thanh niên nói riêng, làmchuyển biến nhanh chóng quá trình nhận thức pháp luật và tình cảm, niềm tinpháp luật của thanh niên Giá trị, vai trò của pháp luật ngày càng được ghinhận trong xã hội Tinh thần thượng tôn pháp luật ngày càng trở nên phổ biến

và được củng cố Thói quen hành động theo luật pháp không ngừng được vunđắp Điều đó đã tạo nên điều kiện thuận lợi cho việc hình thành YTPL và lốisống theo pháp luật của thanh niên Việt Nam

Thực tế cho thấy sự hiểu biết và kiến thức pháp luật của thanh niênđược tăng lên rõ rệt, đa số thanh niên nhận thức được quyền và nghĩa vụ côngdân của mình, hiểu rõ các quyền dân chủ và các lợi ích được pháp luật thừanhận và thực thi trong thực tế Họ ngày càng chủ động và tích cực tìm hiểu,trau dồi kiến thức về pháp luật, đặc biệt là các bộ luật cần thiết cho lợi ích vànhu cầu của họ như luật đất đai, luật dân sự, luật tố tụng, luật bình đẳng giới,luật thương mại và tiêu dùng, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trongHiến pháp năm 1992 Đặc biệt là khi Luật thanh niên được thông qua năm

2005, đã mở ra cho thanh niên nhiều cơ hội, thách thức mới đồng thời cũng