LUẬN án TIẾN sĩ xây DỰNG lối SỐNG có văn hóa của THANH NIÊN THÀNH PHỐ hồ CHÍ MINH TRONG CÔNG CUỘC đổi mới THEO ĐỊNH HƯỚNG xã hội CHỦ NGHĨA

Hiện nay, nhân tố con người đang được quan tâm đặc biệt. Chiến lược phát triển nguồn lực con người với tư cách là nguồn lực để phát triển xã hội ngày càng trở nên quan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng và Nhà nước ta. Để xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: Mọi hoạt động văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, "nhân tố con người" đang được quan tâm đặc biệt Chiếnlược phát triển nguồn lực con người - với tư cách là nguồn lực để phát triển xãhội - ngày càng trở nên quan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng củaĐảng và Nhà nước ta Để xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàndiện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Vănkiện Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: "Mọi hoạtđộng văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện vềchính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộngđồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa,quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội" [44, tr 114]

Định hướng trên của Đảng có một ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối vớimọi hoạt động văn hóa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Trong đó, vấn đềxây dựng lối sống có văn hóa đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách Lốisống có văn hóa, con người văn hóa, không còn là khẩu hiệu chung chungnữa, mà đang trở thành hành động thực tiễn trên khắp đất nước chúng ta

Lối sống là một hình thức biểu hiện của văn hóa Lối sống có văn hóa(hay lối sống văn hóa) là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Namtrong giai đoạn cách mạng mới hiện nay Xây dựng con người Việt Namkhông thể coi nhẹ việc xây dựng lối sống có văn hóa

Thanh niên là một lực lượng đông đảo trong dân cư nước ta và có vai trò

to lớn trong sự nghiệp đổi mới đất nước Do vậy, xây dựng lối sống có vănhóa của thanh niên là nhiệm vụ đặc biệt trong xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa,nhất là giai đoạn hiện nay Đại hội lần thứ IX của Đảng đã xác định: "Đối với

thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính

trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyếtviệc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [44, tr 126]

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế, văn hóa và khoahọc - công nghệ của cả nước, nơi mà sự nghiệp đổi mới diễn ra rất sôi động.Những năm đổi mới vừa qua, thành phố đã đạt được nhiều thành tựu quantrọng, trong đó có sự nghiệp phát triển văn hóa tinh thần của nhân dân Tuyvậy, công tác xây dựng đời sống văn hóa, nhất là xây dựng lối sống, cònnhiều bất cập Báo cáo Chính trị tại Đại hội đại biểu lần thứ VII Đảng bộThành phố Hồ Chí Minh nhận định:

Các tệ nạn xã hội, nhất là ma túy, mại dâm phát triển trongthanh thiếu niên là nỗi lo lớn của nhân dân ta Số người sống langthang xin ăn, nạn mất trật tự trên đường phố, nơi công cộng, nạn

cờ bạc, số đề còn khá phổ biến Tệ mê tín dị đoan phát triển,thậm chí trong cán bộ đảng viên Các loại sản phẩm độc hại vănhóa còn xâm nhập nhiều nơi [47, tr 10]

Ngày nay, sự bùng nổ của cách mạng thông tin đã khiến cho quá trìnhgiao lưu văn hóa ngày càng phức tạp Là một trung tâm kinh tế, chính trị, vănhóa, Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận rất nhiều kênh thông tin, nhiều loạithông tin, hợp pháp lẫn không hợp pháp Điều này làm cho đời sống tinh thầncủa thanh niên vừa phong phú vừa phức tạp, nhiều xu hướng mới nảy sinhtrong lối sống của thanh niên đòi hỏi bức xúc cần giải quyết

Cùng với cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào thời kỳđẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việc xây dựng con người với lốisống có văn hóa đã trở thành một nhiệm vụ cấp bách, đặc biệt đối với thanhniên - những chủ nhân trẻ tuổi, một nguồn nhân lực chủ yếu của đất nước

Từ những khía cạnh nêu trên, đề tài "Xây dựng lối sống có văn hóa

của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa" được trình bày dưới góc độ chính trị - xã hội có ý

nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, đối với sự nghiệp đổi mới của đấtnước nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Xây dựng lối sống là một nhiệm vụ quan trọng Vì thế, nó đã thu hút

sự quan tâm của rất nhiều tác giả ở nước ta, trong đó có cả lãnh tụ cách mạng

Người đầu tiên đề xuất vấn đề xây dựng lối sống mới là Chủ tịch Hồ

Chí Minh Cuốn sách Đời sống mới của Người dưới bút hiệu Tân Sinh được

Ủy ban Trung ương vận động Đời sống mới xuất bản vào tháng 3-1947 Tiếp

đó, dưới bút hiệu XYZ, Bác viết quyển Sửa đổi lề lối làm việc, nhà xuất bản

Sự thật in vào năm 1950 Cả hai quyển sách này mặc dù chưa nêu lên kháiniệm lối sống nhưng đều đề cập đến những tinh thần cơ bản của lối sống mới

có văn hóa Ở lời tựa của quyển Đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

"Trong lúc kháng chiến, chúng ta đồng thời phải kiến quốc Thực hành đờisống mới là một điều cần kịp cho công cuộc cứu quốc và kiến quốc" [93, tr 99]

Xây dựng lối sống mới là yêu cầu mà thực tiễn cuộc sống đặt ra, dùtrong bất kì hoàn cảnh nào của quá trình cách mạng nước ta, ngay cả trongchiến tranh Tuy nhiên, trong tình hình của các cuộc kháng chiến chống thựcdân Pháp và đế quốc Mỹ, vấn đề này chưa có điều kiện để được đề cập nhiềutrên bình diện lý luận

Từ sau ngày thống nhất đất nước năm 1975, tiếp thu lý luận về xâydựng "lối sống Xô viết" của Liên Xô, vấn đề xây dựng lối sống được đặt ra tạiĐại hội Đảng lần thứ IV (1976) và thứ V (1981)

Một số tác phẩm tiêu biểu viết về lối sống của Liên xô đã được dịch

sang tiếng Việt như: N.I Be-lô-va: Bàn về vấn đề khái niệm lối sống, Viện Xã

hội học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội xuất bản, Hà Nội, 1977; Nhiều tác giả:

Lối sống xã hội chủ nghĩa, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982; V.I na: Lối sống Xô viết, hôm nay và ngày mai, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mátxcơva,

Đô-brư-ni-1984

Xuất phát từ quan điểm duy vật biện chứng, những công trình trênđây đã phân tích bản chất, các giá trị và biện pháp để xây dựng lối sống xãhội chủ nghĩa

Ở Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IV dùng khái niệm "nếpsống mới có văn hóa" và đề ra nhiệm vụ: " vận động một cách kiên trì vàsâu rộng để tạo ra nếp sống mới có văn hóa trong xã hội: đưa cái đẹp vào đờisống hàng ngày, vào lao động sản xuất" [36, tr 125] Đến Đại hội Đảng lầnthứ V, khái niệm "lối sống mới" được sử dụng, Văn kiện Đại hội viết: " cuộc đấu tranh giữa hai con đường, giữa cái mới và cái cũ, tiên tiến với lạchậu, tiến bộ với phản động, trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và lối sống đangdiễn ra hàng ngày rất phức tạp" [37, tr 91-92]

Đại hội Đảng lần thứ VI mở ra thời kỳ đổi mới Trong điều kiện này,xây dựng lối sống trở thành nhiệm vụ cấp bách, từ đó việc nghiên cứu lốisống được đặt ra khá phong phú, đa dạng cả bề rộng, chiều sâu Dưới đây xinnêu một số tác giả và công trình tiêu biểu:

Trước hết là những công trình đã được in thành sách của các nhà xuất

bản: PGS.TS Lê Như Hoa (chủ biên): Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay,

Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 1993; PGS.TS Lê Như Hoa (chủ

biên): Lối sống đô thị miền Trung, mấy vấn đề lý luận và thực tiễn, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1996; GS Trần Văn Bính (chủ biên): Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam,

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001; TS Nguyễn Viết Chức (chủ

biên): Đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa Thủ đô trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Viện Văn hóa và Nhà xuất bản Văn

hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001; GS Đỗ Huy: Vấn đề xây dựng lối sống dân tộc hiện đại ở nước ta hiện nay, Tạp chí Triết học, số 6, 1999; Phan Huy Kỳ: Xây dựng lối sống mới trong điều kiện hiện nay, Nghiên cứu Lý luận, số 7, 1999; Nguyễn Hữu Thức: Mấy suy nghĩ về xây dựng lối sống văn hóa cơ sở hiện nay, Tạp chí Thông tin lý luận, số 8, 1999; ThS Hồ Tuyết Dung: Văn hóa thẩm mỹ với việc xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu

lý luận, số 11, 1999; Nguyễn Chí Dũng: Xã hội hóa lối sống và xây dựng lối sống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 5, 2000; Cao Văn Định: Giáo dục lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 2, 2000; Vũ Hào Quang: Quan hệ giữa lối sống và cấu trúc và xã hội của đám trẻ em lang thang, Tạp chí Tâm lý học, số 1, 2000; Bảo Trung: Vấn đề đạo đức, lối sống cán bộ Đảng viên và một

số giải pháp từ cơ sở, Tạp chí Xây dựng Đảng, số 1, 2000; Lê Lâm Ứng: Lối sống mới của người Việt Nam, Tạp chí Quân đội nhân dân, số 26/1, 2001

Ngoài ra, còn có một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập đến vấn đề

xây dựng lối sống Ví dụ: Lê Văn Dương: Cái phổ biến và cái đặc thù trong việc hình thành lối sống xã hội chủ nghĩa, 1986; Lê Huy Ứng: Mấy vấn đề về lối sống trong chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội,

1995

Nhìn chung, những công trình này đã phần nào đi sâu lý giải bản chấtcủa khái niệm "lối sống", chỉ ra những lĩnh vực biểu hiện của nó, những đặcđiểm của lối sống mới ; có công trình còn phân tích lối sống của những nhóm

xã hội cụ thể, lối sống trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Tuy chưa bàn đến nội dung xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niênThành phố Hồ Chí Minh nhưng những công trình trên đã có nhiều gợi ý cho đềtài, nhiều số liệu mà luận án có thể vận dụng, so sánh làm sâu sắc thêm nhữngvấn đề liên quan

Năm 2001, Thành đoàn thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện

đề tài: Một số vấn đề rút ra từ cuộc khảo sát thực trạng tình hình thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh, đã phân tích khá toàn diện cơ cấu, các mặt hoạt động

của thanh niên thành phố Năm 2002, Tiểu ban công tác đoàn thể thuộc Đảng ủykhối các trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp tổ chức hội thảo

"Đời sống văn hóa, tinh thần của học sinh, sinh viên - Thực trạng và giải pháp".

Tháng 4 năm 2004 Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Thành phố HồChí Minh tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề về lối sống đô thị ở Thànhphố Hồ Chí Minh

Đây là những đề tài liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận án.Trong thực tế, chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu hoạt động xâydựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh và đặt hoạtđộng này trong sự đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, tuynhiên đã có một số đề tài liên quan, có thể coi đó là tài liệu tham khảo bổ ích

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Chủ thể của lối sống có văn hóa mà luận án nghiên cứu là thanh niênThành phố Hồ Chí Minh, đặc biệt chú trọng thanh niên là học sinh, sinh viên

và công nhân lao động mà nòng cốt là đoàn viên thanh niên, hội viên HộiThanh niên

- Phạm vi của lối sống rất rộng nên luận án chỉ giới hạn vào những lĩnhvực cơ bản nhất phản ánh đặc trưng của lối sống thanh niên gắn với đặc điểm lứatuổi như hoạt động xây dựng tư tưởng, hoạt động học tập, hoạt động xã hội

- Về thời gian khảo sát, luận án giới hạn từ năm 1998, khi có Nghịquyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản ViệtNam khóa VIII trở lại đây

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ những khía cạnh về lối sống và lối sống có văn hóa,qua khảo sát và phân tích thực trạng xây dựng lối sống có văn hóa của thanhniên Thành phố Hồ Chí Minh, đề xuất những giải pháp để đẩy mạnh xây dựnglối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

4.2 Nhiệm vụ

- Làm rõ khái niệm và đặc trưng của lối sống có văn hóa, tầm quantrọng của hoạt động xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên Thành phố HồChí Minh đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay

- Chỉ ra những yếu tố tác động và thực trạng xây dựng lối sống có vănhóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh những năm đổi mới vừa qua

- Nêu lên phương hướng chung, quan điểm cơ bản, và từ đó đề xuấtnhững giải pháp chủ yếu để nâng cao hơn nữa hiệu quả xây dựng lối sống cóvăn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu của sự nghiệpđổi mới ở thành phố hiện nay

5 Cái mới về khoa học của luận án

- Khảo sát và phân tích một cách có hệ thống thực trạng xây dựng lốisống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh

- Đề ra những giải pháp chủ yếu để nâng cao chất lượng xây dựng lốisống văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Dựa trên quan điểm lý luận văn hóa học của chủ nghĩaMác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm của Đảng ta về conngười xã hội chủ nghĩa và xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa

- Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng các phương pháp lôgic - lịch sử,phân tích, tổng hợp và điều tra xã hội học về văn hóa và lối sống của thanhniên.

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án nếu được bảo vệ thành công:

- Sẽ là một đóng góp lý luận và thực tiễn về xây dựng lối sống văn hóacủa thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và thanh niên cả nước nóichung, là một tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy các chuyên

đề liên quan đến thanh niên, lối sống, văn hóa xã hội chủ nghĩa

- Sẽ góp phần cung cấp các luận cứ để Ban Tuyên huấn Thành ủy,Thành đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hoạchđịnh chiến lược phát triển thanh niên thành phố trong quá trình đổi mới hiệnnay

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo,nội dung luận án gồm 3 chương, 6 tiết

Chương 1

QUAN NIỆM VỀ LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH NGƯỜI THANH NIÊN MỚI

1.1 QUAN NIỆM VỀ "LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA"

1.1.1 Khái niệm "lối sống"

Từ lâu, "lối sống" đã trở thành đối tượng nghiên cứu của tâm lí học,giáo dục học, văn hóa học và được xem là một phạm trù cơ bản của chủ

nghĩa duy vật lịch sử Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, để làm rõ mối quan

hệ giữa con người với hoàn cảnh, điều kiện sống của nó, C.Mác đã bổ sungvào khái niệm "phương thức sản xuất" khái niệm "phương thức sinh sống":

Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuầntheo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra đời sống thể xác của các cánhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định củanhững cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của

họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ [88, tr 30]

Luận điểm trên đây thường được các nhà nghiên cứu mác-xít dùnglàm điểm xuất phát để nghiên cứu khái niệm "lối sống" Vào các thập niên 60

- 80 của thế kỷ XX, giới nghiên cứu Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ởĐông Âu đưa ra hơn 50 định nghĩa tiêu biểu về "lối sống" Các định nghĩanày có thể qui về ba nhóm:

Nhóm thứ nhất: xem xét lối sống như một khái niệm bao quát nhiều

yếu tố liên quan đến cuộc sống của con người và của toàn xã hội: điều kiệnsống, các hình thức hoạt động, các quan hệ xã hội, các hình thức thỏa mãnnhu cầu, thế giới quan

Nhóm thứ hai: mô tả lối sống dựa vào các yếu tố bên trong, vốn có của

chủ thể, hoặc xem lối sống là sự phản ánh của nhu cầu con người, cách thức

thỏa mãn những nhu cầu đó, nghĩa là chất lượng của sự phồn vinh của conngười; hoặc coi lối sống là nếp nghĩ, hành vi, nếp sống nội tâm của conngười

Nhóm thứ ba: quan niệm lối sống như một phạm trù xã hội học chỉ sự

thống nhất hữu cơ giữa các hình thức hoạt động sống và những điều kiện sốngquan trọng nhất của cá nhân hay nhóm xã hội

Ba nhóm định nghĩa này ít nhiều đều có sự phiến diện Nhóm đầu tiên

bị phê phán là mở rộng quá mức khái niệm "lối sống" và do đó đã làm mất đinhững đặc trưng của nó Nhóm thứ hai thu hẹp lối sống vào những yếu tố bêntrong của cá nhân, loại trừ khỏi khái niệm "lối sống" những mặt khách quan,những hoạt động quan trọng của con người như hoạt động lao động, hoạtđộng chính trị Nhóm thứ ba thì lại không chú ý đến vai trò của yếu tố chủquan trong lối sống

Định nghĩa tiêu biểu và phổ biến nhất ở Liên Xô (cũ) có lẽ là định nghĩagắn lối sống với hoạt động của con người "Từ điển Chủ nghĩa cộng sảnkhoa học" định nghĩa "lối sống xã hội chủ nghĩa" là "những hình thức hoạt độngsống của con người vốn có của chủ nghĩa xã hội, được qui định bởi điều kiệnsống của họ trong phạm vi giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản" [98, tr 202].Công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa" do G.E Gle-dơ-man chủ biên địnhnghĩa: "Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lênhoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trongnhững điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [85, tr 45]

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa trướcđây, khi bàn về khái niệm "lối sống", thường nhấn mạnh vào tính chất xã hộichủ nghĩa và xác định các tiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản

Ở Việt Nam, khái niệm "lối sống" được xem xét với một góc nhìntổng hợp, trong đó có nói đến mối quan hệ giữa mặt chủ quan và khách quan,

giữa hoạt động sống và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất

và những hoạt động phi sản xuất

Nhấn mạnh vào hoạt động sống của con người, nhóm tác giả giáotrình "Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam" địnhnghĩa:

Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt độngsống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhântrong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định, vàbiểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởngthụ; trong quan hệ giữa người với người; trong sinh hoạt tinh thần

và văn hóa [15, tr 190]

Xem lối sống như những quan hệ xã hội, PGS.TS Lê Như Hoa chorằng: "Lối sống là tổng thể các quan hệ xã hội của con người với những hìnhthức và đặc trưng tiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xãhội trong những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể" [69, tr.10]

Trong đời sống khoa học ở nước ta, nhận thấy, có ba giai đoạn tiếpcận, nghiên cứu vấn đề lối sống, như sau: từ năm 1970 trở về trước, lối sốngđược nghiên cứu dưới góc độ triết học duy vật lịch sử; trong thập niên 80 củathế kỷ XX, nó là đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành chủ nghĩa cộng sảnkhoa học; và hiện nay, xã hội học và văn hóa học là hai hướng tiếp cận kháphổ biến trong nghiên cứu về lối sống

Nhìn chung, các khái niệm về lối sống đều gặp nhau những điểm sau:

một là, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; hai là, hoạt

động sống này phụ thuộc chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiệnsống của con người; ba, nó thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồngngười

Nổi lên trong lối sống là hoạt động của con người Về thực chất, đó làcách thức con người ứng xử với tự nhiên và với xã hội để bảo tồn và pháttriển đời sống của mình Vì vậy, khái niệm "lối sống" bao hàm cả hai mặtkhách quan lẫn chủ quan Mặt khách quan là điều kiện sống của con người,trong đó bao hàm những đặc điểm của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định

mà cốt lõi là phương thức sản xuất Mặt chủ quan chính là ý thức của conngười trong sự lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽsống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra Vì vậy

mà PGS Lê Như Hoa cho rằng: "Thuật ngữ lối sống có sự kết hợp biện chứnggiữa yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần, gắn với phương thức sản xuất của xãhội, với chế độ chính trị xã hội, với hình thái kinh tế - xã hội" [71, tr 17]

Nếu hiểu lối sống, tức phương thức sinh sống (mode de vie), là nhữnghình thức hoạt động sống của con người, thì phương thức sản xuất là một mặt,

và là mặt cơ bản của lối sống Theo cách nói của C.Mác và Ph.Ăngghen,phương thức mà con người sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt không chỉ đơnthuần là sự "tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác" của họ, mà đó còn là một "hìnhthức nhất định của sự biểu hiện đời sống" của họ, một "phương thức sinh sốngnhất định" của họ Cái cơ bản trong sự biểu hiện đời sống của con người, tứctrong lối sống, là hoạt động sản xuất với hai mối quan hệ: 1- Quan hệ vậtchất, thực tiễn với tự nhiên được xác định bởi trình độ của lực lượng sản xuất;2- Quan hệ xã hội mà cơ sở là tính chất của quan hệ sản xuất Vì vậy, xét đếncùng, lối sống do phương thức sản xuất quyết định

Lối sống do phương thức sản xuất qui định Tuy nhiên, trong cùngmột phương thức sản xuất, các giai cấp khác nhau có lối sống khác nhau.Theo "Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học", nguyên nhân của sự khác biệt ấy(thậm chí đối lập), là ở cơ sở kinh tế "Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập trựctiếp với lối sống tư sản, điều đó là do có sự khác nhau căn bản về cơ sở kinh tế"[98, tr 202] Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất sản sinh sự bóc lột, sự phân

chia xã hội thành những giai cấp đối kháng với những lối sống khác nhau;trong xã hội tư sản, đó là tình trạng cạnh tranh ác liệt giữa người với người.Chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa từng bước được thiết lập sẽ là cơ sở của lốisống hài hòa trong các mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, con ngườivới xã hội.

Ngoài phương thức sản xuất ra, điều kiện sinh hoạt cũng có ảnhhưởng không nhỏ đến lối sống Theo các tác giả của công trình "Lối sống xãhội chủ nghĩa", trên cơ sở tồn tại của các điều kiện vật chất nhất định mà conngười nảy sinh các nhu cầu và những hứng thú khách quan Trong những mức

độ khác nhau, chúng được phản ánh vào ý thức của họ như là những động cơtinh thần của hành động Khi hành động theo những động cơ này, con ngườithỏa mãn nhu cầu của mình, đồng thời thay đổi cả điều kiện sống và chính bảnthân

Tuy nhiên, điều kiện sinh hoạt, theo nghĩa rộng là toàn bộ môi trường

xã hội Vì vậy, nếu coi lối sống bao hàm trong nó toàn bộ điều kiện sinh hoạtcủa con người tức là đã đồng nhất lối sống với xã hội nói chung và loại bỏ đitính đặc thù của khái niệm này

Mặt khách quan của lối sống còn thể hiện ở những chuẩn giá trị xãhội Chuẩn giá trị xã hội là các giá trị cốt lõi được lựa chọn, đánh giá, xácđịnh và cấu trúc theo những thang bậc nhất định như những chuẩn mực chungcho đại đa số thành viên xã hội Giá trị xã hội thường được xếp theo từngnhóm và luôn mang tính lịch sử - cụ thể Có nhiều cách phân nhóm giá trị xãhội UNESCO phân làm 4 nhóm: nhóm các giá trị cốt lõi (hòa bình, tự do, giađình ), nhóm các giá trị cơ bản (sáng tạo, tình yêu, chân lý ), nhóm các giátrị có ý nghĩa (cuộc sống giàu sang và cái đẹp), nhóm các giá trị không đặctrưng (địa vị xã hội) Những người tiếp cận theo quan điểm hệ thống - cấutrúc phân chia thành giá trị nhân văn, giá trị đạo đức, giá trị văn hóa, giá trị

chính trị, giá trị kinh tế Chuẩn giá trị xã hội là nguyên tắc của khuôn mẫuứng xử Theo các tác giả của "Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giátrị xã hội", các chuẩn giá trị xã hội được hình thành, xác định trong quá trình

cá nhân hoặc cộng đồng gia nhập vào các quan hệ xã hội với tư cách chủ thểcủa các quan hệ xã hội đó Do đó, "các chuẩn giá trị xã hội luôn luôn đóng vaitrò chuẩn mực, thái độ bên trong của đạo đức và lối sống ở mỗi cá nhân vàcộng đồng cũng như đóng vai trò bản lề, nhất là trong quá trình chuyển hóabảng giá trị xã hội ở những giai đoạn biến đổi (hoặc biến động), trên nhữnglĩnh vực cơ bản của xã hội hay của toàn xã hội" [108, tr 63]

Mặt chủ quan của lối sống, như đã nói, là ý thức của con người trongviệc lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái

độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra Mặt chủ quan này phụthuộc rất nhiều vào nền văn hóa, vào thế giới quan, lý tưởng sống mà cá nhânhấp thu được Nó làm cho lối sống trở thành tự giác, vươn đến các giá trị,làm nên ý nghĩa của lối sống

Chính mặt chủ quan này góp phần làm cho lối sống của các cá nhân,các tầng lớp, các giai cấp có sự khác nhau dẫu trong cùng một phương thứcsản xuất và cùng những điều kiện sống Từ đây mà có ý kiến cho rằng, lối sống

là cái xã hội trong cá nhân

Lối sống được biểu hiện trong những lĩnh vực nào?

Các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa" coi những hoạtđộng sau như những lĩnh vực chủ yếu của lối sống: 1- Lao động; 2- Phúc lợi,tiêu dùng, sinh hoạt hàng ngày; 3- Sức khỏe của nhân dân; 4- Giáo dục và vănhóa; 5- Hoạt động chính trị xã hội

Nếu quan niệm lối sống như một hệ thống các đặc điểm cơ bản vềhoạt động sống của con người thì rõ ràng, lao động phải là lĩnh vực đầu tiêncủa lối sống Trong bất kì xã hội nào, những hình thức hoạt động sống chủ

yếu của con người đều là hoạt động lao động Lao động như là phương thứcsinh sống Tính chất và trình độ của lao động qui định mối quan hệ giữa conngười với tự nhiên và với xã hội Vì vậy, lối sống biểu hiện trước hết tronglĩnh vực lao động, việc con người sử dụng thời gian lao động của mình.

Bên cạnh lao động, lối sống còn được biểu hiện ra trong những lĩnhvực hoạt động khác của con người: sinh hoạt hàng ngày, hoạt động chính trị -

xã hội, hoạt động giáo dục, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong

sử dụng thời gian rỗi, những quan hệ qua lại giữa người với người tiêu biểucho một xã hội nhất định, những tập quán và những qui tắc xử thế đã ăn sâuvào đời sống hàng ngày

Tính chất của những lĩnh vực này, từ hoạt động lao động đến hoạtđộng chính trị - xã hội, quan hệ qua lại giữa người và người, trong các chế độ

xã hội là khác nhau Điều này góp phần làm nên sự khác nhau căn bản giữacác lối sống, trong khi không loại trừ một vài nét chung, chẳng hạn trong cáchình thức tổ chức hoạt động lao động, trong các kiểu nhà ở, trong các phươngtiện thông tin liên lạc Thật ra, những nét chung này cũng bắt nguồn từ trình

độ phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa học kỹ thuật - những nội dungliên quan đến cuộc cách mạng khoa học công nghệ - vốn cũng biểu hiện khácnhau trong những xã hội khác nhau

Như vậy, để có thể đi đến một định nghĩa về lối sống, cần phải chú ýmấy vấn đề sau: 1- Lối sống là một phương thức sinh sống nhất định của conngười mà mặt cơ bản của nó là phương thức sản xuất; 2- Phương thức sinhsống ấy là kết quả của sự tác động tích cực của con người vào điều kiện sốngcủa mình trong mối quan hệ biện chứng giữa con người và hoàn cảnh; 3- Lốisống là một thực thể xã hội với hệ thống những chuẩn mực xã hội của mộtcộng đồng nhất định mà cá nhân phải tuân theo

Nếu hiểu lối sống là cách thức con người bảo tồn và phát triển đờisống trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định thì có thể thấy thựcchất của lối sống là kiểu quan hệ với nhiều cấp độ: quan hệ với tự nhiên và xãhội; quan hệ gia đình, làng xã và Tổ quốc Tính chất của mỗi loại quan hệtrong những điều kiện sống nhất định sẽ làm nên đặc trưng của từng lối sống:chinh phục hay lệ thuộc, bóc lột hay bình đẳng, đóng góp hay phụ thuộc, ănbám Chính những nét đặc trưng này sẽ hình thành hệ thống chuẩn mực xãhội để lối sống vận hành theo, tạo nên sự khác biệt của lối sống của từng cộngđồng và cá nhân.

Từ những phân tích trên, có thể đi đến một định nghĩa như sau: Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống ổn định của cộng đồng (dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội ) và các cá nhân, được vận hành theo những chuẩn giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Để hiểu rõ hơn khái niệm lối sống, có thể tìm hiểu thêm mối quan hệgiữa lối sống với các khái niệm có liên quan như: lẽ sống, nếp sống, mứcsống, phong cách sống

"Lẽ sống" hay còn gọi là đạo lý sống, là biểu hiện quan trọng nhất củalối sống Đây chính là tư tưởng giải thích cho mục đích của lối sống Lẽ sốngđược xem là mặt ý thức của lối sống, phản ánh nhận thức của con người vềchính bản thân trong các mối quan hệ xã hội Lẽ sống là mặt tự giác của lốisống, đóng vai trò dẫn dắt, định hướng, nhằm làm cho lối sống ổn định theotừng cá nhân, nhóm hay giai cấp, dân tộc

"Mức sống" là một thuật ngữ kinh tế - xã hội để đánh giá mặt vậtchất của lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinhthần của cộng đồng Thông thường, mức sống phản ánh trình độ của nền sảnxuất vật chất trong những điều kiện lịch sử nhất định Những chỉ báo củamức sống là hệ quả của sự phát triển của công cụ lao động, của năng suất

sản xuất Xây dựng lối sống có văn hóa không thể không chú ý đến việcnâng cao mức sống cho cộng đồng Không thể có một lối sống văn minh,lịch sự nếu nhà ở quá chật chội, điện thiếu, nước thiếu, con người chen chúcnhau đi lại trên những đường phố chật hẹp và dơ bẩn Tuy nhiên, cũngkhông nên coi mức sống là mặt quyết định đối với lối sống Sống đẹp, cơbản không phải là sống đầy đủ mà là sống có ý nghĩa dưới sự dẫn dắt củanhững lẽ sống cao đẹp.

"Nếp sống" là mặt ổn định của lối sống Đó là những hoạt động sống

đã trở thành thói quen, thành phong tục, tập quán, thành qui ước của cộngđồng Nếp sống cho thấy khả năng thích nghi và sức sáng tạo của con ngườitrong những điều kiện sống cụ thể Nếp sống làm nên sự đa dạng của lối sống,giúp duy trì những kinh nghiệm sống mà loài người đã nhận thức được Theo

GS Vũ Khiêu, nếp sống là "toàn bộ những thói quen được hình thành trongcuộc sống hàng ngày, những thói quen đã trở thành nếp trong sản xuất, chiếnđấu, trong quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tư của mỗi con người.Những thói quen ấy còn được gọi là tập quán" [79, tr 135]

"Phong cách sống" là hình thức biểu hiện của lối sống thông qua hoạtđộng và những quan hệ xã hội làm nên nét riêng biệt trong lối sống của các cánhân và các nhóm xã hội

Như vậy, có thể thấy lối sống như một phạm trù trung tâm mà sựbiểu hiện của nó trên các mặt cụ thể đã làm thành các phạm trù khác Mặt ýthức của lối sống là lẽ sống, mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống,mặt trình độ của lối sống làm nên mức sống, chất lượng sống, mặt riêngbiệt của lối sống làm thành phong cách sống Từ góc nhìn này, xây dựnglối sống có văn hóa là tác động để các mặt khác nhau của lối sống đạt đếnnhững giá trị tốt đẹp, tạo nên hạnh phúc và khả năng phát triển của cá nhân

và cộng đồng Cũng từ đây cho thấy, xây dựng lối sống có văn hóa là phải

xây dựng nhiều yếu tố, nhiều mặt tạo nên tác động tổng hợp hình thành lốisống theo những chuẩn mực đã định.

1.1.2 Khái niệm "lối sống có văn hóa"

Giới nghiên cứu Xô viết trước đây sử dụng tính từ "xã hội chủ nghĩa"

để định tính cho lối sống mới, và để phân biệt chủ yếu với lối sống tư sản Nước

ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chưa có đầy đủ những cơ sởcủa lối sống xã hội chủ nghĩa nên một thời, các nhà khoa học thường sử dụngkhái niệm "lối sống mới" hay "lối sống lành mạnh" Khái niệm"lối sống cóvăn hóa" được sử dụng chính thức trong Văn kiện Đại hội IX [44, tr 38; tr 114];xây dựng lối sống có văn hóa được đề cập đến như một nhiệm vụ của mọihoạt động văn hóa hiện nay

Để xác định khái niệm lối sống có văn hóa cần làm rõ mối quan hệgiữa văn hóa và lối sống

Về một phương diện nào đó, hai khái niệm này có điểm tương đồng.Nhà nghiên cứu Hoa Kỳ C.W Wissler quan niệm: "Lối sống mà một công xãhay bộ lạc tuân thủ, gọi là văn hóa" [27, tr 9] Chủ tịch Hồ Chí Minh xem vănhóa là "sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu của đời sống

và đòi hỏi của sự sinh tồn" [91, tr 431] Như vậy, cơ sở của sáng tạo văn hóa

và cũng như của việc hình thành lối sống con người chính là lao động Hoạtđộng vốn là đặc tính của con người Để tách khỏi giới tự nhiên, con ngườiphải lao động nhằm cải biến thế giới và chính bản thân Hoạt động lao động

đã sáng tạo ra văn hóa và làm nên mặt căn bản của lối sống

Lối sống là biểu hiện sinh động của một nền văn hóa Lối sống củamột dân tộc hình thành trong những điều kiện sống nhất định, bao gồm cácđiều kiện địa lý tự nhiên, địa - văn hóa, truyền thống văn hóa, chuẩn giá trị xãhội Sự khác biệt của điều kiện sống đã làm nên những đặc trưng của từng

lối sống, tạo nên những sắc thái văn hóa khác nhau Nói cách khác, những nétđặc thù của lối sống chính là sự phản ánh môi trường vật chất, địa - văn hóa,truyền thống dân tộc, chuẩn giá trị xã hội, đạo đức Theo các tác giả cuốn

Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội, lối sống có hai mặt:

vật chất và tinh thần Mặt vật chất biểu hiện ở quan hệ lao động, trình độ vàthời gian lao động, các phương thức thỏa mãn nhu cầu vật chất, các cách thứcquản lý phúc lợi vật chất Mặt tinh thần của lối sống dựa trên các hoạt độngsản xuất vật chất của các cá nhân và nhóm xã hội, bao gồm các kiểu nhất địnhcủa hoạt động sáng tạo, lưu thông, trao đổi và gìn giữ các giá trị tinh thầnnhư: các định hướng và thước đo giá trị, các quan hệ đạo đức và thẩm mỹ.Mặt tinh thần của lối sống là những tiềm năng tinh thần của xã hội qui địnhcác hoạt động sống của con người trong các điều kiện và môi trường xã hội cụthể

Do quy định của điều kiện và môi trường địa - văn hóa mà có lối sống dumục và lối sống trồng lúa nước, lối sống định cư và lối sống du canh, du cư Doqui định của điều kiện và môi trường kinh tế - xã hội mà có lối sống thị dân và lốisống nông thôn, lối sống thời kinh tế thị trường và lối sống công xã truyềnthống

Lối sống bao hàm cả đặc trưng nội dung lẫn hình thức Những đặctrưng này chính là các giá trị văn hóa của lối sống Lối sống cố kết gia đình -làng xã - Tổ quốc, lối sống tôn trọng tình làng nghĩa xóm, lối sống nhân áithủy chung đã làm nên những nét bản sắc của văn hóa Việt Nam

Văn hóa cá nhân biểu hiện ra trong lối sống Khả năng văn hóa hóacủa cá nhân biểu hiện ra ngay trong giao tiếp, trong hành vi ứng xử, trong cácquan hệ xã hội Một lối sống lành mạnh, hài hòa trong các quan hệ là dấu hiệucủa một trình độ văn hóa cao Sự lành mạnh của lối sống cộng đồng cũng làdấu hiệu của một đời sống văn hóa tốt đẹp, nó thể hiện khả năng bảo tồn và

phát triển các giá trị văn hóa dân tộc ngay trong đời sống trước sự tấn cônghàng ngày, hàng giờ của những tác nhân ngoại lai.

Khái niệm lối sống sẽ không được tiếp cận triệt để và hệ thống nếu khôngchú ý đến ý nghĩa biểu tượng từ các hành động xã hội, quá trình xã hội, quan hệ

xã hội, khuôn mẫu ứng xử Trong khi đó, "việc biểu tượng hóa thế giới tự nhiên

và xã hội thành thế giới của những biểu trưng văn hóa trong nhận thức, tình cảm,hành động của con người là đặc trưng của xã hội loài người" [108, tr 34] Vìvậy, có quan điểm cho rằng, lối sống xã hội nói chung đều mang tính chất vănhóa, khái niệm lối sống theo đúng nghĩa và đầy đủ của nó là lối sống có vănhóa hay văn hóa lối sống Thật ra, quan điểm này là quá rộng, bởi vì trongthực tế không phải lối sống nào cũng vươn lên được tầm văn hóa

Tóm lại, lối sống là một trong những lĩnh vực then chốt của văn hóa,

nó góp phần làm nên bản sắc văn hóa dân tộc Lối sống mang những giá trịbền vững được hình thành từ những điều kiện sống cụ thể Mỗi một chế độ xãhội thường có một lối sống với những đặc điểm riêng Xây dựng các giá trịriêng biệt của lối sống xã hội là nhằm hình thành những hình mẫu nhân cáchđáp ứng yêu cầu của thể chế chính trị Do đó, khi chế độ xã hội chủ nghĩađược thiết lập, yêu cầu xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa cũng hình thành

Theo chúng tôi, khái niệm "lối sống có văn hóa" ra đời là để nhấn mạnhđến yêu cầu về phẩm chất văn hóa của việc xây dựng lối sống của cộng đồng,đặc biệt là của thế hệ trẻ Đó còn là kết quả nhận thức về thực trạng suy thoáitrong lối sống, thực trạng của lối sống thiếu văn hóa của một bộ phận dân cưhiện nay Phần nào, nó cũng nhấn mạnh đến vai trò chủ động của chủ thể trongviệc tự giác xây dựng cho mình một lối sống tốt đẹp phù hợp với yêu cầu của xãhội

Như vậy, lối sống như một phần của văn hóa nhưng trên thực tế lốisống có văn hóa đối lập với lối sống thiếu văn hóa, kém văn hóa hay vô văn

hóa "Văn hóa" ở đây được hiểu là giá trị, là sự hài hòa trong ứng xử để đạtđến các chuẩn mực xã hội, đạo đức của cộng đồng Hệ giá trị là phạm trùmang tính dân tộc, mang nét đặc thù của những thời đại nhất định Ở Liên Xô

và các nước Đông Âu trước đây, tính chất xã hội chủ nghĩa chính là nội dungvăn hóa của lối sống mà các quốc gia này ra sức xây dựng Trong điều kiệnhiện nay, khi văn hóa được nhận thức như là nền tảng tinh thần của xã hội,vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, khiĐảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc thì văn hóa là giá trị mà lối sống phải đạt được

Trong thực tế, văn hóa đã trở thành nội dung, tính chất của nhiều hoạtđộng, nhiều lĩnh vực xã hội như đời sống văn hóa, khu phố văn hóa, làng vănhóa, ứng xử có văn hóa, giao tiếp có văn hóa Văn hóa ở đây là thước đo của

sự hài hòa, của chuẩn mực

Có thể hiểu, lối sống có văn hóa mà chúng ta xây dựng là lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được hình thành trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước như một yêu cầu về nhân cách của con người phát triển toàn diện trong chiến lược phát huy nguồn lực con người

để xây dựng đất nước hiện nay

1.1.3 Những đặc điểm cơ bản của lối sống có văn hóa

Với quan niệm lối sống là một phạm trù xã hội chứ không phải về kỹthuật, những đặc điểm cơ bản của nó là do hệ thống các quan hệ sản xuất quiđịnh, "Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học" xác định lối sống xã hội chủnghĩa có những đặc điểm sau:

- Lao động thoát khỏi bóc lột và trở thành nghĩa vụ chung của mỗithành viên xã hội và thành phương tiện để phát triển cá nhân

- Tuân thủ các tiêu chuẩn pháp luật

- Chủ nghĩa tập thể (đối lập với chủ nghĩa cá nhân tư sản)

- Chủ nghĩa nhân đạo, sự quan tâm của xã hội và của tập thể đối vớicon người.

- Tinh thần chủ nghĩa quốc tế

- Tính độc đáo nhất định của lối sống của từng dân tộc

Các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa" quan niệm lốisống xã hội chủ nghĩa có các đặc điểm như: chủ nghĩa tập thể, chủ nghĩa nhânđạo, chủ nghĩa dân chủ, chủ nghĩa quốc tế, chủ nghĩa lạc quan xã hội Nhữngđặc điểm này xuyên suốt trong lao động, cuộc sống hàng ngày, văn hóa, đờisống chính trị - xã hội và trong tất cả các hoạt động của con người trong xãhội xã hội chủ nghĩa

Xây dựng lối sống có văn hóa là một bộ phận quan trọng của sự nghiệpxây dựng nền văn hóa ở nước ta hiện nay Kết quả của sự nghiệp xây dựngnền văn hóa được biểu hiện ra ngay trong lối sống của cộng đồng Có thể nói,xây dựng lối sống có văn hóa chính là xây dựng một lối sống Việt Nam tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Lối sống tiên tiến trước hết phải là lối sống tiến bộ, thể hiện tinh thầnyêu nước và hướng tới cộng đồng Khái niệm lối sống tiên tiến ở đây bao gồm

hai nội dung Một là, lối sống lành mạnh, văn minh, lịch sự, chứa đựng các giá trị tốt đẹp mà con người đã đạt được Hai là, lối sống được dẫn dắt bởi

một lẽ sống cao quý mà trên tất cả là lòng yêu nước, được biểu hiện thành thái

độ sống hướng tới cộng đồng, có ý thức công dân, nghiêm chỉnh chấp hành

kỷ cương phép nước, có ý thức phấn đấu đưa đất nước vươn lên thoát khỏinghèo nàn lạc hậu

Ở nước ta hiện nay, lẽ sống dẫn dắt một lối sống tiên tiến phải đượcxây dựng trên cơ sở thế giới quan Mác - Lênin và tư tưởng, đạo đức Hồ ChíMinh Tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh trang bị cho lẽ sống tình yêu đối vớicác giá trị dân tộc, sự giản dị của lối sống, thái độ tận tụy đối với công việc,

tinh thần hi sinh, tinh thần học tập nâng cao hiểu biết và năng lực phục vụnhân dân, đạo đức cách mạng trong sáng, cần kiệm liêm chính, chí công vôtư, Thế giới quan Mác - Lênin trang bị cho lẽ sống mục đích cao cả hướngtới sự nghiệp giải phóng con người

Như vậy, tính chất tiên tiến của lối sống chứa đựng cả những giá trị tốtđẹp thuộc về dân tộc cũng như những giá trị nhân loại, nó thể hiện sự tiến bộcủa lối sống dân tộc trong quá trình hội nhập và vươn lên Tiên tiến là chiếccầu nối giữa dân tộc và quốc tế

Lối sống đậm đà bản sắc dân tộc là một yêu cầu của quá trình hộinhập và phát triển Nhìn từ góc độ lịch sử, lối sống là những gì chủ yếu thuộc

về dân tộc chứ không phải thuộc về quốc tế, dù cho đến khi toàn nhân loại cócùng một kiểu làm việc tự động hóa trong các nhà máy hiện đại, có cùng mộtkiểu sinh hoạt với các loại robot và máy móc tự động ngay trong ngôi nhà củamình, thì lối sống dân tộc, tức bản sắc dân tộc của văn hóa vẫn tồn tại Chủtịch Hồ Chí Minh từng nói: "Phát triển hết cái hay cái đẹp của dân tộc tức là

ta đi đến cùng cho nhân loại" [2, tr 50] Lĩnh vực lối sống là một trong nhữnglĩnh vực quan trọng biểu hiện bản sắc dân tộc Bản sắc dân tộc trong lối sốngViệt Nam là những giá trị vốn có trong quá trình cộng đồng các dân tộc ViệtNam gìn giữ và xây dựng đất nước của mình, được thể hiện thông qua cáclĩnh vực sản xuất và chiến đấu, lao động và học tập, giao tiếp và ứng xử nghĩa là ngay trong đời sống vật chất và tinh thần của người Việt Nam

Trong sản xuất, tức trong quan hệ ứng xử với tự nhiên, người Việt vốncần cù, nhẫn nại nhưng cũng rất thông minh, sáng tạo và mạnh mẽ Trong đờisống tình cảm, tức trong quan hệ xã hội, người Việt có lối sống trọng nghĩatình, đoàn kết, nhân ái, thương yêu đùm bọc lẫn nhau, thương người như thểthương thân, coi trọng tình làng nghĩa xóm, "chín bỏ làm mười" Trongchiến đấu, luôn luôn phải đương đầu với những thế lực quân sự hùng mạnh,

người Việt vô cùng kiên cường, bất khuất nhưng cũng khoan dung, đại độ,yêu chuộng sự hòa hiếu "Không có gì quí hơn độc lập tự do" là chân lý lớnnhất trong mối quan hệ ứng xử này của người Việt, bên cạnh đó, luôn luôn

"lấy nhân nghĩa để thắng hung tàn", "lấy chí nhân mà thay cường bạo"

Bản sắc dân tộc là yếu tố cốt lõi giúp cho lối sống giữ vững những giátrị truyền thống, không lai căng, không mất gốc Tiên tiến và đậm đà bản sắcdân tộc thống nhất hữu cơ trong giá trị của lối sống, tính chất này làm điềukiện cho tính chất kia Không thể có lối sống tiên tiến mà lại xa rời các giá trịcủa tổ tiên, sùng ngoại, vọng ngoại Tương tự, không thể đậm đà bản sắc dântộc mà lại không tiến bộ và yêu nước

Xây dựng lối sống có văn hóa thực chất là đề cao một bộ phận quantrọng của việc xây dựng con người - chủ thể thực hiện lối sống ấy Xây dựnglối sống có văn hóa, lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trongthời kì đổi mới của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa thực chất làxây dựng con người có văn hóa, con người công dân với những đức tính tốtđẹp của dân tộc để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước Vì vậy, tính chấttiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của lối sống có văn hóa phải hướng đến việchình thành những phẩm chất của con người Việt Nam trong giai đoạn cáchmạng mới

Con người mới Việt Nam cần có những phẩm chất gì? Ở đây cũng cầnnhắc lại những luận điểm của Bác Hồ về tính chất "mới" khi Người bàn về

Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổilại cho hợp lý ( ).

Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm ( )

Cái gì mới mà hay thì ta phải làm ( )

Làm thế nào cho đời sống của dân ta, vật chất được đầy đủhơn, tinh thần được vui mạnh hơn Đó là mục đích của đời sốngmới [93, tr 94-95]

Theo quan điểm của Bác Hồ, hạnh phúc của nhân dân là tiêu chí để đánhgiá "mới", "tốt", "hay" Vì vậy, những phẩm chất của con người mới cũngphải dựa vào yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội, của sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

"Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội"(1991) chỉ rõ con người mới Việt Nam: "Đó là con người có ý thức làm chủ, ýthức trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe và lao động giỏi; sống có vănhóa và tình nghĩa; giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính" [39, tr 15]

Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1997)cũng xác định mục tiêu và nhiệm vụ cơ bản của giáo dục là:

Xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với

lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trongsáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; công nghiệphóa hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóacủa dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; pháthuy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộngđồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoahọc và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thựchành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷ luật; có

sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa

"hồng" vừa "chuyên" như lời căn dặn của Bác Hồ [42, tr 28-29].Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII(1998) cũng xác định con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới cần

có những đức tính sau:

- Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lậpdân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏinghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệpđấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

- Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung

- Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm,trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, qui ước củacộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

- Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹthuật, sáng tạo, năng suất cao, vì lợi ích của bản thân, gia đình, tậpthể và xã hội

- Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyênmôn, trình độ thẩm mỹ và thể lực [43, tr 58-59]

Có sự kế thừa để tạo nên tính thống nhất trong quan niệm về nhữngphẩm chất của con người mới Việt Nam giữa các văn kiện trên đây Có thểkhái quát lại các phẩm chất của con người mới Việt Nam cần vươn tới là:lòng yêu nước, tự cường dân tộc, ý thức cộng đồng; tinh thần yêu lao động;lối sống có văn hóa gắn với các giá trị đạo đức và ý thức công dân; khôngngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt; và ý thức bảo vệ, cải thiệnmôi trường tự nhiên Những phẩm chất này gắn bó chặt chẽ với nhau, trong

đó, yêu nước được đặt lên hàng đầu Nếu yêu nước là phẩm chất cốt lõi nhấttrong giá trị nhân cách thì lối sống có văn hóa lại là phẩm chất bao trùm chứa

đựng những đức tính còn lại Lối sống có văn hóa biểu hiện ra ở sự ứng xửhài hòa của con người trong các mối quan hệ với tự nhiên, xã hội và bản thân;

cụ thể là mối quan hệ với Tổ quốc, với cộng đồng, với môi trường sống Cóthể xem quan hệ với tự nhiên, xã hội và bản thân là mối quan hệ "ba trongmột", trong đó quan hệ với xã hội có ý nghĩa chi phối hai quan hệ còn lại Xãhội ở đây chính là Tổ quốc, là cộng đồng Ý thức về Tổ quốc và cộng đồng sẽgiúp con người điều chỉnh hành vi để thích ứng với các chuẩn mực chung, từđây mà có tinh thần yêu lao động, tinh thần tập thể, trách nhiệm công dân, đạođức, ý thức bảo vệ môi trường tự nhiên

Như vậy, những đặc điểm của lối sống có văn hóa chính là những giátrị tốt đẹp của con người Việt Nam biểu hiện trong các quan hệ ứng xử hàngngày, vốn được hình thành từ trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước,

có sự vận động và biến đổi để đáp ứng những yêu cầu cụ thể của thời đại.Chúng được xác lập trong mối quan hệ với những giá trị văn hóa có tính phổquát của nhân loại, với yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hộichủ nghĩa hiện nay, với mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,dân chủ, văn minh" Những đặc điểm cơ bản của lối sống có văn hóa là: Tinhthần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội; tình yêu lao động, lao động sáng tạo;sống có đạo đức trong sáng, nghĩa tình, trung thực, tiết kiệm; có tinh thần tậpthể, ý thức kỷ luật; không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt; có

ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

Dưới đây, chúng tôi sẽ phân tích những đặc điểm cơ bản này

a) Có tinh thần yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội

Yêu nước trước hết là tình cảm yêu thương, gắn bó với đất nước, luônhướng mọi suy nghĩ và hành động của mình vào việc phục vụ cho lợi ích của

Tổ quốc Đối với người Việt Nam, yêu nước đã vượt quá khuôn khổ của tìnhcảm để trở thành tư tưởng, trở thành một thứ chủ nghĩa "Chủ nghĩa yêu nước

là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại Ởđây, bản chất Việt Nam biểu lộ rõ ràng đầy đủ, tập trung nhất, hơn bất cứ chỗnào khác Yêu nước trở thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người ViệtNam, và, nếu dùng từ "đạo" với nguyên nghĩa của nó là "đường", là hướng đithì chủ nghĩa yêu nước đích thật là đạo Việt Nam" [56, tr 100].

Tình cảm yêu nước của người Việt Nam có nguồn gốc sâu xa từ tronglịch sử Tổ tiên người Việt dựng nước từ rất sớm và quá trình tiếp sau đó làmột chuỗi dài những cuộc khởi nghĩa và đấu tranh chống ách đô hộ, chống sựxâm lăng của những nước mạnh hơn gấp nhiều lần Trong điều kiện đó, "mộtthứ chủ nghĩa yêu nước xuất hiện rất sớm và luôn luôn được củng cố, dồi màibởi vô số cuộc khởi nghĩa chống đô hộ và nhiều cuộc kháng chiến chốngngoại xâm, thành một thứ vũ khí tinh thần cực kỳ sắc bén" [56, tr 103]

Trong nhận thức và tình cảm của người Việt, Tổ quốc là trên hết Yêunước, họ sẵn sàng hi sinh thân mình cho đất nước Yêu nước, đứa trẻ bỗngvươn vai hóa thành to lớn cưỡi ngựa sắt ra trận, người nông dân chỉ với giáo,mác mà xung phong chém rơi đầu giặc Cũng chính chủ nghĩa yêu nước đãđưa người thanh niên Nguyễn Tất Thành đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, đưacách mạng Việt Nam trở thành một bộ phận của cách mạng thế giới

Gắn bó với số phận dân tộc, yêu nước trở thành tiêu chuẩn xác địnhtốt xấu, đúng sai Nghĩa là nó trở thành một dạng triết lý xã hội và nhân sinhcủa nhân dân Việt Nam, chi phối cách đáng giá con người, sự việc, những vấn

đề lịch sử Từ đây, yêu nước còn qui định cách ứng xử của con người trongcác quan hệ xã hội

Ngày nay, yêu nước chính là động cơ tinh thần to lớn đối với côngcuộc xây dựng đất nước giàu mạnh theo định hướng xã hội chủ nghĩa Điều

đó cũng có nghĩa là yêu nước phải gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội Yêunước làm nên tinh thần tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ

nghĩa xã hội, ý chí phấn đấu đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu,nghiêm chỉnh chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, sống

và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật Tình cảm yêu nước là nền tảng của

ý thức công dân, của tình yêu lao động, của ý thức tập thể Đỉnh cao của ýthức yêu nước hiện nay là đoàn kết phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa

xã hội

Trong điều kiện đất nước ta còn nghèo, đang trong quá trình công nghiệphóa, hiện đại hóa, thì yêu nước, cống hiến hết mình cho đất nước, vì đất nướckhông chỉ là đức tính của con người mới mà còn là đặc điểm quan trọng củalối sống có văn hóa

b) Có tình yêu lao động và lao động sáng tạo

Lao động đã sáng tạo ra con người Trong luận văn "Vai trò của laođộng trong quá trình vượn biến thành người", Ph.Ăngghen viết: "Lao động làđiều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống của con người, hơn nữa là đếnmột mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động đã tạo rachính bản thân con người" [87, tr 491] Bước quyết định trong sự chuyểnbiến từ vượn thành người là việc đi thẳng người thường xuyên, giải phóng haichi trước khỏi chức năng di chuyển Bàn tay được giải phóng đảm nhận ngàycàng nhiều những loại hoạt động khác nhau khiến nó có thể đạt được sự khéoléo và mềm mại, thích ứng với những động tác mới và hoàn thiện dần "Bàntay không những là khí quan dùng để lao động, nó còn là sản phẩm của laođộng nữa" [87, tr 494] Nhờ lao động mà con người mới có thể gây ra nhữngbiến đổi trong giới tự nhiên, thống trị giới tự nhiên Đây là "chỗ khác nhauchủ yếu, cuối cùng giữa con người với các loài vật khác" [87, tr 504]

Lao động là hoạt động nền tảng để con người bồi dưỡng tính người vàbản chất người Con người biểu hiện và khẳng định mình trong lao động Không

có lao động thì không có sản xuất, nghĩa là không có tồn tại và phát triển Dântộc Việt Nam vốn yêu lao động, cần cù, chăm chỉ, sáng tạo trong lao động Đứctính này đã giúp người Việt có thể tồn tại ở một mảnh đất mà thiên nhiên vôcùng khắc nghiệt Hệ thống đê điều ở miền Bắc chính là bằng chứng về khảnăng lao động - chinh phục của con người Việt Nam Lao động cần cù đã hìnhthành nên nền văn minh nông nghiệp lúa nước với các giá trị đặc sắc Nhữngdanh nhân văn hóa của dân tộc, từ Nguyễn Trãi đến Hồ Chí Minh, đều lấy cần

- kiệm làm đầu và đều nêu gương cần - kiệm Đây thực sự là nguồn sức mạnh

vĩ đại giúp dân tộc Việt Nam tồn tại và phát triển, không chỉ trong thời bình

mà ngay cả lúc chiến tranh khốc liệt nhất Vì vậy, bên cạnh danh hiệu anhhùng trong chiến đấu chống ngoại xâm, Đảng và Nhà nước còn tôn vinh danhhiệu anh hùng lao động

Tình yêu lao động của con người mới phải được thể hiện ở sự chămchỉ, hăng say lao động, lao động với tinh thần trách nhiệm, có kỷ luật, có kĩthuật, sáng tạo và không ngừng nâng cao năng suất, vì lợi ích không chỉ củabản thân mà còn của toàn xã hội

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần đến khả năng lao độngchuyên môn hóa cao, sáng tạo, không ngừng nâng cao năng suất Kinh tế tri thứcđòi hỏi chất lượng lao động gắn với hàm lượng khoa học - công nghệ cao, nghĩa

là mỗi cá nhân phải không ngừng vươn lên để có thể đóng góp nhiều nhất cho

xã hội Do đó, lao động trở thành thước đo giá trị con người và qui định vị trícủa con người trong xã hội Tình yêu lao động trở thành biểu hiện cụ thể củatình yêu Tổ quốc, của ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu

c) Có đạo đức trong sáng và tình nghĩa, trung thực và tiết kiệm

Đạo đức chính là phép ứng xử có nhân phẩm giữa người này và ngườikhác Xã hội phương Đông từ ngàn đời nay được hình dung như một xã hộiđức trị thông qua những giá trị đạo đức xoay quanh các mối quan hệ vua tôi,cha con, chồng vợ Phần nào, những giá trị tích cực của nó mà nền tảng là đạo

đức Nho giáo đã hình thành nên những truyền thống tốt đẹp trong quan hệgiữa người và người.

Quan điểm mác-xít coi "đạo đức là một trong những hình thái ý thức

xã hội, một chế định xã hội thực hiện chức năng điều chỉnh hành vi của conngười trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội" [103, tr 156] Chức năng cơ bảncủa đạo đức là "bảo đảm năng lực hoạt động có tính chất lịch sử của xã hội, phốihợp lợi ích cá nhân với lợi ích xã hội, điều chỉnh về mặt xã hội những hành vicủa cá nhân" [98, tr 123] Nói cách khác, đạo đức là phương thức xác lập mốiquan hệ giữa cá nhân và xã hội, giữa lợi ích xã hội và lợi ích cá nhân

Nói đến đạo đức là nói đến quan hệ giữa tốt và xấu, thiện và ác.C.Mác cho rằng, đạo đức là lực lượng bản chất của con người phát triển theohướng càng ngày càng đạt đến giá trị đích thực của cái thiện Cơ chế vận hànhcủa đạo đức trong đời sống rất phức tạp, bao gồm ý thức đạo đức, hành vi đạođức và đánh giá đạo đức Ý thức đạo đức chứa đựng những chuẩn mực, thóiquen, tập quán và phong tục đạo đức tác động đến tư tưởng, tình cảm và hành

vi của con người "Chúng đóng vai trò định hướng tinh thần trong cuộc sống

cá nhân và cộng đồng" [108, tr 46] Đạo đức hình thành các chuẩn mực xãhội để con người tuân thủ và sống với nhau một cách nhân ái, chan hòa

Đạo đức gắn liền với lối sống và nhìn chung được thể hiện trong lốisống Lối sống có đạo đức trong sáng là lối sống tuân thủ theo các qui tắc vàchuẩn mực đạo đức của xã hội, trong đó, chủ thể của lối sống ấy tự giác điềuchỉnh hành vi cho phù hợp với lợi ích của mình và sự tiến bộ xã hội trong mốiquan hệ người và người

Lối sống có văn hóa phải bao hàm các giá trị đạo đức mới thể hiện trongcác mối quan hệ ứng xử của con người Đó là sự phát huy những giá trị đạođức truyền thống cùng với những yêu cầu mới đáp ứng sự phát triển kinh tế -

xã hội Tiêu biểu cho nền đạo đức mới chính là đạo đức cách mạng Hồ Chí Minhvới những phẩm chất cơ bản: trung với nước, hiếu với dân; hết mực yêu thương

con người, quên mình cho sự nghiệp chung của dân tộc, cho hạnh phúc của nhândân; cần kiệm liệm chính, chí công vô tư; có tinh thần quốc tế vô sản trong sáng

Đạo đức là cốt lõi của nhân cách Xây dựng lối sống có văn hóa cũng

là xây dựng văn hóa đạo đức, hình thành nhân cách con người Theo Hồ ChíMinh, cấu trúc của nhân cách bao gồm đức và tài, trong đó đức là nền tảng.Rèn luyện đạo đức để sống và làm việc là một trong những nội dung quantrọng của tư tưởng Hồ Chí Minh Sinh thời, Bác Hồ từng nhắc nhở cán bộ taphải "cần kiệm liêm chính, chí công vô tư", có tinh thần "lo trước cái lo thiênhạ", nói đi đôi với làm, nói ít, làm nhiều Nghĩa là Người quan niệm đạo đức

là sự thống nhất giữa tư tưởng và phong cách sống

Xây dựng một xã hội đạo đức với những giá trị trong mối quan hệgiữa người và người là yêu cầu quan trọng đối với phát triển Lối sống có đạođức là lối sống có tình có nghĩa và lối sống trung thực, tiết kiệm Trong văn hóaứng xử Việt Nam, sống có nghĩa, có tình đã thành những giá trị văn hóa truyềnthống "chị ngã em nâng", "lá lành đùm lá rách", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" Người Việt luôn đề cao lối sống có tình nghĩa và trung thực Tiết kiệm cũngđang là một "hành vi" cần thiết của lối sống có văn hóa Chủ tịch Hồ ChíMinh từng nêu lên các yêu cầu của đạo đức mới bao gồm cần, kiệm, liêm,chính, chí công, vô tư

Lối sống có văn hóa không thể chấp nhận kiểu sống buông thả, thiếu ýthức kỷ luật Với những người có lối sống có văn hóa thì ở họ bao giờ cũngtôn trọng kỷ cương, phép nước, quy ước của cộng đồng Lối sống có văn hóa

vì vậy phải có văn hóa pháp luật cao, nghĩa là người công dân phải nâng caotri thức, hiểu biết về pháp luật và sống, lao động theo pháp luật Mặt khác, từnhững tri thức, hiểu biết về luật pháp lại phải biến thành thói quen thực hiệnpháp luật hay nếp sống theo pháp luật

e) Không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt

Đức và tài, "hồng" và "chuyên" là hai yêu cầu quan trọng mà Bác Hồthường nhắc đến khi nói về người cán bộ Người có tài mà không có đức thì

vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó V.I Lênin cũngtừng nói rằng nhiệt tình cộng với sự dốt nát sẽ thành phá hoại Có tài năng,hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là năng lực chuyên môn ở những lĩnh vực nhấtđịnh, con người mới có thể cống hiến nhiều nhất cho Tổ quốc Khả năng cốnghiến này còn phụ thuộc vào sự hiểu biết, vào thể lực và cả năng lực thẩm mỹcủa con người Thông qua sự cống hiến này mà tình yêu đất nước, tình yêulao động được bộc lộ

Tài năng không phải tự nhiên mà có Đó là kết quả của một quá trìnhhọc tập, rèn luyện lâu dài và gian khổ Khi nguồn lực con người đang cầnđược huy động tối đa để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước thì tinh thầnmiệt mài học tập để nâng cao hiểu biết, trau dồi năng lực chuyên môn cũng lànhiệm vụ của công dân, nhất là thế hệ trẻ

Dân tộc ta vốn có truyền thống hiếu học Đối với những trí thức lớn, họckhông vì mục đích vinh thân phì gia Thời xưa, phần lớn nho sinh học để có thểđem tài trí ra giúp đời, chăm lo hạnh phúc của nhân dân Thời chống Pháp, nhiềunhân sĩ, trí thức sẵn sàng từ bỏ tương lai giàu có, danh vọng để đi theo khángchiến Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, không ít người học chỉ vì cần

có mảnh bằng để thăng quan tiến chức, để khoe mẽ, "giả học mà thành học

giả" Vì vậy, khi xem tinh thần học tập như một đặc điểm của lối sống có vănhóa, điều này phải bao hàm một động cơ học tập trong sáng dựa trên những hoàibão lớn lao, tốt đẹp chứ không vì những động cơ cá nhân ích kỷ.

Khi chúng ta chủ trương xây dựng một xã hội học tập thì không ngừnghọc tập để nâng cao năng lực về mọi mặt là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi côngdân Học để biết, để làm người, để làm việc và để sống với người khác Theoquan niệm này, việc học bao hàm những quan hệ xã hội Trước yêu cầu pháttriển nền kinh tế tri thức, khi chúng ta cần phát huy tối đa nguồn lực con người,phát huy tối đa sức mạnh của trí tuệ Việt Nam để xây dựng đất nước, tinh thầnhọc tập có thể xem là một phẩm chất đạo đức Bác Hồ kính yêu chính là một tấmgương vĩ đại về phẩm chất này, từ động cơ, mục đích đến phương pháp và cáchthức học tập Vì yêu cầu của sự nghiệp giải phóng đất nước, Người đã miệt mài

tự học, học từ sách vở, học ở đồng chí, học trong thực tiễn cách mạng, học đi đôivới hành và trở thành anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới

g) Có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

Môi trường sinh thái là môi trường tự nhiên mà chúng ta đang chungsống Tự nhiên là thân thể vô cơ của con người Con người và giới tự nhiênsống trong mối quan hệ cộng tồn, cộng sinh một cách hài hòa Lối sốngtruyền thống của người Việt Nam là tổng số các biện pháp để con người thíchnghi với tự nhiên (và với xã hội) Nhịp điệu sống của làng xã Việt Nam xưanhư là sự mô phỏng trật tự của thế giới tự nhiên: lao động và sinh hoạt theomùa, theo vụ, con nước, con trăng hình thành nên nếp ăn, nếp ở, nếp mặc,nếp đi lại Nhiều yếu tố của tự nhiên trở thành những vật thiêng, gắn vớinhững huyền thoại trong sự tôn kính và vị nể của con người

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nhiều nước đã vi phạmnghiêm trọng nguyên tắc cộng sinh, cộng tồn giữa con người với tự nhiên.Với tốc độ khai thác và hủy diệt môi trường như hiện nay, theo nhiều nhàkhoa học, con người cần đến hai chứ không phải một quả đất Chúng ta chủ

trương phát triển bền vững, nghĩa là sự phát triển đảm bảo thỏa mãn đượcnhững nhu cầu của thế hệ hiện tại nhưng không làm ảnh hưởng đến sự thỏamãn nhu cầu của các thế hệ mai sau Vì vậy, ứng xử với môi trường tự nhiêncũng là ứng xử giữa người và người, ứng xử xã hội Môi trường tự nhiên cóthể nuôi sống cũng có thể trừng phạt con người Cách đây hơn 100 năm,Ph.Ăngghen từng cảnh báo về "những hậu quả tự nhiên xa xôi":

Con người không thống trị giới tự nhiên như một kẻ xâmlược thống trị một dân tộc khác, như một người sống bên ngoài giới

tự nhiên, mà trái lại, chúng ta, với cả xương thịt, máu và bộ não củachúng ta, là thuộc về giới tự nhiên và chúng ta nằm trong giới tựnhiên, và tất cả sự thống trị của chúng ta đối với giới tự nhiên baohàm ở chỗ là chúng ta, khác với tất những sinh vật khác, biết nhậnthức những qui luật của giới tự nhiên và sử dụng những qui luật đómột cách đúng đắn [87, tr 506]

Trong điều kiện hiện nay, không thể có một đất nước phát triển nếunhư tài nguyên thiên nhiên ngày càng cạn kiệt mà không thể phục hồi, nếu nhưsức khỏe và tuổi thọ con người ngày càng bị đe dọa bởi nạn ô nhiễm và mấtcân bằng sinh thái Được sống trong một môi trường tự nhiên an toàn cũng nhưtrong môi trường xã hội an toàn là hạnh phúc lớn nhất của con người Rõràng, lối sống có văn hóa biểu hiện trong mối quan hệ hòa hợp với tự nhiêncũng là một động lực quan trọng đối với sự phát triển

Những đặc điểm trên đây hợp thành một chỉnh thể thống nhất làm nênlối sống có văn hóa của con người và cộng đồng Về bản chất, chúng không

hề tách rời mà tồn tại trong nhau, yếu tố này qui định yếu tố kia và ngược lại,trong đó, tinh thần yêu nước là đặc điểm bao trùm nhất Không thể có mộtcon người tự nhận là yêu nước mà lại lười nhác lao động, lười nhác học tập,không có tình cảm yêu thương những người chung quanh, yêu thương môitrường sống - mảnh đất nơi chôn nhau cắt rốn của mình Tinh thần yêu nước,

ý chí tự cường dân tộc là nền tảng, là động cơ tinh thần cho toàn bộ hoạt độngcủa con người, trong đó có hoạt động lao động, học tập, bảo vệ môi trườngsống Yêu người khiến người ta yêu thương những con người cùng chungđất nước - yêu thương đồng bào Ở phía ngược lại, tình yêu lao động, lòngyêu thương con người, tinh thần hăng say học tập, ý thức bảo vệ môi trườngsống chính là những biểu hiện cụ thể của lòng yêu nước

Tất cả những đặc điểm này làm nên nhân cách, tạo ra sự hài hòa trongcác quan hệ ứng xử của cá nhân và cộng đồng Nói cách khác, chúng tạo nênmột lối sống có văn hóa

Tóm lại, những đặc điểm trên đây của lối sống có văn hóa cũng chính

là sự vận dụng và cụ thể hóa những đức tính của con người Việt Nam mà Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII đã xác định Đây là những giá trị dân tộc, có sự kết hợp với những giá trị của

thời đại dựa trên yêu cầu của sự phát triển, của sự nghiệp công nghiệp hóa,hiện đại hóa Xây dựng lối sống có văn hóa là phải đạt được những nội dungnày Chúng vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển như Văn kiệnĐại hội Đảng lần thứ IX đã xác định

1.2 TẦM QUAN TRỌNG CỦA LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH NGƯỜI THANH NIÊN MỚI

1.2.1 Vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Khái niệm "thanh niên", với tư cách là một giai đoạn trong đời người,trước hết liên quan đến việc xác định lứa tuổi của thanh niên Tùy thuộc vàotrình độ phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, những đặc điểm văn hóa và nhất

là tuổi thọ bình quân, mà mỗi quốc gia có qui định cụ thể về độ tuổi thanhniên Hầu hết các nước trên thế giới đều thống nhất tuổi thanh niên bắt đầu từ

14 hoặc 15 Tuổi kết thúc được qui định khác nhau ở nhiều nước Có nước

giới hạn chỉ ở tuổi 25, có nước kéo dài đến tuổi 40 Xu hướng chung là nângdần giới hạn của tuổi thanh niên

Qua nghiên cứu điều lệ Hội Thanh niên Việt Nam, chúng tôi quan niệm

"thanh niên" là một nhóm nhân khẩu - xã hội đặc thù có độ tuổi từ 15 đến 35,đang trong quá trình phát triển những năng lực thể chất và tinh thần mà hoạtđộng của họ gắn liền với mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội

Để làm rõ vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp đổi mới theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, cần hiểu thế nào là định hướng xã hộichủ nghĩa

Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa là điều kiện cốt tử quyết định

sự thành công của công cuộc đổi mới Đây vừa là một vấn đề lý luận có tínhchất cơ bản, lâu dài vừa có ý nghĩa thực tiễn cấp bách, trước mắt Giữ vữngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện sự trung thành tuyệt đối của Đảng vànhân dân ta đối với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về conđường cách mạng Việt Nam Cần phải thấy rằng, đổi mới cũng là để giữ vữngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa là đểđảm bảo cho sự nghiệp đổi mới thành công

Định hướng xã hội chủ nghĩa là định hướng phát triển đất nước suốttrong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đó là một phong trào hiện thực donhân dân lao động tự giác thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lýcủa Nhà nước Định hướng xã hội chủ nghĩa trên các lĩnh vực cơ bản của đờisống xã hội đều lấy con người làm trung tâm, con người là mục tiêu và cũng

là động lực của định hướng xã hội chủ nghĩa Thực chất, những giá trị màđịnh hướng xã hội chủ nghĩa hướng tới cũng là những giá trị văn hóa, trướcmắt cũng như lâu dài: tất cả đều vì con người, vì hạnh phúc của con người và

sự phồn vinh của xã hội

Để đạt được mục tiêu giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, mộttrong những vấn đề quan trọng là phải không ngừng bồi dưỡng, nâng cao tố

chất chính trị và tinh thần của con người Việt Nam, phát huy vai trò làm chủ

và khả năng sáng tạo của con người Việt Nam, nhất là của thế hệ trẻ, trongtoàn bộ mọi lãnh vực hoạt động Qua đây, chúng ta có thể nhận ra vị trí, vaitrò của thanh niên trong sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Ở bất cứ thời đại nào, thanh niên cũng có vai trò quan trọng đối với sựphát triển của đất nước Trong bối cảnh đổi mới theo định hướng xã hội chủnghĩa hiện nay, để có thể phát huy được vai trò xung kích và đóng góp nhiềunhất vào sự phát triển của xã hội, thanh niên Việt Nam cũng cần phải xác địnhđịnh hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của mình

Định hướng xã hội chủ nghĩa của thanh niên trong hoạt động của mình

là xây dựng lực lượng vững mạnh, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, đạo đức,lối sống, phát huy cao độ tiềm năng to lớn của lực lượng thanh niên, bảo đảmvai trò xung kích, tình nguyện của họ, tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ, sâusắc và bền vững trên mọi mặt của hoạt động Đoàn và phong trào thanh niên,góp phần xây dựng nước ta thành một nước công nghiệp hiện đại

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên là xácđịnh tiêu chí của một phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa do chính thanhniên tự giác, chủ động thực hiện dưới sự lãnh đạo của các cấp bộ Đoàn, Hội.Nội dung cơ bản của nó không chỉ là huy động một cách tối đa đóng góp củathanh niên vào sự nghiệp xây dựng Tổ quốc mà còn tạo điều kiện để thanhniên rèn luyện, bồi dưỡng những phẩm chất của tuổi trẻ, thực sự trở thành chủnhân của đất nước, đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên cũng diễn

ra trên tất cả các lĩnh vực cơ bản của đời sống: kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa

và trên cơ sở định hướng xã hội chủ nghĩa chung của đất nước do Đảng lãnhđạo

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên trên lĩnhvực kinh tế là xây dựng một đội ngũ lao động trẻ có trình độ cao, tiếp thu

được những thành tựu của khoa học - công nghệ hiện đại, có khả năng sángtạo, có ý chí tự cường dân tộc, có tinh thần lao động chăm chỉ, kết hợp hàihòa lợi ích của xã hội và lợi ích bản thân nhằm phát triển mạnh các thànhphần kinh tế trong điều kiện thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên trên lĩnhvực chính trị là xây dựng đội ngũ thanh niên có lý tưởng đúng đắn, lẽ sốngcao đẹp, yêu nước gắn với yêu chủ nghĩa xã hội, có lòng tự hào dân tộc, tôntrọng pháp luật, tích cực tham gia xây dựng tổ chức Đoàn vững mạnh, gópphần xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và các đoàn thể nhân dân, thểhiện phẩm chất của tuổi trẻ Việt Nam đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc

và tiến bộ xã hội trên toàn thế giới

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên trên lĩnhvực xã hội là phát huy vai trò xung kích của thanh niên trong các lĩnh vựcphát triển xã hội, đi đầu trong các phong trào tình nguyện, về nguồn, đền ơnđáp nghĩa, chăm sóc thiếu nhi nhằm xây dựng một xã hội tốt đẹp, giữ vững

an ninh quốc phòng

Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên trên lĩnhvực văn hóa là xây dựng đội ngũ thanh niên phát triển toàn diện về trí tuệ và tâmhồn, có phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống có văn hóa, có năng lực và trình

độ thẩm mỹ cao, đóng góp một cách có hiệu quả nhất vào sự nghiệp xây dựng vàphát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Tóm lại, định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên

là định hướng xây dựng thế hệ trẻ trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hộinhằm phát huy một cách có hiệu quả vai trò của nguồn lực thanh niên trên tất

cả các lĩnh vực của đời sống thông qua những phong trào hành động cáchmạng mà thanh niên là chủ thể, góp phần đưa đất nước nhanh chóng thoátkhỏi nghèo nàn, lạc hậu Định hướng xã hội chủ nghĩa trong hoạt động của

thanh niên vừa là yêu cầu tất yếu của sự phát triển đất nước, vừa là cơ hội đểthanh niên bồi dưỡng và rèn luyện năng lực và phẩm chất.

Thanh niên là nguồn lực quan trọng trong nguồn nhân lực của đất nước

Tổ chức Đoàn là đội hậu bị tin cậy của Đảng Theo nghĩa này, định hướng xãhội chủ nghĩa trong hoạt động của thanh niên là một trong những yếu tố quantrọng đối với mục tiêu giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa thời kỳ đổi mới.Mối quan hệ này phần nào phản ánh vai trò của thanh niên đối với sự nghiệpcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay

Mặt khác, vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp đổi mới theo địnhhướng xã hội chủ nghĩa gắn liền với những đặc điểm của lứa tuổi thanh niên

Trẻ trung, năng động, dồi dào về sinh lực và nhiệt huyết, thanh niên làlực lượng quan trọng nhất trong nguồn lực con người Chủ tịch Hồ Chí Minhtừng khẳng định: "Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà" [94, tr 185].Trong "Bản án chế độ thực dân Pháp", Bác Hồ viết: "Hỡi Đông Dương đángthương hại! Người sẽ chết mất nếu đám thanh niên già cỗi của người khôngsớm hồi sinh" [90, tr 133] Theo ý Người, thanh niên là lớp người tiêu biểucho sức sống của một dân tộc, thực dân Pháp dùng rượu cồn, thuốc phiện vàchính sách ngu dân hòng làm u mê đần độn thế hệ trẻ chính là đang hủy diệtdần sức sống của dân tộc Việt Nam Vì vậy mà Người kêu gọi: muốn "thứctỉnh" dân tộc, phải "thức tỉnh" thanh niên, muốn "hồi sinh" cả dân tộc, trướchết phải "hồi sinh" thanh niên Tổ chức cách mạng đầu tiên do Người sáng lập

có tên là "Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội" Trong lịch sử dântộc ta biết bao thế hệ thanh niên đã làm rạng danh cho đất nước Những chiếncông vĩ đại của dân tộc trong thế kỷ XX đều có sự đóng góp và hi sinh củathanh niên, từ chiến thắng Điện Biên Phủ đến chiến thắng của chiến dịch HồChí Minh lịch sử Thanh niên là nhân vật trung tâm trong chiến lược bồidưỡng và phát huy nguồn lực con người của Đảng và Nhà nước