LUẬN án TIẾN sĩ GIÁ TRỊ đạo đức TRUYỀN THỐNG dân tộc với VIỆC xây DỰNG lối SỐNG mới CHO SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG bối CẢNH TOÀN cầu hóa HIỆN NAY

Mỗi con người phải biết quá khứ của mình, mỗi dân tộc phải biết lịch sử của mình, một dân tộc mà đánh mất quá khứ thì cũng là đánh mất chính bản thân mình. Trong các truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, nổi bật lên là đạo đức truyền thống. Nó là dòng chảy liên tục nảy sinh, tồn tại, phát triển trong suốt tiến trình dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước của cha ông ta. Đây là cơ chế tích lũy, lưu truyền chắt lọc, chuyển giao tiếp nối từ thế hệ này qua thế hệ khác, từ đời này qua đời khác, hình thái kinh tế xã hội này qua hình thái kinh tế xã hội khác. Vì thế, việc phát huy các giá trị truyền thống, đặc biệt là giá trị đạo đức, nhằm xây dựng lối sống mới con người Việt Nam nói chung

1.1 Tinh cấp Ihiết cùa đề lài nghiên cứu

Mỗi con người phải biết quá khứ của mình, mỗi dân tộc phải biết lịch sử của mình,một dân tộc mà đánh mất quá khứ thì cũng là đánh mất chính bản thân mình Trong cáctruyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, nổi bật lên là đạo đức truyền thống Nó làdòng chảy liên tục nảy sinh, tồn tại, phát triển trong suốt tiến trình dựng nước, giữ nước

và phát triển đất nước của cha ông ta Đây là cơ chế tích lũy, lưu truyền chắt lọc, chuyểngiao tiếp nối từ thế hệ này qua thế hệ khác, từ đời này qua đời khác, hình thái kinh tế - xãhội này qua hình thái kinh tế - xã hội khác Vì thế, việc phát huy các giá trị truyền thống,đặc biệt là giá trị đạo đức, nhằm xây dựng lối sống mới con người Việt Nam nói chung,sinh viên nói riêng trong điều kiện hiện nay là một trong những yêu cầu bức thiết của sựnghiệp đổi mới, hiện đại hóa đất nước Văn kiện Đại hội X của Đảng khẳng định:

Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và pháthuy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hộinhập kinh tế quốc tế Bồi dưỡng các giá trị văn hoá trong thanh niên, học sinh,sinh viên; đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bảnlĩnh văn hoá con người Việt Nam [30, tr.172]

Ở đây, giá trị đạo đức truyền thống là yếu tố tạo nên bản sắc văn hóa của dân tộc.Trong quá trình phát triển của xã hội, chúng còn là yếu tố nội sinh, có tác dụng thúc đẩyquá trình vận động và phát triển nền văn hóa, một yếu tố không thể thiếu trong xây dựnglối sống của mỗi con người, trong đó có thanh niên - sinh viên

Mối quan hệ giữa giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với xây dựng lối sống làđiều không ai nghi ngờ Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn cầu hóa hiệnnay, giá trị đạo đức truyền thống có vai trò như thế nào trong xây dựng lối sống cho sinhviên Việt Nam, nó cản trở hay là động lực, là cơ sở định hướng cho xây dựng lối sống?

Và nội dung, yêu cầu phát huy giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây dựng lốisống cho sinh viên là gì, và đòi hỏi phương hướng với những giải pháp gì để phát huy giátrị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên

Cho nên, để xây dựng lối sống hiện nay, chúng ta không ngừng nâng cao nhận thứccủa toàn xã hội nói chung và của sinh viên nói riêng về vai trò, tầm quan trọng của giá trịđạo đức truyền thống, phát huy các giá trị đó trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh

viên trong điều kiện hiện nay - khi mà các giá trị đạo đức truyền thống đang có nhữngbiến đổi, làm thế nào để sinh viên có một tình cảm thực sự, một thái độ đúng đắn và mộtniềm tin vững chắc khi thực hiện các hệ chuẩn giá trị xã hội để họ xây dựng lối sống mớicủa mình Và, chính các giá trị đạo đức truyền thống có vai trò quan trọng tạo nên đặctrưng lối sống của người Việt Nam nói chung và của sinh viên nói riêng Vấn đề xâydựng lối sống mới cho sinh viên hiện nay cũng đang đặt ra những thách thức mới, đặcbiệt là vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viêntrong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Hiện tượng suy thoái đạo đức, lối sống trong xãhội và trong sinh viên đã và đang diễn ra phức tạp Những biểu hiện của nó ngày càng rõnét hơn đến mức không thể không quan tâm Lối sống thực dụng, cá nhân, vị kỷ trongthanh niên sinh viên có xu hướng gia tăng, gây nhức nhối đời sống xã hội Tại Đại hội X,Đảng ta đã nhấn mạnh: “Tình trạng suy thoái, xuống cấp về đạo đức, lối sống, sự giatăng tệ nạn xã hội và tội phạm đáng lo ngại, nhất là trong giới trẻ” [30, tr.106].

Vì thế, có thể thấy tầm quan trọng hàng đầu của sự nghiệp “trồng người” trong sinhviên hiện nay Việc phát huy các giá trị đạo đức truyền thống vô cùng quan trọng và là

cơ sở để sinh viên xây dựng lối sống mới, gắn liền với việc xây dựng người sinh viêntoàn diện, hiện đại Cho nên, việc nghiên cứu vai trò của các giá trị đạo đức truyền thốngdân tộc trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay là việc làm cần

thiết và cấp bách Xuất phát từ căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài “Giá trị đạo đức truyền thống dân lộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay” làm luận án tiến sĩ Triết học.

1.2.Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu tổng quát

Làm rõ tầm quan trọng, thực trạng việc phát huy các giá trị đạo đức truyền thốngdân tộc trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Từ đó, đề xuất phương hướng vàmột số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xâydựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Làm rõ khái niệm lối sống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới cho sinh viên

- Làm rõ giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và tầm quan trọng của nó đối với

- Phân tích, đánh giá thực trạng phát huy giá trị đạo đức truyền thống dân tộctrong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóahiện nay và những vấn đề đặt ra

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạođức truyền thống dân tộc trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trongbối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề xây dựng lối sống mới cho sinh viên

hiện nay là vấn đề lớn và bao gồm nhiều phương diện khác nhau Trong khuôn khổ đề tàinày, luận án chỉ tập trung vào giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và phát huy vai tròcủa nó trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầuhóa hiện nay

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ nghiên cứu trong phạm vi là sinh

viên đang học trong các trường đại học Số liệu khảo sát chủ yếu là ở Hà Nội và thànhphố Hồ Chí Minh Đề tài chỉ khảo sát thời gian từ 1986 cho đến nay

2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án chủ yếu dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác

-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng Sản Việt Nam về đạo đức, giátrị đạo đức truyền thống, lối sống thanh niên, sinh viên, ngoài ra luận án còn dựa vàonhững thành tựu khoa học của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quantới nội dung được đề cập trong luận án

- Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp: lịch sử và lôgíc, phân tích và tổnghợp, so sánh, đối chiếu, phương pháp điều tra xã hội học nhằm thực hiện mục tiêu màluận án đã đặt ra

3. Đóng góp mới của luận án

- Luận án góp phần làm rõ khái niệm lối sống, lối sống của sinh viên, xâydựng lối sống sinh viên

- Luận án góp phần xác định rõ tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền thốngvới việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiệnnay

- Luận án làm rõ thực trạng phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong việc

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy tốt các giá trịđạo đức truyền thống đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trongbối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

4. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án góp phần làm sáng tỏ tầm quan trọng và đưa ra một số giải pháp cụ thểnhằm phát huy các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng lối sống mới chosinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các tổ chức, đoàn thể, cá nhântrực tiếp làm công tác giáo dục sinh viên và hoạt động phong trào của sinh viên

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong công tác nghiên

cứu, giảng dạy trong các trường và học viện

5. Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội

dung luận án gồm 4 chương 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Mối quan hệ giữa giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với xây dựng lối sống làđiều không ai nghi ngờ Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn cầu hóa hiệnnay, giá trị đạo đức truyền thống có vai trò như thế nào trong xây dựng lối sống cho sinhviên Việt Nam, nó cản trở hay là động lực, là cơ sở định hướng cho xây dựng lối sống?

Và nội dung, yêu cầu phát huy giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây dựng lốisống cho sinh viên là gì, và đòi hỏi phương hướng với những giải pháp gì để phát huy giátrị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên Xung quanh vấn đềnày có nhiều công trình, nhiều tác giả trong và ngoài nước đề cập theo những lát cắt khácnhau, phương pháp tiếp cận khác nhau, quan điểm khác nhau, tựu chung lại có thể kháiquát một số khuynh hướng nghiên cứu sau

1.1.NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐẾN LỐI SỐNG; LỐI SỐNG SINH VIÊN VÀ ĐẶC ĐIỂM LỐI SỐNG MỚI CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

Ở nước ta vào những năm 80 của thế kỷ trước đã xuất hiện những công trình trình

bày những vấn đề có tính lý luận về lối sống như “Bàn về lối sống và nếp sống xã hội chủ nghĩa ” của tập thể tác giả, Trần Độ (chủ biên) [39] Đây là một công trình nghiên

cứu lý luận, trình bày khá hệ thống các khái niệm và các mặt cần nghiên cứu lối sống ở

giữa đạo đức và lối sống của con người trong công trình “Chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới” [73], tác giả đã nhấn mạnh: “đạo đức mới của chúng ta phải được

biểu hiện ra trong lối sống của những người lao động” Những công trình này các tác giả

đề cập đến vấn đề cơ sở lý luận nghiên cứu lối sống theo những quan điểm khác nhau vàmới trên bình diện lý thuyết, phương pháp luận nghiên cứu lối sống, xây dựng lối sốngmới xã hội chủ nghĩa và đấu tranh chống lối sống tư bản chủ nghĩa

Những năm 90 của thế kỷ XX, trong thời kỳ đổi mới, những thay đổi sâu sắc vềkinh tế, xã hội diễn ra trên đất nước đã có nhiều công trình nghiên cứu

lối sống về thế hệ trẻ với nhiều khía cạnh khác nhau, từ đó bước đầu mô tả được bứctranh sinh động về thực trạng lối sống của thanh niên, sinh viên và đề ra những giải phápgiáo dục lối sống mới cho họ Chẳng hạn tác giả Đỗ

Long đã đề cập vấn đề mối quan hệ giữa lối sống và việc hình thành nhân cách cho thanh

niên với công trình: “Lối sống và nhân cách của thanh niên ” [85] Tác giả Trần Thị Minh Đức với công trình “Ánh hưởng của môi trường kỷ túc xá sinh viên với lối sống sinh viên nội trú” [41] đã phân tích thực trạng lối sống của sinh viên cả mặt tích cực và

tiêu cực trong môi trường ký túc xá, từ đó nêu lên những kiến nghị cải tạo điều kiện sống

ở ký túc xá cho họ và việc giáo dục lối sống cho sinh viên nội trú “Bồi dưỡng đạo đức sinh viên trong kinh tế thị trường” của Huỳnh Khái Vinh [143].

Viện nghiên cứu phát triển giáo dục (Bộ Giáo dục & Đào tạo) có nghiên cứu đề tài

“Đặc điểm lối sống sinh viên hiện nay và những phương hướng, biện pháp giáo dục”

[128] Công trình này đã xác định khái niệm lối sống sinh viên và nêu ra một hệ thốngnhững đặc điểm chủ yếu của lối sống sinh viên được biểu hiện qua định hướng giá trị,trong các hoạt động cụ thể, trong hành vi giao tiếp ứng xử và trong sinh hoạt cá nhân.Điều đáng chú ý nhất của công trình này là tác giả đã tiến hành điều tra khảo sát, thống

kê số liệu để phân tích các biểu hiện tích cực và tiêu cực trong lối sống của sinh viên Để

từ đó, tác giả đưa ra phương hướng và những giải pháp nhằm giáo dục lối sống cho họ

Có thể thấy tác giả đã tránh chỉ trình bày lý luận về lối sống sinh viên mà đã tiếp cận lốisống sinh viên bằng những phương pháp nghiên cứu cụ thể, mô tả các biểu hiện cụ thểcủa lối sống sinh viên trong cuộc sống hiện thực của họ Đây là một bước tiến mới trongnghiên cứu lối sống sinh viên

và đạo đức của sinh viên sư phạm khá cụ thể và sinh động, qua đó đề xuất những phươnghướng, biện pháp nhằm giáo dục lối sống đạo đức lành mạnh cho sinh viên qua đề tài:

“Xây dựng lối sống và đạo đức mới cho sinh viên Đại học sư phạm phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [137] Cũng như tác giả Mạc Văn Trang, tác giả

Nguyễn Quang Uẩn đã tiếp

cận lối sống sinh viên bằng điều tra, phân tích các số liệu thực tế, chỉ ra các

biểu hiện tích cực và tiêu cực trong lối sống của sinh viên sư phạm trên một số mặt tiêubiểu của đời sống sinh viên như: biểu hiện của lối sống sinh viên trong học tập, trong cácmối quan hệ; trong sinh hoạt tập thể và sinh hoạt cá nhân; biểu hiện lối sống sinh viêntrong việc sử dụng thời gian nhàn rỗi

Thanh Lê (chủ biên) “Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hóa ” [79],

công trình đã đi sâu nghiên cứu khái niệm “lối sống” với nghĩa là một hình thái kinh tế

-xã hội, hình dung nó như một “chính thể sinh động cụ thể” với những “chi tiết của cácquan hệ xã hội khác nhau: sản xuất, sinh hoạt, văn hóa, gia đình v.v nói lên đặc trưngcủa một xã hội nhất định Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vấn đề lối sống đang là “điểmnóng”, phải chứng minh được những ưu thế nổi bật của “lối sống xã hội chủ nghĩa”.Điều này hoàn toàn phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam trong giai đoạn quá độ lên chủ

nghĩa xã hội Nguyễn Viết Chức (chủ biên) công trình “Xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [21], gồm các bài tham luận của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản

lý văn hóa, ở những góc độ khác nhau đã đề cập đến tầm quan trọng và cần thiết của việcxây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội

Công trình “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội” do Huỳnh Khái

Vinh (chủ biên) [144] đã cho thấy rõ: lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội là nhữngyếu tố cơ bản trong đời sống xã hội của mỗi con người và mỗi nền văn hóa, gắn liền vớicác cơ sở kinh tế, chính trị, tư tưởng và mọi mặt đời sống vật chất, tinh thần của toàn xãhội Trong đó, đạo đức về cơ bản đóng vai trò là lẽ sống; còn lối sống mà hạt nhân là cáckhuôn mẫu ứng xử và thể chế xã hội mang biểu trưng văn hóa điển hình và đóng vai tròđịnh hình, định tính văn hóa và con người Dưới sự tác động của các nhân tố chính trị,kinh tế, xã hội và xu hướng chuyển đổi lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội trong giai

hội mới, tác giả đưa ra phương hướng, quan điểm và giải pháp xây dựng lối sống, đạođức và chuẩn giá trị xã hội mới Tác giả Hà Nhật Thăng có bàn về đạo đức lối sống của

thanh niên sinh viên trong bài “Thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của thanh niên, sinh viên” [11S] ; Nguyễn Văn Huyên có bàn về “Lối sống người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hóa ” [61].

Từ bình diện xem xét bản sắc văn hóa dân tộc, PGS,TS Lê Như Hoa đã đề cập đếnvấn đề nếp sống, lối sống, lối sống đô thị trong giai đoạn hiện nay Những vấn đề này tác

giả đề cập trong quyển “Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại” [55] Tác giả Nguyễn Thị Hằng nghiên cứu “Tìm hiểu lối sống của sinh viên thành phố Hồ Chí Minh qua việc sử dụng thời gian rỗi ” [51].

Công trình gần đây nghiên cứu “Đặc điểm tư duy và lối sống của con người Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn ” của tập thể tác giả và tác giả

Nguyễn Ngọc Hà [46] Đề tài đã trình bày một cách có hệ thống những quan điểm khácnhau về cách định nghĩa khái niệm “tư duy” và “lối sống”, đã cho thấy tư duy và lối sống

có ảnh hưởng quan trọng đến hoạt động của con người và qua đó ảnh hưởng đến sự pháttriển kinh tế, xã hội Phân tích sâu sắc một số đặc điểm cơ bản của tư duy và lối sốngtruyền thống của người Việt Nam, sự bất cập của các đặc điểm ấy so với yêu cầu đổi mới

và hội nhập quốc tế Không chỉ có ý nghĩa góp phần nâng cao nhận thức của con ngườiViệt Nam về con người Việt Nam, mà còn cung cấp căn cứ lý luận và thực tiễn cho việchoạch định các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Trong bài viết của GS, TS Trần Văn Bính với “Xây dựng văn hóa đạo đức và lối sống văn hóa trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” [15] đã khẳng

định: Kinh tế thị trường và toàn cầu hóa là những xu thế khách quan, tất yếu đối với mọiquốc gia, dân tộc, tác động tích cực tới sự phát triển của xã hội, không chỉ trên lĩnh vựcsản xuất vật chất, mà cả lĩnh vực sản xuất tinh thần Chúng ta chậm nhận thức ra mặttrái của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa về phương diện sản xuất tinh thần, đặc biệt vềđạo đức, lối sống, do đó chưa có những đối sách cần thiết và hữu hiệu Vì những lý do đó

mà tác giả đưa ra những giải pháp nhằm xây dựng văn hóa đạo đức và lối sống có vănhóa ở nước ta hiện nay

l.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐÉN GIÁ TRỊ, GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG, GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM Sự TÁC ĐỘNG TOÀN CẦU HÓA ĐÉN VIỆC PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM

Nhiều nhà khoa học nước ta đã đi sâu nghiên cứu nhằm xác định các giá trị tinhthần truyền thống dân tộc làm cơ sở cho việc xây dựng đời sống văn hóa và con ngườiViệt Nam trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa Một số công trình tiêu biểu như

“Tìm hiểu tính cách dân tộc” của GS Nguyễn Hồng Phong [102]; “Đạo đức mới” do

GS Vũ Khiêu chủ biên, [67]; “Chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới” của Tương Lai [73]; “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam ” của GS Trần Văn

Giàu [43]

Ngoài ra còn phải kể đến một số công trình nghiên cứu riêng về đạo đức như:

“Nguyên lý đạo đức cộng sản ” của A.Sixkin [112], trong đó tác giả khẳng định lại quan

điểm mácxít về nguồn gốc của đạo đức, rằng đạo đức là một hình thái ý thức xã hội vànói đến đạo đức là nói đến những lề thói và tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa

người với người trong quan hệ với nhau hàng ngày; “Đạo đức học”, tập 1 và 2 của tác

giả G.Bandzeladze [S] đã phân tích và luận giải về vai trò của đạo đức, làm sáng tỏ nhiềuhiện tượng đạo đức xã hội cũng như mối quan hệ giữa đạo đức với “tính người” của conngười Căn cứ vào sự phân tích quan hệ giữa đạo đức và chính trị, pháp lý và nghệthuật tác giả khẳng định: đạo đức là đặc trưng bản tính của con người, chỉ con ngườimới có đạo đức, do đó nó không thể không phản ánh những đặc trưng của bản tính conngười bản chất của đạo đức là sự quan tâm tự giác của con người đến lợi ích của nhau,đến lợi ích của xã hội

Về giá trị truyền thống nói chung, giá trị đạo đức truyền thống nói riêng cũng cónhiều công trình khoa học của nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu Nhìn chung, các nhà khoahọc đều khẳng định tính bền vững, trường tồn của các giá trị truyền thống, trong đó cógiá trị đạo đức cũng như vai trò, sự cần thiết phải bảo vệ, giữ gìn, kế thừa và phát huy

chúng trong quá trình xây dựng xã hội mới Công trình “về giá trị văn hóa tinh thần Việt Nam” (tập thể tác giả gồm 2 tập) [44] và “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” của GS Trần Văn Giàu [45] đã phân tích một cách sâu sắc về các giá trị

tinh thần truyền thống của người Việt Nam Đặc biệt, ở góc độ sử học và đạo đức học,

GS Trần Văn Giàu đã phân tích sự vận động của những giá trị tinh thần truyền thống

qua những sự kiện phong phú của lịch sử Việt Nam Nguyễn Ngọc Long: “Quán triệt mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và đạo đức trong việc đổi mới tư duy” [S4].

“Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường” do Thái Duy Tuyên chủ biên [132]; “Giá trị - định hướng giá trị nhân cách

và giáo dục giá trị” do Nguyễn Quang Uẩn chủ biên [136] Nhiều bài viết của tập thể các nhà khoa học Trung Quốc được tập hợp trong thông tin chuyên đề “Những vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường” do Viện thông tin khoa học xã hội thuộc

Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia xuất bản năm 1996 cho thấy sự quantâm của họ về vấn đề này [113]

Công cuộc đổi mới toàn diện đất nước làm nảy sinh nhiều vấn đề trong xã hội mới,vấn đề đạo đức vì thế cũng phải được nghiên cứu trong điều kiện kinh tế thị trường vớinhững tác động đa chiều, đan xen của nó Đáp ứng yêu cầu này, các nhà khoa học đã cónhiều công trình nghiên cứu công phu, đề cập tới sự tác động của nền KTTT với đạođức, giá trị đạo đức truyền thống dân tộc, mối quan hệ giữa đạo đức với kinh tế trong

điều kiện KTTT Như công trình “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý ở nước ta hiện nay” do PGS.TS Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) cùng với nhiều tác giả như: PGS.TS

Nguyễn Thế Kiệt, PGS.TS Nguyễn Tĩnh Gia, GS Trần Phúc Thăng, PGS.TS Trần HậuKiêm, PGS.TS Trần Thành, PGS.TS Trần Văn Phòng [97] Trong đó, các tác giả đã gợi

mở một số vấn đề đạo đức mới, luận giải sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong cơchế thị trường, từ đó, đề xuất phương hướng, giải pháp hình thành thang giá trị đạo đứcmới, xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý trong nền KTTT định hướng XHCN GS,TS Nguyễn Trọng Chuẩn và PGS,TS Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên) công

trình: “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa ” [18], gồm các

bài viết đề cập đến giá trị truyền thống Việt Nam và những vấn đề đặt ra trong xu thếtoàn cầu hóa; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa.Trong đó, các tác giả nêu lên thực trạng các giá trị truyền thống nói chung và giá trị

truyền thống Việt Nam nói riêng trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay, và những giải phápnhằm giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức toàn cầu hóa.

Cùng với những vấn đề này còn có những công trình như “Giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức của toàn cầu hóa” của GS,TS Đỗ Huy [58] Và bài viết “Hội nhập quốc tế: Cơ hội và thách thức đối với giá trị truyền thống trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay” của GS,TS Nguyễn Trọng Chuấn [20] Các công trình của GS Trần Đình Hượu với “Đến hiện đại từ truyền thống” do chương trình khoa học - công nghệ

cấp nhà nước KX - 07 xuất bản [64]

Bàn về đạo đức, giá trị đạo đức còn có những bài viết như “Giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị trường” của Trần Nguyên Việt [142]; “Kế thừa tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay” của Lê Sĩ Thắng [119]; “ Khoa học công nghệ và đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường” của Nguyễn Đình Hòa [56]; “Từ

“cái thiện” truyền thống đến “cái thiện ” trong cơ chế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của GS Nguyễn Hùng Hậu [53]; “Tiêu chuan đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay” của PGS.TS Trần Văn Phòng [103] “Tư tưởng Hồ Chí Minh

về đạo đức” của TS Lê Trọng Ân [4]; “Vấn đề giá trị đạo đức trong đạo đức học của Canơ của Vũ Thị Thu Lan [75]; ‘ Phát huy truyền thống yêu nước Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, Nguyễn Thị Nga [98]; tác giả Mai Thị Quý với bài viết “Tác động của toàn cầu hóa đến truyền thống cần cù, tiết kiệm của dân tộc Việt Nam ” [107] đã cho

rằng: dân tộc Việt Nam đã xây dựng cho mình một hệ thống các giá trị truyền thống,trong đó có đức tính cần cù và tiết kiệm Trong điều kiện hiện nay, toàn cầu hóa đã vàđang tác động mạnh mẽ đến các giá trị đó theo những chiều hướng khác nhau, cả tíchcực lẫn tiêu cực chúng ta cần tiếp tục phát huy đức tính cần cù và tiết kiệm, gắn cần cùvới tiết kiệm Đó vừa là cách để chúng ta khẳng định và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc,vừa là phương thức tăng cường nội lực nhằm tạo đà cho sự phát triển ổn định và bềnvững đất nước

PGS,TS Nguyễn Thế Kiệt đã đề cập đến một số giá trị đạo đức truyền thống qua bài

viết: “Một số giá trị đạo đức Việt Nam: Từ truyền thống đến Hồ Chí Minh ” [71] Với

công trình “Mấy vấn đề về đạo đức học mácxít và xây dựng đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” [72], trong đó tác giả đã làm rõ sự biến đổi

thang giá trị đạo đức dưới tác động của kinh tế thị trường ở Việt Nam, vì thế cần phải cónhững giải pháp mang tính định hướng nhằm xây dựng đạo đức mới gắn liền với việcđấu tranh chống lại sự thoái hóa biến chất về đạo đức, lối sống hiện nay

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ, THỰC TRẠNG

VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VỚI VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

Các nhà khoa học đã nghiên cứu và cho ra đời nhiều công trình có giá trị lý luận và

thực tiễn cao Nguyễn Khắc Vinh với bài viết “Xây dựng đạo đức lối sống và chuẩn giá trị xã hội để phát triển toàn diện con người” [145]; Đó là luận án tiến sỹ triết học của Trần Sỹ Phán với đề tài: “Giáo dục đạo đức với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay" [100]; “Lý tưởng đạo đức và việc giáo dục lý tưởng đạo đức cho thanh niên trong điều kiện hiện nay ” của Đoàn Văn Khiêm

[66]

Đề tài khoa học cấp bộ của ThS Lê Thị Loan, có bàn đến vai trò của giáo dục đạo

đức cho sinh viên: “Vai trò của giáo dục đạo đức cho sinh viên đối với việc phát huy nguồn lực con người trong các doanh nghiệp thương mại ở Việt Nam hiện nay” [83] Trong luận án của tác giả Lê Thị Thủy đã nghiên cứu làm rõ vai trò của đạo đức: “Vai trò của đạo đức với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay” [124].

Khi bàn về thực trạng lối sống sinh viên đại học Thái Nguyên và vấn đề xây dựnglối sống cho thanh niên được thể hiện ở bài viết của Phạm Khắc Hùng, Phạm Hồng

Quang, “Thực trạng lối sống sinh viên Đại học Thái Nguyên’” [63] Trong luận án tiến

sĩ triết học của Lê Thị Hoài Thanh nghiên cứu về: “Vấn đề giáo dục đạo đức truyền thống cho sinh viên Việt Nam hiện nay” [115] Tác giả Võ Minh Tuấn (2004), phân tích những biểu hiện về mặt đạo đức sinh viên dưới tác động toàn cầu hóa qua bài “Tác động toàn cầu hóa đến đạo đức sinh viên hiện nay” [131].

Khi bàn về vấn đề xây dựng lối sống cho thanh niên sinh viên, tác giả Đỗ Thị Lan

có nghiên cứu “Vấn đề xây dựng lối sống cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay ở tỉnh Yên Bái” [74]; Đặng Quang Thành trong Luận án tiến sĩ Triết học nghiên cứu:

“Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa” [116] Lê Cao Thắng: “Xây dựng nếp sống văn hóa của sinh viên trên địa bàn thủ đô Hà Nội trong giai đoạn hiện nay”

[119]

Tác giả Võ Văn Thắng với bài viết “Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay (từ góc độ văn hoá truyền thống dân tộc)'' [121] Trong giai đoạn toàn cầu hoá, tác giả

Nguyễn Thị Huyền có nói về nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống con người Việt Nam

qua bài viết “Toàn cầu hoá và nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống con người Việt Nam hiện nay” [62].

Ngoài ra, còn một số bài viết đăng tải trên các tạp chí và báo trung ương đề cập đếngiá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng đời sống văn hóa, đạo đức của con người

Việt Nam hiện nay ở nhiều góc độ và mức độ khác nhau Có thể kể đến: “Giá trị truyền thống và giá trị hiện đại” của TS Nguyễn Ngọc Vân [138]; “Truyền thống và hiện đại: vài suy nghĩ và đề xuất” của GS Phan Huy Lê [78]; “Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì mục tiêu phát triển ” của GS.PTS Nguyễn Trọng Chuẩn [17]; “Giá trị truyền thống- nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát triển đất nước, dân tộc” của

PGS,PTS Nguyễn Văn Huyên [60]

1.4.CÁC CÔNG TRÌNH ĐỀ XUẤT PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP,

KẾ THỪA VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CON NGƯỜI VIỆT NAM, TRONG XÂY DựNG LỐI SỐNG CHO SINH VIÊN VIỆT NAM NÓI CHUNG, TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA NÓI RIÊNG

Lưu Thu Thủy, với bài trong kỷ yếu Hội thảo quốc gia bàn về “Thực trạng và giải pháp giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho học sinh, sinh viên Việt Nam” [125] Trên cơ sở thực trạng đạo đức, tư tưởng, lối sống của thanh niên, sinh viên

đã đưa ra những giải pháp thiết thực nhằm giáo dục, kế thừa và phát huy giá trị văn hóa,

đạo đức truyền thống dân tộc cho sinh viên “Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện

nay”, Luận án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Văn Lý [86]; “Một số biểu hiện của sự biến đổi giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục” của Nguyễn Đình Tường [133].

Tháng 8 năm 2004, Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố kết quả nghiên cứu đề

tài: “Đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp” do GS.VS Nguyễn Duy

Quí làm chủ nhiệm với sự tham gia của các nhà khoa học có uy tín lớn như: GS NguyễnĐức Bình, GS Vũ Khiêu, GS Nguyễn Trọng Chuẩn, GS Hoàng Chí Bảo, PGS NguyễnVăn Phúc [109] Trên cơ sở phân tích, mổ xẻ hiện thực cuộc sống trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công trình nghiên cứu này đã phác họa mộtcách trung thực và khá toàn diện toàn cảnh bộ mặt đạo đức xã hội Việt Nam hiện naytrên cả hai phương diện tích cực và tiêu cực với những số liệu điều tra xã hội học phongphú, thuyết phục, làm hiện rõ thực trạng đạo đức của cán bộ, đảng viên, công chức, thanhniên, đạo đức trong lao động, giao tiếp và đạo đức trong gia đình Từ đó các nhà khoahọc đã chỉ ra nguyên nhân suy thoái đạo đức trong xã hội và đề xuất phương hướng, giảipháp xây dựng đạo đức xã hội

Ở góc độ tâm lý, tập thể tác giả thuộc Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam,

Viện nghiên cứu con người và Viện Khoa học xã hội Việt Nam trong quyển “Tâm lý người Việt Nam đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa -

Những điều cần khắc phục” GS,VS Phạm Minh Hạc chủ biên [4S] Trong đó đã đề cập

đến những mặt mạnh, mặt yếu, khẳng định những cái hay cần được kế thừa, phát huy,những điều dở cần được khắc phục trong lao động, học tập và lối sống của người ViệtNam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; đồng thời đề xuất một số kiếnnghị về chiến lược và chính sách nhằm phát triển con người Việt Nam trong giai đoạncách mạng hiện nay

Ở góc độ đạo đức, tập thể tác giả là nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà lý luận nước

ta đã tiếp cận khái niệm lối sống như là một phạm trù đạo đức học trong quyển “Về giáo dục đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên hiện nay - Thực trạng và giải pháp ”

[114] Các tác giả phân tích thực trạng vấn đề đạo đức, lối sống và đề ra các giải phápgiáo dục đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên hiện nay Trong luận án tiến sĩ Triết học

của tác giả Võ Văn Thắng nghiên cứu về vấn đề “Kế thừa và phát huy các giá trị văn

hóa truyền thống của dân tộc trong việc xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay”

[120]

PGS,TS Nguyễn Văn Phúc trên cơ sở phân tích sự biến động của đạo đức trong điềukiện kinh tế thị trường, tác giả đã luận chứng một số giải pháp căn bản để tạo ra bướcchuyển biến mạnh mẽ trong việc xây dựng nền đạo đức mới ở nước ta qua bài viết: “Về

việc tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong xây dựng nền đạo đức mới ở nước ta hiện nay ” [104].

Tác giả Bùi Thanh Thủy đã cho thấy rõ, trong bối cảnh toàn cầu hóa cần có sự kế

thừa và phát huy giá trị văn hóa truyền thống qua bài “Kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa” [123] Võ Văn Thắng có đưa ra

một số giải pháp trong xây dựng lối sống hiện nay, thông qua việc nâng cao nhận thức

của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền thống với bài viết “Nâng cao nhận thức của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống hiện nay”, [122].

1.5 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỂ LUẬN ÁN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT

Một là, các công trình bàn về đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống, lối sống sinh

viên được thể hiện chủ yếu dưới dạng bài báo khoa học hay đề tài khoa học nhưng chưa

có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới góc độ triết học về giá trị đạo đứctruyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bốicảnh toàn cầu hóa hiện nay

Những công trình nghiên cứu trong giai đoạn vừa qua cũng chỉ chủ yếu mô tả đượcmột bức tranh chung về lối sống, lối sống sinh viên với các mặt biểu hiện còn dàn đều,chưa làm nổi bật và đi sâu vào yếu tố nào là cơ bản, quyết định nhất, đặc trưng cho lốisống sinh viên và chưa xem xét mối liên kết, tác động qua lại giữa các yếu tố đó và cácyếu tố liên quan

Vấn đề đặt ra cho luận án là tiếp tục kế thừa, bổ sung, làm sâu sắc hơn khái niệm lốisống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới cho sinh viên; xác định rõ tầm quan trọng củagiá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Namtrong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Hai là, trong các công trình đã công bố, các tác giả đã cố gắng phân tích, làm rõ

thực trạng lối sống sinh viên nhưng không nhiều và còn mờ nhạt Ở đây, các tác giả chủyếu bàn về thực trạng lối sống con người Việt Nam Nhưng chưa có công trình nào luậnchứng một cách toàn diện, hệ thống với đối tượng cụ thể dưới góc độ triết học về thựctrạng phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống mới cho sinh viênViệt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Ba là, các công trình của các nhà khoa học đã công bố cũng đã đưa ra hệ thống giải

pháp nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong giáo dục đạo đức cho sinh viênhay trong xây dựng lối sống hiện nay Hệ thống những giải pháp đưa ra sâu sắc và toàndiện, mang tính khả thi, tập trung kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức truyền thốnghiện nay Tuy nhiên, chưa có công trình nào tập trung luận chứng toàn diện, mang tínhkhả thi và tập trung vào đối tượng mang tính cụ thể đó là đưa ra phương hướng và một sốgiải pháp chủ yếu nhằm phát huy tốt các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xâydựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Những công trình trên đã đề cập các vấn đề có liên quan đến đề tài luận án ởnhững góc độ khác nhau, cách tiếp cận khác nhau, phương pháp khác nhau, nội dungkhác nhau về lối sống; xây dựng lối sống; xây dựng lối sống

con người; giá trị truyền thống; phát huy giá trị đạo đức truyền thống; toàn cầu hóa; tác động của toàn cầu hóa đến lối sống Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới góc độ triết học vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựnglối sống cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Xuất phát từ

những nội dung trên, luận án đi sâu nghiên cứu dưới góc độ triết học vấn đề: Giá ứị đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Chương 2 LỐI SỐNG VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC TRONG VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

2.1 LỐI SỐNG, TẦM QUAN TRỌNG, NỘI DUNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG

LỐI SỐNG MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1.1 Khái niệm lôi sông, lôi sông mới, xây dựng lôi sông mới cho sinh viên ViệtNam hiện nay

Khái niệm lối sống

“Lối sống” từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như tâm lí học, giáo dục học, đạo đức học, triết học, văn hóa học Từ lối sống trong tiếng Pháp là mode de vie, trong tiếng Anh là mode of life hoặc way of life, còn trong tiếng Đức là Lebensweise Mặc dù có nhiều tác giả, nhiều tài liệu đề cập đến khái niệm

lối sống, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về vấn đề này

Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, Mác - Ăngghen viết:

Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó

là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó là mộtphương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất

định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ

[88, tr.30]

Như vậy, Mác đã cho thấy, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại của cá nhân vàphương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con người, là phương thức sinhsống của con người, là mặt cơ bản của lối sống Theo Mác, lối sống chính là phươngthức, là dạng hoạt động của con người, lối sống chịu sự quy định của phương thức sảnxuất và toàn bộ những điều kiện sinh sống của con người Từ đó Mác cho rằng, ởnhững hình thái kinh tế

- xã hội khác nhau sẽ có lối sống tương ứng với mỗi hình thái kinh tế - xã hội đó Đặc

biệt, trong những xã hội có giai cấp, lối sống cũng mang tính giai cấp.

Tiếp cận lối sống trên phương diện phương thức hoạt động và tổng thể nhữngquan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của những cá nhân trong một hình thái kinh

tế - xã hội, Rútkêvích cho rằng “Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặcđiểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cánhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [146, tr.45].Còn G.Glezerman cho rằng: “lối sống là tổng hòa những nét cơ bản, nói lên những đặcđiểm của các hoạt động sống của xã hội, dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhântrong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [Dẫn theo 143, tr 1S]

Tiến sĩ V.I.Tônxtưkhơ dựa vào phạm trù hình thái kinh tế - xã hội để đi đến địnhnghĩa lối sống là “những hình thức cố định, điển hình của hoạt động sống cá nhân vàtập đoàn của con người; những hình thức ấy nói lên các đặc điểm về sự giao tiếp, hành

vi và nếp nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động, hoạt động xã hội - chính trị, sinhhoạt và giải trí” [Dẫn theo 143, tr 1S]

Cùng với quan điểm xem lối sống là một phương thức hoạt động, I.V Bextugiepcho rằng: “Lối sống được kiến giải như là một phương thức hoạt động sống của conngười, thì điều hợp lý là lấy các lĩnh vực hoạt động sống quan trọng nhất làm nền tảngcho cơ cấu của lối sống, các lĩnh vực đó ta đều biết là: lao động, sinh hoạt, hoạt độngchính trị - xã hội và văn hóa - xã hội” [Dẫn theo 55, tr.19]

Trong tiếng Việt, lối sống là một danh từ ghép gồm lối và sống Lối là lề lối, thểthức, kiểu cách, phương thức Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật và xãhội của con người Trong từ điển tiếng Việt và Hán - Việt cũng chỉ đề cập khái niệm

“lối sống giản dị” làm ví dụ minh họa cho từ “lối” và dẫn “nếp sống” khi đề cập đếnkhái niệm “sống” Có tác giả cho rằng, từ lối sống và nếp sống là kết quả của việc tạo

từ trong ngôn ngữ tiếng Việt và là cách dùng thuật ngữ khác để dịch một thuật ngữnước ngoài

Khái niệm “lối sống” bắt đầu được đề cập trong Văn kiện Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ IV của Đảng và tiếp tục được đề cập đến ở các kỳ đại hội tiếp theo Đạihội XI khẳng định: “Tình trạng suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống trongmột bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan

liêu, những tiêu cực và tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễnbiến phức tạp làm giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước” [33, tr.173].

Sự suy thoái về đạo đức không chỉ diễn ra ở một bộ phận cán bộ, đảng viên mà còndiễn ra ở nhiều tầng lớp dân cư, đặc biệt là trong giới trẻ

Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề lối sống, các đề tài nghiên cứu cấp nhànước cũng bắt đầu tập trung nghiên cứu Quan điểm của các nhà khoa học thuộc đề tàicấp Nhà nước KX.06-13 được nêu khái quát trong Báo cáo tổng kết chương trình KX-

06 (1991 - 1995) như sau: “Lối sống, trong một chừng mực nhất định, là cách ứng xửcủa những người cụ thể trước những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống.Môi trường là cái khách quan quy định, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động vàảnh hưởng đến lối sống của con người, của các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư”[130] Định nghĩa này tiếp cận lối sống như một phương thức hoạt động thực tiễn củacon người trong môi trường nhất định và nó chịu sự quy định của môi trường sống

Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống, GS VũKhiêu trong tác phẩm “Văn hóa Việt Nam, xã hội và con người” đã định nghĩa:

Lối sống là phạm trù xã hội, khái quát toàn bộ hoạt động của các dân tộc, cácgiai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hìnhthái kinh tế - xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống:trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinhhoạt tinh thần và văn hóa [68, tr.514]

Từ định nghĩa này đã khái quát được những nét đặc trưng cơ bản của lối sống, từphương diện vật chất của lối sống: phương thức sản xuất vật chất và hình thái kinh tế -

xã hội đến phương diện sinh hoạt tinh thần của lối sống Lối sống được hiểu chính làphương thức, là dạng hoạt động của con người,

nó chịu sự quyết định của phương thức sản xuất Do đó, ở những hình thái kinh tế - xãhội khác nhau, sẽ có lối sống khác nhau

Xét lối sống gắn liền với hoạt động sống của con người và gắn với một hình tháikinh tế - xã hội, thì GS Thanh Lê đã định nghĩa: “Lối sống là một hệ thống những nétcăn bản nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các

tập đoàn xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội

nhất định” [79, tr.24] Ở góc độ xem xét tổng hòa các mặt cơ bản, khắc họa những đặcđiểm cá nhân, tập thể, giai cấp và cộng đồng, GS.TS Nguyễn Văn Huyên khẳng định:

Lối sống là tổng hợp toàn bộ các mô hình, cách thức và phong thái sống củacon người thể hiện trong mọi phương thức cũng như lĩnh vực hoạt động, từsản xuất, tiêu dùng, sinh hoạt đến thái độ hành vi, cách tư

duy, lối ứng xử giữa con người với con người, giữa chủ thể với đối

tượng, giữa điều kiện với phương tiện và mục đích sống [61, tr.29]

TS Nguyễn Viết Chức cho rằng: “Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt độngsống điển hình và tương đối ổn định của con người được vận hành theo một bảng giá trị

xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hộinhất định” [21, tr.66]

Như vậy, trên cơ sở những quan điểm mà các tác giả đưa ra khi định nghĩa về lốisống, chúng ta có thể nhận thấy có những điểm tương đồng khi cho rằng: lối sống là sựkhái quát hay tổng hòa toàn bộ hoạt động sống của con người trong những điều kiệncủa một hình thái kinh tế - xã hội nhất định và biểu hiện trên mọi lĩnh vực của đời sống

từ lao động, trong sinh hoạt vật chất đến tinh thần, trong quan hệ giữa người với người

Từ đó chúng ta có thể đưa ra một số đặc điểm cơ bản của lối sống:

-Lối sống là tổng hòa những hoạt động sống của con người trong sự

thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định

- Lối sống chịu sự quy định của phương thức sản xuất và điều kiện sống của

xã hội Tuy nhiên, sự quy định này phải thông qua hoạt động của con người (chủ thể),bởi con người vừa là sản phẩm nhưng đồng thời cũng là chủ thể của hoàn cảnh

- Lối sống là sự tổng hòa các mối quan hệ giữa vật chất và tinh thần, cá nhân và

xã hội, dân tộc và quốc tế Do đó, các đặc điểm của lối sống được thể hiện qua tất cảcác hình thức hoạt động sống của con người

- Lối sống nói chung đều mang tính văn hóa bởi nhận thức, tình cảm, hành độngcủa con người là đặc thù của xã hội loài người nên những hành động xã hội, các quan

hệ xã hội cho đến khuôn mẫu ứng xử trong lối sống đều mang ý nghĩa văn hóa, đạođức, luôn hướng tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp

Như vậy, lối sống được kiến giải như là một phương thức hoạt động sống củacon người thì điều hợp lý là lấy các lĩnh vực hoạt động sống quan trọng nhất làm nềntảng cho cơ sở của lối sống, các lĩnh vực đó ta đều biết là: lao động, sinh hoạt, hoạtđộng chính trị - xã hội và văn hóa - xã hội.

Vậy lối sống là phương thức sống của con người trong một chế độ xã hội nhất định được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao động, sản xuất, hoạt động chính trị, hoạt động văn hóa tinh thần và hoạt động giao tiếp hàng ngày.

Từ định nghĩa trên, có thể rút ra mấy vấn đề chủ yếu sau:

Thứ nhất, lối sống bao gồm tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con người trong

một xã hội nhất định, lối sống được biểu hiện qua quan hệ giữa con người với tự nhiên,con người với con người trong lao động sản xuất, trong lĩnh vực chính trị, trong lĩnhvực tư tưởng văn hóa, trong ứng xử giao tiếp hàng ngày Tuy nhiên “Lối sống khôngphải là hoạt động mà là lối hoạt động; không phải là sự giải trí mà là lối giải trí; khôngphải là giao tiếp mà là lối giao tiếp” Lối sống là phương thức sống của con người trongmột chế độ xã hội nhất định được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao độngsản xuất, hoạt động chính trị, hoạt động văn hóa tinh thần và hoạt động hàng ngày

Thứ hai, phương thức sản xuất và các điều kiện sống của con người suy cho

cùng quyết định lối sống của họ Lối sống của con người trong mỗi quốc gia, dân tộcđược hình thành trên cơ sở của điều kiện tự nhiên: bao gồm vị trí địa lý, đất đai, khíhậu, hệ động thực vật; của các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng,truyền thống Trong các yếu tố nêu trên thì điều kiện xã hội có ý nghĩa quyết định.Trong đó, phương thức sản xuất lại đóng vai trò quyết định đối với chính trị xã hội vàvăn hóa tư tưởng của mỗi quốc gia, dân tộc Bởi vì lối sống là một thể thống nhất biệnchứng giữa tự nhiên - cá nhân và xã hội, lối sống của con người được hình thành trongquá trình con người tham gia vào các hoạt động, trước tiên là lao động sản xuất, hoạtđộng chính trị xã hội và các hoạt động khác v.v đồng thời chịu sự chi phối của cáchoạt động đó

Theo C.Mác - Ph.Ăngghen “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơnthuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơnthế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức

nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ”

[88, tr.30] Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định mỗi phương thức sản xuất tạo nên mộtcách sinh hoạt, cách sống tương ứng Vì vậy, mỗi giai đoạn lịch sử của từng dân tộc,từng địa bàn dân cư, từng cá nhân có lối sống riêng, nghĩa là không có lối sống cho mọithời đại, đặc biệt trong xã hội có giai cấp, bởi vậy trong cùng một phương thức sản xuấtcũng tồn tại nhiều lối sống khác nhau thậm chí đối lập nhau Tuy nhiên, sự phụ thuộclối sống đối với phương thức sản xuất mang tính tương đối Lối sống ngoài việc chịu sựquy định của kinh tế còn chịu sự ảnh hưởng của văn hóa

Thứ ba, lối sống nói chung mang giá trị văn hóa, là giá trị chung của lịch sử

nhân loại, hướng tới chân - thiện - mỹ vừa mang tính phổ quát, vừa mang tính đặc thù.Phạm vi và nội dung của lối sống bao gồm: các khuôn mẫu ứng xử, các thiết chế xã hộivận hành theo một bảng giá trị trong toàn bộ các hoạt động sống của dân tộc, các giaicấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xãhội nhất định, và biểu hiện trong các lĩnh vực đời sống: trong lao động và hưởng thụ,trong quan hệ giữa con người với con người trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa

Một số khái niệm liên quan đến khái niệm lối sống:

Một là, lẽ sống là mặt ý thức của lối sống Nó đề cập tới mục đích, ý nghĩa, lý

tưởng của cuộc sống, là ý chí, khát vọng của con người Lẽ sống phản ánh mục đíchcủa lối sống, định hướng của cuộc sống

Lẽ sống gắn liền với hệ tư tưởng, là thế giới quan, nhân sinh quan của con người

Lẽ sống có vai trò như “kim chỉ nam” cho cá nhân điều chỉnh hành vi của mình, vìhạnh phúc cá nhân, vì cộng đồng xã hội Lẽ sống biểu hiện ở quan điểm sống, mục đíchsống, động cơ, thái độ lựa chọn các hoạt động và các mối quan hệ trong cuộc sống Mộtngười có lẽ sống đúng đắn sẽ góp phần hình thành lối sống tốt đẹp Đối với việc giáodục sinh viên, lẽ sống và lối sống không tách rời nhau Khi sinh viên hướng đến một lẽsống cao đẹp thì lối sống cũng được dẫn dắt theo hướng lành mạnh Do vậy, có thể coi

lẽ sống là mặt lý tưởng của lối sống, là nhân lõi của lối sống

Hai là, nếp sống: L.V Kokan trong bài “Nếp sống cá nhân, những lý thuyết và

phương pháp luận” viết “Nếp sống của con người được coi như là sự phản ánh của cánhân vào xã hội, còn lối sống của con người được coi như là sự xã hội vào cá nhân”

[Dẫn theo 55, tr.23] Theo A.P.Butenco “nếp sống không phải là một phần mà là mộthình thức biểu hiện của lối sống” [Dẫn theo 55, tr.23].

Theo Thanh Lê: Nếp sống “là những quy ước được lặp đi lặp lại trở thành mộtthói quen trong sinh hoạt, phong tục tập quán, hành vi đạo đức Nói đến nếp sống là nóiđến một mặt nào đó trong lối sống” [79, tr.32]

Vì thế, nếp sống được hiểu là những phương thức hoạt động, hành vi ứng xử củacon người được lặp đi lặp lại thành thói quen trong sinh hoạt, phong tục tập quán, hành

vi đạo đức Nếp sống là biểu hiện một trong những mặt của lối sống, chẳng hạn lối sốngcủa sinh viên biểu hiện qua nề nếp học tập, nếp sinh hoạt, nếp sống ở ký túc xá, cáchthức nói chuyện hay chào hỏi

Ba là, mức sống: là khái niệm xác định mức độ đáp ứng những nhu cầu vật chất

và tinh thần của xã hội Các nhà triết học Liên Xô trước đây xem lối sống ở hai mặtchất và lượng của nó Rútkêvich cho rằng:

Nếu như mặt chất của lối sống phản ánh tính chất của chế độ xã hội

kinh tế thì mặt lượng của lối sống được xác định bởi mức độ phụ thuộc của nhucầu vào sự phát triển của lực lượng sản xuất ấy và mặt lượng này được thể hiện ở mức

độ phúc lợi của nhân dân Mức độ phúc lợi này thường được gọi là mức sống [146,tr.29]

Nếu xét lối sống và mặt nội dung của nó thì mức sống không thể coi là một tiêuchuẩn đầy đủ để xác định đặc trưng của lối sống Trong thực tiễn cho thấy, điều kiệnvật chất hay mức sống như nhau nhưng lối sống khác nhau Mức sống chỉ là một bộphận của những điều kiện tác động tới lối sống Khái niệm mức sống chủ yếu nói lênkhía cạnh số lượng của đời sống, khía cạnh kinh tế của phúc lợi con người, còn lối sốnglại bao hàm cả đặc trưng chất lượng của hoạt động sống của con người Như vậy, kháiniệm “mức sống” không đồng nhất với khái niệm “lối sống” Mặc dù hai khái niệm này

có mối liên hệ khăng khít, nhưng mức liên hệ ấy không phải trực tiếp, bởi vì cũng mộtmức sống giống nhau, lối sống có thể khác hẳn nhau, thậm chí đối lập nhau Điều nàycũng thể hiện rõ trong sinh viên, có những sinh viên mức sống vật chất đầy đủ mà lốisống thấp kém, lệch lạc; ngược lại không ít sinh viên nghèo mà có ý chí vượt qua khókhăn, học giỏi, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, biểu hiện một lối sống đẹp của

người sinh viên.

2.1.1.2 Lôi sông mới - lôi sông xã hội chu nghĩa, xay dạng lôi sông mới ở Việt Nam hiện nay

Sự xuất hiện của những quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đã mở đầu cho sựhình thành trong thực tế của lối sống xã hội chủ nghĩa Lối sống xã hội chủ nghĩa là lốisống đáp ứng với những nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội, góp phần vào việc giảiquyết những nhiệm vụ đặt ra; những nét điển hình trong hành vi của con người đềuđược đánh giá theo thước đo ấy Lối sống xã hội chủ nghĩa được biểu hiện rõ nét ở tínhchủ động sáng tạo của mỗi cá nhân với tư cách là một đặc trưng quan trọng nhất củahoạt động con người Nhưng mỗi cá nhân không thể sống tách rời tập thể, với xã hội,

mà chỉ có trong tập thể thì cá nhân đó mới có thể trực tiếp thể hiện cá tính riêng củamình, tính chủ động sáng tạo của bản thân Điều này cũng đã được Mác - Ănghenkhẳng định:

Điều kiện quyết định sự phát triển phổ biến của các cá nhân là sự thống nhấttập thể của con người, là lối sống tập thể của họ Chỉ có trong một tập thểsống theo lối sống cộng sản chủ nghĩa (lúc đầu là lối sống xã hội chủ nghĩa),người lao động mới có thể trực tiếp thể hiện cá tính riêng của mình, tính chủđộng cá nhân của mình [S9, tr.2S1]

Như vậy, lối sống của con người trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội càng

có tính chất tập the bao nhiêu, thì lối sống ấy - xét về mỗi cá nhân càng cá nhân hóa bấynhiêu, càng trở nên độc đáo bấy nhiêu Trách nhiệm của mỗi người trước tập thể vàtrách nhiệm của tập thể đối với mỗi thành viên của mình - đây là nét không thể tách rờicủa lối sống xã hội chủ nghĩa Vậy lối sống xã hội chủ nghĩa là gì? Theo GS Thanh Lê:

“Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống trong những điều kiện đặc thù của hình thái kinh

tế - xã hội xã hội chủ nghĩa, gắn với phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa” [79, tr.53]

Lối sống xã hội chủ nghĩa là sự kết hợp giữa những giá trị truyền thống tốt đẹpvới những giá trị, tư tưởng mới của thời đại, trong mọi hoạt động, hành vi Lối sốngmới, nếp sống mới không chỉ là những biểu hiện đơn

thuần về phương thức sản xuất, về mặt kinh tế, đó còn là sự phản ánh đời sống tinh thầncủa dân tộc, trong văn hóa, trong lối ứng xử

Xây dụng lối sống mới ở Việt Nam hiện nay

Lối sống tồn tại và thể hiện đặc điểm của từng giai đoạn lịch sử, của từng dântộc, từng địa bàn dân cư, do đó bên cạnh tính phổ quát, lối sống còn thể hiện tính riêng,tính đặc thù.

Lối sống mới là phương thức sống của con người thể hiện ở sự lựa chọn các hoạt động và cách thức thực hiện các hoạt động đó mang tính dân tộc, hiện đại, nhân văn trong quá trình xây dựng CNXH nhằm thực hiện mục tiêu phát triển con người toàn diện trên các lĩnh vực đức, trí, thể, mỹ.

Xây dựng lối sống mới chính là quá trình tác động đến con người nhằm hình

thành và hoàn thiện ở mỗi cá nhân những nguyên tắc, chuẩn mực đúng đắn trong lốisống phù hợp với yêu cầu quá trình xây dựng đất nước theo định hướng XHCN Nhờ

đó, mà cá nhân có thể tự điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn và kiểm soát hành vi lối sốngcủa mình hướng tới các quá trình hiện thực xã hội và con người mang tính dân tộc, hiệnđại, nhân văn

Đó là lối sống có tính dân tộc - hiện đại - nhân văn, phải gắn liền với quá trìnhxây dựng nền văn hóa tiên tiến Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc Ở đây, khi đặt ra nộidung xây dựng lối sống mới cần quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể, làm sao bảo đảmthống nhất biện chứng giữa trước mắt và lâu dài, giữa truyền thống và hiện đại Nếutuyệt đối hóa cái trước mắt, cái hiện tại thì không có định hướng, nếu tuyệt đối hóa cáilâu dài, cái tương lai thì ảo tưởng Trong quan hệ truyền thống và hiện đại, nếu tuyệtđối hóa truyền thống thì sẽ không tiếp nhận được tinh hoa nhân loại, truyền thống tốtđẹp của dân tộc vì không được tiếp thu những nhân tố mới sẽ trở nên bất lực trước thựctiễn và thời đại Ngược lại, nếu tuyệt đối hóa hiện đại, coi nhẹ truyền thống thì sẽ tạo ranhững giá trị văn hóa của người khác, dân tộc khác Xuất phát từ những yêu cầu trêncần chú ý một số nội dung sau:

Thứ nhất, lối sống mới ở Việt Nam mà chúng ta xây dựng là lối sống có chuẩn

mực đạo đức, lý tưởng cao đẹp, có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống tốt đẹp của dântộc và tinh hoa văn hóa nhân loại

Khi nói về đặc trưng lối sống của con người Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đãdẫn lời một học giả người Pháp là Đơ Puphuôcvin: “Yêu mến quê hương, quyến luyếngia đình, thờ kính tổ tiên, yêu chuộng công lý, tôn trọng chính nghĩa, ham thích khoa

học, yêu thương giống nòi, tôn trọng lẽ phải, ghét xa hoa, không ham tiền tài, khinhghét vũ lực, không sợ gian khổ hy sinh” [Dẫn theo 76, tr.265], nhận xét trên đây của tácgiả thể hiện sự nhận thức khá sâu sắc, toàn diện về con người Việt Nam.

Đa số các nhà nghiên cứu nước ta đều cho rằng, lối sống truyền thống của ngườiViệt Nam được kết tinh từ giá trị văn hóa truyền thống dân tộc: yêu nước, đoàn kết,thương người, cần kiệm, sáng tạo, thủy chung, ham học, trung thực, quý trọng ngườihiền tài, nhẹ nhàng, kín đáo, tế nhị, linh hoạt các giá trị đó đã tạo nên bản sắc dân tộcta

Mặc dù vậy, quá trình hội nhập quốc tế, giao lưu văn hóa diễn ra nhanh chóng vàmạnh mẽ trong thế giới đương đại, các đặc trưng này có những biến đổi nhất định Vìthế, để xây dựng lối sống mới ở Việt Nam hiện nay, chúng ta cần phải có những địnhhướng cụ thể Nghị quyết của Bộ chính trị về “Một số định hướng lớn trong công tác tưtưởng hiện nay” đã xác định: những giá trị văn hóa truyền thống vững bền của dân tộcViệt Nam là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo lý “thương ngườinhư thể thương thân”, đức tính cần cù, vượt khó, sáng tạo trong lao động đó là nềntảng to lớn để nhân dân ta xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ, công bằng, nhân ái[26, tr.19]

Như vậy, lối sống mới mà Đảng và nhân dân ta hướng đến xây dựng hiện nay làlối sống mang đậm tính dân tộc, hiện đại và nhân văn gắn liền với việc xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm thực hiện mục tiêu phát triểntoàn diện con người trên các lĩnh vực: đức, trí, thể, mỹ

Thứ hai, xây dựng lối sống mới chính là nhằm thực hiện mục tiêu phát triển con

người toàn diện, có nhân cách phong phú

Việc xây dựng lối sống mới cho con người ở nước ta trong giai đoạn này cần tậptrung vào xây dựng nhân cách con người Việt Nam với những phẩm chất nêu trên,những con người vừa có đức vừa có tài, vừa hồng vừa chuyên Hội nghị trung ươngnăm khóa VIII đã đề ra nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiệnnay với những phẩm chất cơ bản:

Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, đoànkết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dânchủ và chủ nghĩa xã hội.

Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung, xây dựng khối đại đoàn kếtdân tộc Việt Nam

Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôntrọng kỷ cương, phép nước, quy ước cộng đồng, có ý thức bảo vệ môi trường sinh thái

Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật sáng tạo, năng suấtcao, vì lợi ích của bản thân, gia đình tập thể và xã hội

Thường xuyên học tập nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm

mỹ và thể lực [27, tr.58-59]

Năm phẩm chất trên đây thể hiện đặc trưng lối sống mới của con người ViệtNam trong giai đoạn mới, giai đoạn CNH, HĐH đất nước

Thứ ba, xây dựng lối sống mới hiện nay là sống và làm việc theo hiến pháp và

pháp luật Pháp luật do nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội và bảo

vệ trật tự xã hội Pháp luật muốn đi vào trong cuộc sống phải bao hàm trong nó nhữnggiá trị đạo đức, hướng tới một xã hội nhân văn, nhân đạo Quá trình xây dựng và hoànthiện thể chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng và Nhà nước ta đã xác địnhphải xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, thực hiện pháp luật nghiêm minh, từ đótạo ra một xã hội kỷ cương, xóa bỏ quan niệm lạc hậu của lối sống cũ: “Tiếp tục hoànthiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách để vận hành có hiệu quả nền kinh tế” [33,tr.247]

Ở Việt Nam hiện nay, không phải chỉ có một lối sống - lối sống mới mà còn tồntại nhiều lối sống của chế độ cũ: lối sống phong kiến, lối sống tư sản, thực dân mới, củachế độ cũ còn rơi rớt lại Lối sống mới trải qua quá trình phát sinh, phát triển và hoànthiện Quá trình đó gắn liền với cuộc đấu tranh gạt bỏ những tàn dư của lối sống cũ, xâydựng lối sống mới văn minh tiến bộ Không phải đến xây dựng xong chủ nghĩa xã hộimới xây dựng lối sống mới xã hội chủ nghĩa mà phải xây dựng ngay từ đầu của thời kỳquá độ Việc xây dựng ngay từ đầu lối sống mới có ý nghĩa định hướng, mở đường Vìvậy, lối sống mới như một “hình ảnh” lý tưởng mà chúng ta phải xây dựng, phải vươn

tới Yêu cầu việc xây dựng lối sống mới sao cho thống nhất giữa tính nhân loại và tínhdân tộc, giữa truyền thống và hiện đại, vừa mang bản sắc dân tộc đậm đà vừa tiếp thutinh hoa nhân loại.

Khi nói về đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc nhở: đời sống mới khôngphải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới Cái gì cũ mà xấu, thì phải

bỏ Thí dụ: ta phải bỏ hết tính lười biếng, tham lam; Cái gì cũ mà không xấu, nhưngphiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý; Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm.Thí dụ: ta phải tương thân tương ái, tận trung với nước, tận hiếu với dân hơn; Cái gìmới mà hay, thì ta phải làm Thí dụ: ăn ở cho hợp vệ sinh, làm việc cho có ngăn nắp.Làm thế nào cho đời sống của ta, vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnhhơn Đó là mục đích đời sống mới [91, tr.94-96]

2.1.2 Tầm quan trọng, nội dung xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

2.1.2.1 Sinh viên và đặc điểm hoạt động cúa sinh viên Việt Nam

Sinh viên Việt Nam là những người đang theo học tại các trường Đại học, caođẳng của Việt Nam Họ là một tầng lớp xã hội đặc thù, đang trên con đường học tập,rèn luyện và định hình nhân cách, đạo đức, lối sống Mặc dù có trình độ nhận thức,trình độ khoa học cơ bản, có năng lực tư duy, nhưng ở độ tuổi còn rất trẻ, độ tuổi từ 18đến 25 và kinh nghiệm sống chưa nhiều, họ chịu sức ép rất lớn từ nhiều hướng khácnhau, dễ bị dao động trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Sinh viên, ở cấp độ xã hội, là đại biểu của một nhóm xã hội đặc biệt gồm nhữngngười đang học tập trong các trường đại học, cao đẳng để tiếp thu tri thức làm hànhtrang chuẩn bị tham gia lao động trong một lĩnh vực nghề nghiệp nhất định, trong tươnglai họ sẽ gia nhập vào đội ngũ trí thức của xã hội

Ở cấp độ cá nhân, sinh viên là người đang trưởng thành về mặt xã hội, chín muồi

về thể lực, định hình về nhân cách, đang học tập tiếp thu những tri thức, kỹ năng củamột lĩnh vực nghề nghiệp nhất định Đây là thời kỳ sinh viên phát triển tư duy trừutượng, đặc biệt là sự phát triển thế giới quan, nhân sinh quan, chứa đựng hoài bão vươntới lý tưởng cao đẹp, phát triển hứng thú nghề nghiệp Về mặt tâm lý, đây là lứa tuổi

hình thành và phát triển mạnh mẽ những phẩm chất nhân cách có ý nghĩa rất lớn đốivới việc tự giáo dục, tự hoàn thiện bản thân theo hướng tích cực như khả năng tự đánhgiá, lòng tự trọng, tự tin, ý thức về mặt xã hội, sinh viên có khát vọng được cống hiến,mong muốn được xã hội ghi nhận Họ cũng muốn được khẳng định vai trò, vị trí củamình trong gia đình, trong tập thể, trong công việc, trong các mối quan hệ.

Sinh viên ở lứa tuổi này đã có sự trưởng thành nhất định về mặt sinh học lẫnquan hệ xã hội Sinh lý và trí lực đã bắt đầu thành thục Sự phát triển của tư duy biệnchứng đạt đến trình độ tương đối cao Tư duy lôgíc biện chứng vừa lấy trình độ pháttriển tâm lý làm cơ sở, lại vừa là kết quả của giáo dục đại học Thêm nữa, sự tiếp xúccủa sinh viên với xã hội so với lứa tuổi trước đó đã mật thiết hơn, trực tiếp hơn, nêntrong họ dần hình thành thói quen tư duy mang tính độc lập với những phán đoán toàndiện hơn, mang tính khoa học hơn, từ đó thúc đẩy tư duy lôgíc, tư duy trừu tượng của

họ ngày càng phát triển, thế giới quan, nhân sinh quan từng bước hình thành, các phẩmchất tâm lý cá tính dần dần phát triển, tư tưởng và hành vi ngày càng có tính độc lập

Mặc dù có trình độ nhận thức, trình độ khoa học cơ bản, có năng lực tư duy,nhưng tuổi còn rất trẻ và kinh nghiệm sống chưa nhiều, họ chịu sức ép rất lớn từ nhiềuhướng khác nhau, dễ bị dao động trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Một số sinhviên thụ động chưa thích nghi với môi trường thay đổi Một số sinh viên, do tâm lý củatuổi trẻ chưa thật sự ổn định, lại ham thích và chạy theo cái mới, chịu ảnh hưởng của lốisống đua đòi, thực dụng, hay thay đổi Những khát khao, mơ ước của tuổi trẻ nếukhông được định hướng đúng đắn, sẽ được thực hiện bởi những hành vi tiêu cực, nhất

là với đối tượng ít kinh nghiệm sống, ý thức chưa thật sự ổn định như sinh viên

Phần lớn sinh viên đã không ngừng học tập, nâng cao trình độ và phát huy nhữngtruyền thống tốt đẹp mà cha anh đã dựng xây Sinh viên đang theo học ở các trường rất

đa dạng về thành phần, phong phú về nghề nghiệp tương lai, trình độ khoa học cao, làlớp người năng động sáng tạo, nhạy bén, thích ứng nhanh với cơ chế mới Đa số sinhviên ngày nay là những người sống có lý tưởng, có ước mơ và hoài bão lớn lao Họ sẵn

sàng vượt qua khó khăn, thử thách để thực hiện ước mơ của mình._ _

2.1.2.2 Tam quan ứọng cua việc xây dụng loi song mới cho sinh viên trong bối cảnh loàn cầu hóa hiện nay

Khái niệm lối sống mới sinh viên nói riêng không vượt ra ngoài nội hàm củakhái niệm xây dựng lối sống con người Việt Nam nói chung Tuy nhiên, do đặc điểmtâm, sinh lý, điều kiện sống mà việc xây dựng lối sống sinh viên cần chú ý đến đặc

điểm của họ Do đó, lối sống mới của sinh viên là phương thức hoạt động đặc trưng của sinh viên, thể hiện ở sự lựa chọn các hoạt động và cách thức thực hiện các hoạt động đó mang tính dân tộc, hiện đại, nhân văn trong quá trình xây dựng CNXH ở Việt Nam hiện nay bao gồm tất cả các mặt hoạt động của sinh viên, từ học tập đến sinh hoạt cá nhân, từ quan niệm sống, định hướng giá trị đến hành vi ứng xử hàng ngày, trong quan hệ giữa người với người của sinh viên.

Xây dựng lối sống mới cho sinh viên chính là quá trình tác động đến sinh viênnhằm hình thành và hoàn thiện ở họ những nguyên tắc, chuấn mực đúng đắn trong lốisống phù hợp với yêu cầu quá trình xây dựng đất nước theo định hướng XHCN Nhờ

đó, mỗi cá nhân có thể tự điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn và kiểm soát hành vi lốisống của mình hướng tới các quá trình hiện thực hóa xã hội và con người mang tínhdân tộc, hiện đại, nhân văn trong quá trình xây dựng CNXH ở Việt Nam hiện nay

Để xây dựng lối sống mới cho sinh viên, rất cần sự nỗ lực của các chủ thể và của

cả cộng đồng xã hội Đặc biệt là các tổ chức chính trị - xã hội và bản thân sinh viên với

tư cách vừa là đối tượng, vừa là chủ thể tự giác, tự giáo dục, tự hoàn thiện mình trongquá trình xây dựng lối sống mới

Xây dựng lối sống của sinh viên Việt Nam hiện nay, chúng ta phải đặt trong bốicảnh cụ thể của đất nước và thời đại cũng như là những giá trị văn hóa nền tảng lâu đờicủa dân tộc đang được hiện thực hóa ra sao, nói cách khác hành vi của sinh viên ViệtNam hiện nay đang tiếp nhận, kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống dântộc như thế nào?

Nói về giới trẻ hiện nay, xã hội đều thừa nhận “việc làm” và “lối sống” là hai từkhóa cấp thiết Điều này cho thấy lối sống là vấn đề được quan tâm lớn Lối sống củasinh viên được thể hiện trong học tập, lao động sản xuất, trong đấu tranh xã hội vàtrong quan hệ ứng xử giữa con người với con người Những lĩnh vực này không tách

rời nhau mà tác động qua lại ảnh hưởng lẫn nhau Chẳng hạn một cá nhân nào đó cóthái độ học tập nghiêm túc thường là người biết yêu lao động, trân trọng thành quả laođộng của mình, của người khác và cũng là người có qua hệ đúng mực trong các mốiquan hệ xã hội.

Những thay đổi về kinh tế - xã hội hiện nay đã tác động hai mặt đến lối sống sinhviên: tính tích cực, chủ động, sáng tạo, nhạy bén trong học tập và sinh hoạt xã hội, vừamang tính hiện đại, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc Mặt khác, đã xuất hiệnkhông ít các biểu hiện tiêu cực trong lối sống của sinh viên Đó là xu hướng sống tuyệtđối hóa yếu tố vật chất, lối sống cá nhân, vị kỷ, xu hướng chạy theo lối sống ngoại lai,thích tiêu xài hưởng thụ, ứng xử xa lạ với phong cách truyền thống Việt Nam

Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên

có tầm quan trọng đặc biệt mang ý nghĩa chiến lược bởi các lý do sau: Một là, lối sống

mới vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội, hoàn thiện con người nói chung, sinh viên nói riêng

Lối sống chính là sự thể hiện của nền tảng đạo đức hay nó chính là hình thức thểhiện các giá trị đạo đức truyền thống ở những giai đoạn lịch sử khác nhau Nhìn vào lốisống mà ta có thể thấy được sự tiếp nối, sợi dây liên kết giữa quá khứ với hiện tại, giữacái cũ và cái mới Lịch sử đã chứng minh rằng, không có và không thể xây dựng mộtlối sống tiến bộ nếu phủ nhận những giá trị truyền thống mà cha ông để lại Trái lại, cácgiá trị văn hóa, đạo đức truyền thống là cội nguồn, gốc rễ để trên đó, chúng ta xây dựnglối sống mới kết hợp với những tinh hoa mới của nhân loại Các giá trị đạo đức truyềnthống làm nên bản sắc văn hóa, tâm hồn, lối sống con người Việt Nam từ quá khứ đếnhiện tại Sự hình thành và phát triển của sinh viên cũng không nằm ngoài quy luật đó,lối sống của họ không chỉ là sự kế thừa có chọn lọc các giá trị đạo đức truyền thống củadân tộc mà còn là việc phát huy truyền thống đáng tự

hào của thế hệ sinh viên đi trước

Quá trình xây dựng lối sống mới gắn liền với cuộc đấu tranh gạt bỏ những tàn dưcủa lối sống cũ (lối sống phong kiến, tư sản, thực dân mới còn rớt lại) từng bước xâydựng lối sống mới văn minh tiến bộ Không phải chỉ đến khi xây dựng xong chế độ mới

- chế độ xã hội chủ nghĩa mới xây dựng lối sống mới mà phải xây dựng ngay từ giaiđoạn đầu của thời kỳ quá độ.

Việc xây dựng lối sống mới có ý nghĩa định hướng, mở đường và lối sống

mới như là những nội dung lý tưởng bảo đảm thống nhất giữa lý luận và thực tiễn màchúng ta đang phấn đấu vươn tới Tất nhiên, chúng ta không bỏ qua những nguyên tắcxem xét sự hình thành lối sống mới

Một lối sống được hình thành từ các quan hệ sản xuất, từ các phương thức sảnxuất nhất định

Một lối sống do các hình thái ý thức của mỗi kiến trúc thượng tầng chi phối.Lối sống nào cũng do ý thức hệ của nó quy định

Một lối sống đều có sự tiếp tục của truyền thống do các điều kiện địa lý, tâm lý,lịch sử đấu tranh của mỗi dân tộc

Lối sống mới góp phần quan trọng thúc đay và định hướng nền kinh tế phát triểnlành mạnh, tạo cơ sở, tiền đề cho sự phát triển xã hội, hoàn thiện con người, trong đó cósinh viên Tùy thuộc vào lối sống của con người như thế nào, tác động của nó có thểlàm cho nền kinh tế tăng trưởng hay suy thoái

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, với môi trường xã hội đầy biến động thìthanh niên - trong đó có sinh viên đang trong quá trình phát triển để tự khẳng định vaitrò là chủ nhân tương lai của đất nước, họ cũng đang đứng trước những cơ hội và tháchthức mới, cũng chịu sự tác động từ mặt trái của

toàn cầu hóa nên đòi hỏi chúng ta phải quan tâm đúng mức tới việc xây dựng lối sốngmới cho sinh viên, góp phần xây dựng con người mới - con người xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam

Hơn nữa, khi nói tới giáo dục đạo đức, lối sống sinh viên thì phải coi người sinhviên là chủ thể mang đạo đức, có ý thức về hành vi đạo đức, lối sống của bản thân, cókhả năng biểu hiện, tự điều chỉnh, tự đánh giá hành vi của mình Một con người đạt đến

sự trưởng thành xã hội là một con người có nhân cách và lối sống chuẩn mực Nhâncách khẳng định chất lượng phát triển người, chịu ảnh hưởng và tác động của xã hộitrong tính truyền thống và hiện đại của các nhân tố kinh tế, văn hoá, xã hội thông qua

hệ giá trị và chuẩn mực của nó, biểu hiện thành thế giới quan và nhân sinh quan, tưtưởng, đạo đức, tình cảm và niềm tin, hành vi trong hoạt động và ứng xử của con ngườitrong cộng đồng xã hội Tính hiện thực của nhân cách xác định hình thức biểu hiện ởlối sống, lẽ sống.

Công cuộc đổi mới đòi hỏi phải có đội ngũ trí thức là những con người vừa

“hồng” vừa “chuyên”, những con người phát triển toàn diện, hiện đại, vừa kế thừa vàphát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong việc kế tục cha anh xây dựng và pháttriển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa nhânloại Vì thế, việc phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống sinhviên là tất yếu

Hai là, lối sống mới góp phần quan trọng trong việc “phòng ngừa”, “miễn dịch”

cho toàn xã hội, đặc biệt là sinh viên trước tác động của mặt trái kinh tế thị trường vàtoàn cầu hóa, cũng như âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch

Trong giai đoạn hiện nay, đất nước tiếp tục sự nghiệp đổi mới toàn diện, hộinhập quốc tế trong quá trình toàn cầu hoá đặt ra nhiều vấn đề mới trong lĩnh vực đạođức, văn hoá, xã hội

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986), Đảng ta đã khẳng định sựnghiệp đổi mới toàn diện đất nước, trong đó có sự đổi mới về kinh tế là chuyển đổi cơchế quản lý kinh tế từ tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường, có sự quản

lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường có vai trò tích cực, thúc đẩy sự năng động, sáng tạo, cổ vũ sựcanh tân và phát triển đất nước, phát huy tính tích cực, năng động của mọi tầng lớpnhân dân, tạo điều kiện cho mỗi cá nhân khẳng định vị thế của mình trong sự phát triểnđất nước; mặt khác, nó cũng phá vỡ một số quan niệm đạo đức truyền thống đã lỗi thời

về mặt lịch sử, đem lại quan niệm mới về mối quan hệ giữa đạo đức và lợi ích Đanghình thành một thế hệ sinh viên xem việc vươn lên tầm cao trí tuệ của nhân loại đểquyết tâm đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, đạt tới mục tiêu “Dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” là tiêu chí cao nhất của đạo đức mới

Trước tác động của kinh tế thị trường, của toàn cầu hóa dẫn đến thực trạng lốisống sinh viên hiện nay có những diễn biến phức tạp, có cái tích cực, tiêu cực, đang

định hình, đang biến đổi Chính vì thế, vấn đề đặt ra cần phải xây dựng lối sống cho

họ, để định hướng cho họ trở thành những người tri thức tương lai XHCN, vừa hồngvừa chuyên, có trình độ, có năng lực, phẩm chất, lối sống cao đẹp

Song, kinh tế thị trường cũng đã để lại cho chúng ta không ít những tiêu cực của

xã hội, trong đó có cả sự suy thoái đạo đức, lối sống, mặc dù đó là nền kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa Trong cơ chế thị trường, tiền bạc được dùng làmthước đo giá trị Khi tiền bạc trở thành mục tiêu của cuộc sống thì những định hướngmục đích, lý tưởng của thanh niên cũng bị phụ thuộc vào đồng tiền, sinh viên chỉ mongkiếm được những việc làm, ngành nghề hấp dẫn, có thể giúp họ mau chóng trở nên giàu

có, những ngành nghề cao quý nhưng không đưa lại những cơ hội kiếm được nhiều tiền

đã không còn hấp dẫn thế hệ trẻ Với sự bồng bột, non trẻ, trước những cám dỗ vậtchất, họ dễ bị cuốn vào vòng xoáy của cái “lợi” mà quên đi những giá trị làm người,đánh mất dần lương tâm và danh dự

Hơn nữa, toàn cầu hóa, đặc biệt là toàn cầu hóa kinh tế đã trở thành xu thế trênmọi lĩnh vực của đời sống nhân loại Bên cạnh những tác động tích cực thì toàn cầu hóacòn gây ra những tác động tiêu cực và đặt ra những thách thức với con người nhất làđối với các nước đang phát triển như nước ta như: vấn đề tăng trưởng kinh tế khôngbền vững do xuất khẩu, nợ nần tăng lên, sự phân hóa giầu nghèo, sự gia tăng dân số và

ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng

Toàn cầu hóa với những thời cơ và thách thức trên đã tác động sâu sắc tới việcxây dựng lối sống con người Việt Nam nói chung, sinh viên Việt

Nam nói riêng Bên cạnh đó, các thế lực thù địch luôn tìm mọi cách chống phá chúng

ta Cha ông ta đã từng trải qua những khó khăn, thử thách, bao mồ hôi và xương máu đã

đổ xuống để có độc lập, tự do, xây dựng và bảo vệ đất nước ngày hôm nay Nhưng kẻthù luôn tìm cách phá hoại thành quả cách mạng đó Hiện nay cuộc đấu tranh trong điềukiện hoà bình, chuyển từ đối đầu sang đối thoại, kẻ thù chủ yếu tấn công trong lĩnh vựcđạo đức, lối sống, đặc biệt là đối với thanh niên - sinh viên Vì thế, cần phải xây dựnglối sống mới cho sinh viên, giúp họ đứng vững trước những tác động tiêu cực của cácthế lực thù địch về đạo đức, lối sống

Thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình”, các thế lực thù địch một mặt, ra sức cảntrở, gây sức ép, tạo thế bất lợi cho công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội củachúng ta; mặt khác, chúng đay mạnh hoạt động chống phá trên mặt trận văn hóa, tưtưởng Chúng đặc biệt chú ý tới việc làm “hỏng” thế hệ trẻ trong đó có sinh viên - chủnhân tương lai của đất nước với những thủ đoạn tinh vi, thâm độc Chúng tìm mọi cáchreo rắc văn hóa phẩm đồi

trụy, mua chuộc, dụ dỗ, làm sa ngã, lôi kéo sinh viên vào con đường ăn chơi, lối sốnglệch lạc, bản năng, buông thả, vị kỷ, thờ ơ với chính trị, với vận mệnh đất nước, vô cảmvới đồng bào, quay lưng với quá khứ, chà đạp lên thành quả cách mạng

Như vậy, trong xã hội đang diễn ra cuộc đấu tranh giữa cái tiến bộ và cái lạc hậu,giữa cái thiện và cái ác, giữa lối sống lành mạnh, có lý tưởng, trung thực, có ý thức xâydựng đất nước với lối sống thực dụng, ích kỷ, sa đọa Cái mới, cái tiến bộ đang từngbước được khẳng định Cái xấu, cái tiêu cực len lỏi vào các ngõ ngách của cuộc sống

Tuy là bộ phận năng động nhất trong xã hội, nhưng do thiếu sự từng trải vàchiêm nghiệm ở mức cần thiết, sinh viên chịu tác động mạnh nhất, nhanh nhất của cảmặt tích cực lẫn mặt tiêu cực của kinh tế thị trường Nghị quyết Hội nghị lần thứ nămcủa Ban chấp hành Trung ương khoá VIII Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ ra: “nhiềubiểu hiện tiêu cực trong lĩnh vực giáo dục

- đào tạo làm cho xã hội lo lắng như suy thoái đạo lý trong quan hệ thầy trò, bè bạn,môi trường sư phạm xuống cấp; lối sống thiếu lý tưởng, hoãi bão, ăn chơi, nghiện matuý ở một bộ phận học sinh, sinh viên; coi nhẹ giáo dục đạo đức, thẩm mỹ và các bộmôn chính trị, khoa học xã hội và nhân văn” [27, tr.47] Việc giáo dục cho họ nhữngquan điểm, phẩm chất đạo đức mới, lối sống mới sẽ giúp cho sinh viên nhận diện đượcnhững việc làm phi đạo đức, dám đấu tranh chống lại các hiện tượng tiêu cực, hướngsinh viên phát triển theo hướng lành mạnh, tích cực, tự tạo ra khả năng phòng chống sựbăng hoại về đạo đức, lối sống của bản thân, tin tưởng vào cuộc sống, từ đó giúp họ xácđịnh đúng đắn động cơ, thái độ học tập của mình, phấn đấu, rèn luyện để thành người

có đủ đức, đủ tài giúp ích cho bản thân và cho xã hội Giáo dục đạo đức nhằm xây dựnglối sống mới sẽ góp phần thức tỉnh lương tâm, tạo ra một hành lang trách nhiệm đạo

đức cho hoạt động năng động của mỗi con người, góp phần tạo ra một cơ chế phòngngừa các phản giá trị đạo đức, văn hoá.

Trong thời đại ngày nay, sự phát triển khoa học kỹ thuật, của kinh tế tri thức, tínhcạnh tranh về lợi thế so sánh trong quá trình toàn cầu hoá đòi hỏi sinh viên phải vươnlên làm chủ tri thức, nắm vững chuyên môn, nghiệp vụ, đồng thời phải là người có đạođức, bởi lẽ, nếu có t ài mà thiếu đạo đức sẽ mất phương hướng hoạt động, thậm trí cònlàm nguy hại đến lợi ích của cộng đồng Sinh viên đang ở giai đoạn “định hình” nhâncách, xây dựng lối sống, nhiều giá trị chưa được nhận thức đầy đủ, nhất là các giá trịđạo đức như: tình yêu, nghĩa vụ, sự khiêm tốn Định hướng giá trị là yếu tố quan trọngnhất của cấu trúc bên trong nhân cách đảm bảo cho tính mục đích, tính tích cực, tínhkiên định của nhân cách Để có được những nhân cách sinh viên phát triển hoàn chỉnh,không có con đường nào ngắn hơn và tốt hơn việc tăng cường công tác giáo dục, đặcbiệt là giáo dục đạo đức, lối sống cho sinh viên

Ba là, việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên bắt nguồn từ yêu cầu, nhiệm vụ

của chính bản thân sinh viên Việt Nam hiện nay

Lênin coi thanh niên là “nguồn sinh lực chiến đấu của cách mạng”, muốn cho xãhội loài người tiến lên cao hơn, thoát khỏi áp bức bóc lột thì phải có thế hệ thanh niên

là những người đã bắt đầu trở thành những người giác ngộ, trong một hoàn cảnh đấutranh có kỷ luật và quyết liệt chống lại giai cấp tư sản Chính trong cuộc đấu tranh này,thế hệ đó đã đào tạo ra được những người cộng sản chân chính; thế hệ đó phải làm chotừng bước thực tập, giáo dục và học tập của mình phụ thuộc và gắn liền vào cuộc đấutranh ấy [82, tr.371]

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, muốn thức tỉnh dân tộc trước hết phải thức tỉnhthanh niên, Người còn khẳng định: thế hệ trẻ là “bộ phận quan trọng”, “tốt đẹp nhất” và

“hy vọng nhất” của đất nước Hồ Chí Minh chỉ rõ, thanh niên có vinh dự to lớn thì cũng

có trách nhiệm to lớn, chịu trách nhiệm tiếp sức cho cách mạng, là người phụ trách vàdìu dắt cho thiếu niên, nhi đồng; thanh niên còn là chủ nhân tương lai của đất nước,nhưng muốn thực hiện được vai trò nòng cốt ấy, thanh niên phải nỗ lực học tập, rènluyện về mọi mặt Hồ Chí Minh luôn theo dõi nhắc nhở thanh niên phải kiên quyết khắc

phục những tồn tại của họ như: chủ quan, nôn nóng, thiếu thực tế mà cần phải có sựthống nhất giữa lời nói và việc làm

Đối với sinh viên, hoạt động chủ yếu là học tập để hình thành phẩm chất, nhâncách mới đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội và mục tiêu giáo dục Với vai trò là chủthể hoạt động học tập, sinh viên luôn có xu hướng vươn lên làm chủ tri thức mới đểphục vụ công việc của mình Bên cạnh việc tiếp thu tri thức mới, sinh viên cũng đãquan tâm tìm hiểu giá trị đạo đức truyền thống dân tộc Đảng ta đã khẳng định:

Một trong những thành tựu của công cuộc đổi mới đất nước là đã xây dựngđược thế hệ thanh niên thời kỳ mới có đạo đức, nhân cách, tri thức, sức khỏe,

tư duy năng động và hành động sáng tạo; tiếp nối truyền thống hào hùng củaĐảng và của dân tộc, nêu cao lòng yêu nước, ý thức xây dựng và bảo vệ Tổquốc XHCN; không ngại khó khăn, gian khổ, tình nguyện với cộng đồng; cótrách nhiệm với gia đình, xã hội; có ý chí vươn lên trong học tập, lao động,lập thân, lập nghiệp, làm giàu chính đáng, quyết tâm đưa đất nước thoát khỏinghèo nàn, lạc hậu [31]

Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường với những quy tắc khắc nghiệt có thể đem đếnnghịch lý đáng buồn mà nếu không có sự định hướng và kịp thời điều chỉnh sẽ làm chođạo đức, lối sống của con người và xã hội suy thoái nghiêm trọng, đòi hỏi sinh viênphải suy nghĩ, có thái độ xử lý và biểu hiện đáng lo ngại, chẳng hạn quá coi trọng lợiích kinh tế, sống vị kỷ, hưởng lạc, đua đòi, thậm chí không nỗ lực phấn đấu mà trôngchờ, ỷ lại vào xã hội, gia đình, không quan tâm đến tình hình kinh tế - xã hội Đây lànhững biểu hiện của sự mất phương hướng, niềm tin, quay lưng lại với truyền thống, đingược lại con đường mà Đảng và nhân dân đã lựa chọn Ở đây, xây dựng lối sống mớikhông phải chỉ xuất phát từ tình hình suy thoái đạo đức và lối sống hiện nay cần phảicứu chữa, mà còn vì định hướng phát triển lâu dài trong tương lai với tầm nhìn và hànhđộng chiến lược đối với sinh viên Phát triển kinh tế và hiện đại hóa xã hội rất cần đếnsức mạnh kinh tế, nhưng xét đến cùng kinh tế không phải là cứu cánh, không có mụcđích tự thân Không xây dựng được nền tảng tinh thần, lối sống, đời sống tinh thần lànhmạnh thì xã hội không thể phát triển bền vững, cuộc sống của từng cá nhân và cả cộng

đồng không thể bình yên, sinh viên không thể lập thân lập nghiệp một cách lành mạnh

và tìm thấy triển vọng trong cuộc sống Càng hướng tới văn minh và hiện đại, xã hộicàng phải chú trọng những đảm bảo đạo đức và văn hóa lao động lối sống trong pháttriển

2 Ĩ.2.3 Nội dung cơ bản của việc xây dọng lối sống mới cho sinh viên hiện nay

Xây dựng lối sống mới cho sinh viên là phát triển con người toàn diện cả về vậtchất lẫn tinh thần, đáp ứng được sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Lốisống mới phải là lối sống văn minh, tiến bộ, tích cực, chủ động và lành mạnh, là lốisống có đạo đức, có lý tưởng cao đẹp, có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống tốt đẹpcủa dân tộc với tinh hoa văn hóa nhân loại

Xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay, trước hết chúng ta phảixác định rõ ràng tiêu chí mà sinh viên cần hướng tới thực hiện hàng ngày trong cuộcsống:

Một là, xây dựng lối sống mới cho sinh viên trước hết là có tình yêu quê hương

đất nước, yêu CNXH, ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, thái

độ say mê, trung thực trong học tập, lao động

Yêu nước là giá trị hàng đầu của dân tộc Việt Nam Nếu trong thời kỳ đất nước

có chiến tranh, yêu nước là sự hy sinh quên mình vì tổ quốc, thì yêu nước trong điềukiện hiện nay là nhằm thực hiện mục tiêu: dân giàu nước mạnh, dân chủ, công bằng,văn minh, sớm thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, đưa Việt Nam lên ngang tầm với khu vực

và trên thế giới Khi nói về đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “một làsốt sắng yêu Tổ quốc Việc gì lợi cho nước, phải ra sức làm Việc gì hại đến nước, phảihết sức tránh; hai là sẵn lòng công ích Bất kỳ việc to việc nhỏ, có ích chung thì phảihăng hái làm” [91, tr.98]

Các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc luôn là động lực tinh thần to lớngiúp chúng ta chiến thắng kẻ thù, có định hướng trong mọi hoạt động Vì vậy, chúng tacần nâng niu, giữ gìn giá trị cao quý ấy Sinh viên hôm nay cần phát huy truyền thống

đó, quyết tâm vươn lên, đạt tới mục tiêu xây dựng thành công CNXH Điều này đòi hỏi

sinh viên phải có thái độ học tập lao động nghiêm túc, có kỷ luật, có kỹ thuật, có năngsuất cao, có tinh thần tương trợ hợp tác lẫn nhau, biết tranh thủ, thu xếp thời gian đểhọc tập Học để làm người, học để làm việc, học để chung sống và học để sáng tạo Học

để làm việc là yêu cầu đối với sinh viên phải tự giác, trung thực nghiên cứu, nắm đượcchuyên môn, nghiệp vụ, kiến thức khoa học để tạo ra năng suất lao động xã hội cao xâydựng và phát triển đất nước Học tập cần cù phải gắn liền với sự sáng tạo, dựa trên trithức khoa học, các quy luật tự nhiên - xã hội để có sự vận dụng vào trong mọi hoạtđộng của đời sống con người Cần cù và sáng

tạo có quan hệ chặt chẽ với nhau, có cần cù mới có sáng tạo, ngược lại muốn tìm vàphát hiện ra cái mới phải trên cơ sở có sự kế thừa những tri thức khoa học của các thế

hệ đi trước để tiếp bước trong tương lai Xã hội không thể phát triển nếu không có sángtạo của con người

Hai là, xây dựng lối sống vì cộng đồng, tinh thần trách nhiệm, lương tâm trong

sáng, lòng nhân ái bao dung cho sinh viên Xây dựng lối sống có lý tưởng, ước mơ,hoài bão lớn lao vì ngày mai lập thân lập nghiệp, có nghị lực và tự tin trong cuộc sống,niềm tin vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc

Lối sống vì cộng đồng, tinh thần trách nhiệm của sinh viên chính là trách nhiệmvới bản thân, với gia đình, những người xung quanh và với xã hội Xã hội luôn đánh giácao vai trò của sinh viên đối với sự phát triển của xã hội Thông qua hình thức thu hútsinh viên tham gia mà các phong trào chính trị, xã hội - thực tiễn để giáo dục ý thứccộng đồng, lương tâm trong sáng cho sinh viên, chẳng hạn như: hiến máu nhân đạo,chiến dịch mùa hè xanh, thanh niên tình nguyện, tuyên truyền cho hoạt động giờ tráiđất

Lòng nhân ái, bao dung thể hiện ở tình yêu thương và quý trọng con người, sẵnsàng giúp đỡ người khác không cần toan tính vụ lợi, nó còn biểu hiện ở tính nhân đạo,lòng vị tha và lòng nhân văn sâu sắc Lịch sử đã chứng minh truyền thống tốt đẹp nàycủa dân tộc ta, nó đang trở thành định hướng cho đường lối, chính sách của Đảng vàNhà nước trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay Như vậy, quá trình xây dựng lốisống cho sinh viên là làm cho họ không ngừng nâng cao nhận thức, tự giác sống tốt đẹp

hơn, biết lấy lợi ích tập thể, xã hội làm định hướng cho hoạt động của mình.

Theo Mác, lịch sử chẳng qua là hoạt động của con người theo mục đích của mình

và hoạt động của con người là hoạt động có ý thức Chính mục đích đã định hướng chocon người hoạt động theo yêu cầu bảo đảm lợi ích của họ Lý tưởng là sự hướng tới vàtheo đuổi những ước mơ có khả năng biến thành hiện thực, được hình thành từ hoạtđộng thực tiễn Lý tưởng sống của sinh viên Việt Nam hôm nay chính là tình cảm, niềmtin, hành động thiết thực vì cuộc sống hòa bình, hạnh phúc của nhân dân Trong cuộckháng chiến bảo vệ tổ quốc, lý tưởng cách mạng của sinh viên Việt Nam thể hiện ở tinhthần yêu nước và ý chí quyết tâm chiến thắng kẻ thù, ngày nay lý tưởng của họ là thấmnhuần chủ nghĩa yêu nước, niềm tin tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng cộng sản ViệtNam, là lý tưởng về cuộc sống “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh”.Với sinh viên, việc xây dựng lối sống có lý tưởng, ước mơ, hoài bão là tất yếu Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã dạy: “Sinh viên cần phải có tinh thần gan dạ, sáng tạo, cần phải có chíkhí hăng hái và tinh thần tiến lên, vượt khó khăn gian khổ để tiến mãi không ngừng.Cần phải trung thành, thật thà, chính trực” [90, tr.167]

Ba là, xây dựng lối sống văn minh, có văn hóa trong ứng xử, nghiêm chỉnh thực

hiện pháp luật tôn trọng kỷ cương phép nước, có ý thức bảo vệ môi trường sinh thái,dám đứng lên bảo vệ cái đúng, cái thiện

Đây là những yêu cầu cơ bản trong quá trình xây dựng lối sống mới cho sinhviên Lịch sử nhân loại suy cho cùng là lịch sử từng bước giải phóng con người, hướngcon người thoát khỏi thần quyền và bạo quyền để xây dựng xã hội văn minh, hướng conngười đến sự phát triển tự do, toàn diện Ngày nay, chúng ta xây dựng CNXH là từngbước thực hiện mục tiêu trên Vì vậy, xây dựng quan hệ tốt đẹp giữa người với người làyêu cầu khách quan, trong đó trước hết là xây dựng lối ứng xử có văn hóa giữa ngườivới người Trong xã hội ta hiện nay, một bộ phận không nhỏ sinh viên còn sống đuađòi, ứng xử thiếu văn hóa Mặt khác, các chuẩn mực, giá trị đạo đức xã hội đang rất cầnđược giữ gìn và bảo vệ, sinh viên cần hướng tới lối sống văn minh, thanh lịch Sinhviên Việt Nam hôm nay phải nỗ lực học tập để hiểu được đạo lý ở đời, biết ứng xử cóvăn hóa trong mọi quan hệ xã hội như biết kính trên nhường dưới, biết sống vì người

khác, quan tâm đến những người xung quanh, đến cộng đồng, biết chia sẻ, kính trọngthầy cô, yêu thương gia đình, sống thân thiện, thấy được nghĩa vụ lớn lao đối với xãhội, có quan niệm đúng đắn về tình yêu để giải quyết tốt quan hệ giữa tình yêu và sựnghiệp.

Xây dựng lối sống mới cho sinh viên đòi hỏi phải nghiêm chỉnh thực hiện phápluật và có ý thức bảo vệ môi trường, mạnh dạn đấu tranh với những hành vi gây ônhiễm môi trường Tuy nhiên, trong xã hội ta hiện nay, đã có không ít thanh niên trong

đó có sinh viên do định hướng không đúng, khủng hoảng niềm tin, sống sa đọa, viphạm pháp luật vì những tội danh như vận chuyển ma túy, nghiện ngập, trộm cướp tất

cả đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự xuống cấp đạo đức của không ít thanh niênsinh viên trong xã hội cũng như việc xem thường pháp luật của họ Sinh viên phải cóthái độ rõ ràng trước những hành vi của con người trong xã hội, chẳng hạn như yêunhững việc làm tốt, việc thiện; lên án cái xấu, cái ác cũng như kiên quyết đấu tranhchống lại những bất công trong xã hội, chấp hành pháp luật và bảo vệ môi trường sinhthái

Bốn là, xây dựng thái độ đúng mực trong tình bạn, tình yêu cho sinh viên, thói

quen, ứng xử văn hóa đạo đức trong lối sống của họ

Đối với thanh niên, tình bạn, tình yêu trở thành vấn đề thu hút sự quan tâm đặcbiệt và là vấn đề khá nhạy cảm, tế nhị Điều quan trọng là làm thế nào để họ nhận thứcđúng đắn về một tình bạn, tình yêu đẹp Điều này có ảnh hưởng rất lớn tới động lực vàchi phối hành động của thanh niên hiện nay Vì vậy, giáo dục thái độ đúng mực trongtình bạn, tình yêu cho sinh viên là nhiệm vụ vô cùng cần thiết Tình bạn trong sáng,chân thành; tình yêu đúng đắn, cao đẹp chính là điểm tựa, là nguồn sức mạnh tinh thầngiúp cho sinh viên vươn lên trong cuộc sống, giúp họ gắn bó với tập thể, với cộngđồng, luôn có ý thức hướng tới tập thể, quan tâm giúp đỡ nhau, nhờ đó hình thành lốisống mới, tiến bộ trong mỗi con người Tuy nhiên, nhiều sinh viên hiện nay có lối sốnglệch lạc, phóng túng, tự do vô kỷ luật, mắc phải các tệ nạn xã hội như trộm cắp, lừađảo, gái điếm, trai bao, môi giới mại dâm những việc làm này đang làm mất đi hìnhảnh tốt đẹp của họ đối với mọi người Vì thế cần phải nghiêm túc phê phán một bộ