TIỂU LUẬN TRIẾT học sự THỐNG NHẤT của tư TƯỞNG BIỆN CHỨNG với lý LUẬN NHẬN THỨC TRONG TRIẾT học hê RA CLÍT

Hêraclít (544483 tr.CN), nhà triết học duy vật, đại biểu xuất sắc của tư tưởng biện chứng Hy Lạp cổ đại. Theo đánh giá của các nhà kinh điển của chủ nghĩa MácLênin, Hêraclít là người sáng lập tư tưởng biện chứng trong triết học phương tây cổ đại, hơn thế nữa tư tưởng biện chứng của ông là biện chứng trên lập trường duy vật. Có thể xem Hêraclít là đại biểu lớn nhất của chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng trong giai đoạn đầu của triết học Hylạp cổ đại. Hêraclít sinh ra ở thành phố Ephedơ một trung tâm kinh tế văn hóa nổi tiếng của Hy Lạp cổ đại.

MỞ ĐẦU

Hê-ra-clít (544-483 tr.CN), nhà triết học duy vật, đại biểu xuất sắc của tưtưởng biện chứng Hy Lạp cổ đại Theo đánh giá của các nhà kinh điển củachủ nghĩa Mác-Lênin, Hê-ra-clít là người sáng lập tư tưởng biện chứng trongtriết học phương tây cổ đại, hơn thế nữa tư tưởng biện chứng của ông là biệnchứng trên lập trường duy vật Có thể xem Hêraclít là đại biểu lớn nhất của chủnghĩa duy vật và phép biện chứng trong giai đoạn đầu của triết học Hylạp cổ đại.Hê-ra-clít sinh ra ở thành phố E-phe-dơ một trung tâm kinh tế văn hóa nổitiếng của Hy Lạp cổ đại Ông thuộc tầng lớp chủ nô quý tộc, là dòng dõi quýtộc ở vùng Iônia, mang tính “cha truyền con nối”, nhưng ông là người say mênghiên cứu khoa học nên đã nhường quyền cai trị kế vị cho em trai của mìnhtập trung nghiên cứu triết học Trong triết học, nếu như Talét tìm thấy khởinguyên của thế giới ở nước, Aneeximen ở trong không khí thì Hêraclít lại coi

"lửa" là bản nguyên của thế giới Ông cho rằng: Thế giới đã, đang, sẽ và mãimãi bùng cháy và tàn lụi theo quy luật của nó Mọi sự vật, hiện tượng trongthế giới đều được sinh ra từ lửa

Hêraclít cho rằng, thế giới vận động, biến đổi và có sự tác động giữa các

sự vật, hiện tượng là do thêm lửa hay bớt lửa Sự vận động của các sự vật là

đi lên nếu được thêm lửa, sự vận động đó sẽ đi xuống nếu bớt lửa ( Lửa cháythành không khí, bớt lửa thành nước, nước bớt lửa thành đá, đất; đất thêm lửathành không khí…)

Hêraclít không chỉ là một nhà triết học duy vật mộc mạc thời cổ mà còn

là một trong các nhà triết học đầu tiên sáng lập phép biện chứng Ông có

nhiều câu nói nổi tiếng thể hiện tư tưởng biện chứng như: ''Chúng ta khôngthể tắm hai lần trên cùng một dòng sông, vì nước sông không ngừng chảy ''.Hêraclít là nhà triết học vô thần, ông cho rằng, vũ trụ không phải do chúatrời hay một lực lượng siêu nhiên nào tạo ra, mà nó'' mãi mãi đã, đang và sẽ làngọn lửa vĩnh viễn, đang không ngừng bùng cháy và tàn lụi".

Người đương thời không hiểu được tư tưởng biện chứng của Hêraclítkhông thể hiểu được "sự vật tồn tại lại vừa không tồn tại, vừa là nó vừa là cáikhác" Họ đã gọi triết học Hêraclít là triết học tối tăm

Hêraclít cũng thấy rõ vai trò của cảm giác, ông khẳng định không có cảmgiác thì không có nhận thức, "mắt, tai là người thầy tốt nhất nhưng mắt lànhân chứng chính xác hơn tai" Hêraclít đòi hỏi sự nhận thức phải đạt tới nhậnthức quy luật phát triển của sự vật, chỉ ra bản chất của sự vật đó Hêraclítcũng thấy rõ tính tương đối và chuyển hoá biện chứng giữa tốt - xấu, thiện -

ác, lợi - hại là tuỳ điều kiện cụ thể C.Mác, Ph.Ăngghen đánh giá cao chủnghĩa duy vật và phép biện chứng của Hêraclít và coi Hêraclít là đại biểu xuấtsắc của phép biện chứng thời cổ

Về mặt chính trị xã hội, Hêraclít là người theo phái bảo thủ, chống lạidân chủ, thù địch với nhân dân Hêraclít cũng là người giải quyết một cáchduy vật vấn đề ''linh hồn'' con người Ông cho rằng, ''linh hồn '' con ngườicũng do lửa tạo ra

hàng hóa thành vàng, theo ông; các dạng vật chất, đều phát sinh từ lửa, cáichết của lửa-là sự ra đời của không khí, và cái chết của không khí là sự ra đờicủa nước, từ cái chết của nước sinh ra không khí, (từ cái chết của không khísinh ra lửa và ngược lại), tùy theo mức độ của lửa mà mọi vật có thể chuyểnhóa từ trạng thái này sang trạng thái khác Vũ trụ không phải do một lựclượng siêu nhiên thần bí nào sáng tạo ra, cũng không phải do con người tạo

ra, mà là- xưa là thế, nay là thế và mai sau vẫn là như thế Nó “mãi mãi đã,đang và sẽ là ngọn lửa vĩnh viễn không ngừng bùng cháy và tàn lụi” Xemtoàn bộ vũ trụ như ngọn lửa bất diệt, Hêraclít đã đưa ra quan niệm duy vậtnhấn mạnh tính vĩnh viễn và bất diệt của thế giới

Hêralít cho rằng: Thế giới các sự vật, hiện tượng thống nhất ở lửa Theoquan niệm của ông, lửa không phải theo nghĩa thông thường, mà là lửa vũ trụ,lửa sản sinh ra không chỉ các sự vật vật chất, mà cả những hiện tượng tinhthần, cả linh hồn con người Đặc biệt ông đã nêu ra những tư tưởng biệnchứng, nhấn mạnh tính vận động của vật chất thông qua sự đấu tranh giữa cácmặt đối lập, khẳng định mọi sự vật, hiện tượng đều vận động, biến đổi không

ngừng Hêraclít đưa ra luận điểm nổi tiếng: “Chúng ta không thể tắm hai lần

trên cùng một dòng nước” “Mặt trời mỗi ngày một đổi mới, nó luôn luôn đổi mới và vĩnh viễn đổi mới” Điều đó nói lên rằng; mọi sự vật luôn vận động

biến đổi không ngừng, cứ vận động, cứ trôi đi, chảy đi bất tận Mọi cái chỉxảy ra có một lần, không lặp lại mặc dù giữa các sự vật có thể có sự kế thừanhất định Ông thừa nhận sự tồn tại và thống nhất của các mặt đối lập nhưngtrong các mối quan hệ khác nhau và đó là nguồn gốc của sự vận động biến đổi

sự vật Tuỳ theo mỗi quan hệ mà sự vật biểu hiện những thuộc tính riêng biệtcủa nó Chẳng hạn, “đối với loài cá Ông nói-thì nước là rất cần thiết cho sựsống của nó, nhưng đối với con người thì đó là một độc tố có hại” cũng như;một con khỉ dù đẹp đến đâu nhưng vẫn là xấu nếu đem so sánh nó với con

người “ Cùng ở trong mỗi chung ta- sống và chết, thức và ngủ, trẻ và già,” “cái lạnh nóng lên, cái nóng lạnh đi; cái ướt khô đi, cái khô ước lại” “ mọivấtinh ra duy nhất, duy nhất sinh ra mọi vật”.

Trong nhận thức phải nhận thức cái bản chất của sự vật- tức cái lôgoscủa nó Bản thân logos là sự thống nhất của các mặt đối lập Vũ trụ là một thểthống nhất, nhưng trong lòng nó luôn luôn diễn ra các cuộc đấu tranh giữa các

sự vật, lực lượng đối lập, nhờ các cuộc đấu tranh đó mà mới có hiện tượng sựvật này chết đi, sự vật khác ra đời Dưới con mắt của Hêraclít, mọi sự vậttrong thế giới của chúng ta đều thay đổi, vận động, phát triển không ngừng

Hêghen từng nhận xét: “khi nói rằng mọi cái đang trôi đi, Hêraclít coi sinh

thành là phạm trù cơ bản của mọi tồn tại”1

Trong nhận thức về sự vật, hiện tượng, Hêraclít đã chỉ ra nhưng còn

“mang tính phỏng đoán” về sự phân đôi của một thể thống nhất thành nhữngmặt đối lập bài trừ nhau nhưng chúng vẫn gắn liền với nhau, về sự đấu tranh

và thống nhất của những mặt đối lập ấy Đây là một tư tưởng tiến bộ lúc bấygiờ, sau này Lênin đã chỉ ra: Phân đôi cái thống nhất và nhận thức các bộphận đối lập của nó là thực chất của phép biện chứng Vì thế đấu tranh làvương quốc của mọi cái, là quy luật phát triển của vũ trụ Mặc dù, phép biệnchứng của Hêraclít chưa được trình bầy dưới dạng một hệ thống khoa học,nhưng hầu hết các luận điểm cốt lõi của phép biện chứng đã được ông đề cậpđến dưới dạng các câu danh ngôn, có tính thi văn và triết lý

Khác với nhiều nhà triết học thuộc trường phái milê, họ chỉ chủ yếu quantâm tới vấn đề bản thể luận, đi tìm cái bản nguyên đầu tiên của vũ trụ.Hêraclít không chỉ đầu tư trí tuệ của mình cho việc nhận thức, đi tìm cái bảnnguyên và lý giải cái bản nguyên vật chất ấy cuat thế giới là lửa, mà ông còngiành nhiều công sức để luận chứng cho sự nhận thức cái bản nguyên vật chất

1 G.V Ph Hêgen: Bách khoa to n th àn th ư triết học, Nxb Tư tưởng, Mát xcơva, 1974, t1,tr226 (tiếng Nga)

từ lửa Lý giải nguồn gốc và bản chất lửa của thế giới, nhận thức thế giới vànhững sự vật, hiện tượng cũng được sinh ra từ lửa Theo Hêraclít lửa là cơ sởcủa thực tại, mọi cái biến đổi thành lửa và lửa thành mọi cái Mọi thứ kể cảlinh hồn, đều là biến thái của lửa, đó chính là sự thống nhất giữa tư tưởng biệnchứng với vấn đề nhận thức luận trong hệ thống triết học của Ông

Tính thống nhất giữa tư tưởng biện chứng với lý luận nhận thức của triếthọc Hêraclit biểu hiện ở chỗ Ông cho rằng: Nhiệm vụ của nhận thức là phảihiểu biết sâu sắc về tự nhiên Ông quan niệm, tư tưởng có giá trị rất vĩ đại, trítuệ là ở chỗ biết lý giải sự thật và lắng nghe tự nhiên để giải thích và hànhđộng theo tự nhiên Trên cơ sở đó Hêraclít đã xây dựng nên một học thuyết

về lý luận nhận thức Biện chứng trong lý luận nhận thức của Hêraclít thểhiện ở chỗ ông chỉ ra rằng: Nhận thức bắt đầu từ cảm giác, không có các cảmgiác thì không thể có bất cứ nhận thức nào, ông đánh giá cao vai trò của cácgiác quan trong nhận thức các sự vật đơn lẻ, chính quá trình cảm giác màchúng đem lại cho con người ta những hiểu biết xác thực và sinh động về sựvật, hiện tượng Mặt khác, Ông chỉ ra rằng, mục đích tối cao của chúng ta làphải nhận thức cái logos, nhận thức bản chất sự thống nhất của vũ trụ và sựthông thái tối cao Ông khẳng định, mắt và tai là những người thầy tốt nhất,nhưng mắt là người thầy tốt hơn tai Trăm nghe không bằng một thấy Điều

đó được thể hiện ở tính độc đáo và sâu sắc những vấn đề về lý luận nhận thứctrong hệ thống triết học của Ông: kiểu tư duy suy luận đặc thù, phương phápnhận thức, sự thống nhất giữa các giai đoạn của quá trình nhận thức cho đếntính tương đối của cả quá trình nhận thức Trong thế giới quan của Hêraclít,cái thể hiện rõ hơn cả là kiểu tư duy, lối triết lý kết hợp một cách chặt chẽnhững hình ảnh, hình tượng giàu chất nghệ thuật với những khái niệm khoahọc giàu tính xác định, trực giác thẩm mỹ với nhận thức triết học về thế giới.Chính sự kết hợp độc đáo đó đã tạo nên ở Ông một kiểu tư duy, suy luận đặc

thù hay trực giác trí tuệ, đây là nét đặc trưng trong thế giới quan triết học củaHêraclít; đó là thế giới quan không hoàn toàn dựa trên cơ sở những dự liệukhoa học phong phú, những kinh nghiệm và thử nghiệm khoa học Chính nétđặc trưng này đã làm nên tính độc đáo trong lý luận nhận thức của Hêraclít Trong số các nhà triết học Hy lạp cổ đại, Hêraclít được coi là nhà triếthọc biện chứng với tư duy trừu tượng cao nhất Ông luôn quan tâm đến cáchiện tượng tự nhiên, nhưng đó chỉ là sự quan tâm về phương diện triết học,coi các hiện tượng của giới tự nhiên đó chỉ là những yếu tố cấu thành nhữngbức tranh thế giới chung và hài hoà, trong đó mọi yếu tố cấu thành đều phảituân theo các chỉnh thể duy nhất là logos trừu tượng Hay hiểu cách khác, mọihiện tượng vật lý diễn ra trong vũ trụ chỉ được Hêraclít xem xét trên bình diệncác vấn đề triết học và coi chúng như những yếu tố cấu thành “siêu hình học”-học thuyết về cái đang tồn tại Khi cố gắng lý giải và nắm bắt bản chất củamọi cái đang tồn tại bằng phương pháp xem xét tổng thể ông đạt đến đỉnh cao

so với các nhà triết học đương thời, đã nhận thấy cái chỉnh thể trước cái bộphận Năng lực nhận thức cái chỉnh thể trước cái bộ phận ở Hêraclít được giảithích không chỉ bởi tư duy lý luận trừu tượng, mà còn bởi sức mạnh tưởngtượng của nghệ thuật Với tư cách một nhà triết học vừa có tư duy lý luận trừutượng, vừa có năng khiếu thẩm mỹ và trí tưởng tượng sáng tạo, khi nhìn sự

“trôi đi”, “chảy đi” diễn ra hàng ngày và hết sức thông thường của dòng sông,một sản phẩm sáng tạo của tạo hoá, Hêraclít đã đi đến nhận thức triết học vềtính phổ biến, tính vĩnh hằng của vận động Ông khái quát “mọi vật đều trôi

đi, chảy đi, không có cái gì đứng nguyên tại chỗ Về mối quan hệ giữa vậnđộng và biến đổi, giữa sinh thành và diệt vong, về sự thay thế lẫn nhau, sựchuyển hoá lẫn nhau của mọi sự vật và hiện tượng Hêacrit cũng chỉ ra: “mọi

sự vật vừa tồn tại, vừa không tồn tại, vừa là nó vừa là cái khác” Hay nhìn sứccăng của những sợi dây đàn, sức căng của cây cung-một sản phẩm nghệ thuật

sáng tạo của con người thời cổ đại lúc căng ra tạo ra lực đẩy và âm thanh,trùng xuống thì về nguyên vị trí ban đầu Hêraclít đã đi đến nhận thức triếthọc về sự hài hoà và đấu tranh của 2 mặt đối lập đó, về tính thống nhất của vũtrụ Triết học của ông về sau được các nhà duy vật biện chứng thời cận đại vàhiện đại chứng minh sự đấu tranh của các mặt đối lập chính là nguồn gốcđộng lực của sự phát triển của các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và

tư duy, đây là quan điểm nhận thức hết sức duy vật và khoa học

Với quan niệm “cây cung tên gọi của nó là sống, nhưng tác dụng của nó

là chết”, “đối lập tạo ra sự hài hoà, giống như cây cung và chiếc đàn sáu dây”;thân cây cung thì cứng, sợi dây cung thì mền, nhưng những vật xung khắc lẫnnhau ấy lại hợp thành một; một sợi dây đàn của chiếc đàn phát ra âm thanhriêng, song những âm thanh khác nhau lại hợp thành một âm điệu êm đẹpnhất đưa con người bay bổng theo làn điệu âm thanh đó Năng lực tư duy trừutượng và khả năng sáng tạo nghệ thuật đã đêm lại cho Hêraclít sự nhận thứcđúng đắn về cái phổ biến và cái đặc thù, cũng như sự chuyển hoá lẫn nhau củachúng “Bước xuống cùng một dòng sông” (cái phổ biến), “ mỗi lần xuống đóđều tiếp nhận dòng nước mới” (cái đặc thù) Hay khi Ông quan sát hiện tượngbùng cháy và lụi tàn của ngọn lửa, Hêraclít đã sử dụng ngọn lửa sống động đểgiải thích sự vận động, biến đổi phổ biến của các sự vật, hiện tượng nhờ bảnchất thường xuyên vận động của cái khởi nguyên vật chất ấy Hình ảnh ngọnlửa sống động đó đã đem lại cho ông sự nhận thức đúng đắn về khả năng vậnđộng, tính tích cực và sự sống của tất cả những cái hiện hữu Hay ông đã nângcái cá biệt, cái đặc thù-cuộc đấu tranh về sự sống của những người Hy Lạp

cổ, của dân tộc Hy Lạp mà ông từng chứng kiến khái quát lên thành cáichung, cái phổ biến-mọi người sinh ra, mọi dân tộc đang tồn tại trên thế giớiđều luôn đấu tranh về sự sống Hơn nữa ông đã khái quát sự chuyển hoá lẫnnhau giữa cái cá biệt, cái đặc thù, cái chung thành một phạm trù triết học, đó

là nguyên lý về tính phổ biến và tính tất yếu của sự đấu tranh của các mặt đốilập: “Tất cả mọi sự vật đều ra đời trong đấu tranh” Có thể nói, hầu hết các kếtquả nhận thức mà Hêraclít đã rút ra từ quan sát giới tự nhiên xung quanh vàchiêm nghiệm đời sống xã hội của con người đều được hình thành trên cơ sởkết hợp tư duy lý luận trừu tượng và khả năng sáng tạo nghệ thuật vốn có ởnơi Ông Đó cũng là nét độc đáo của Hêraclít so với các nhà triết học đươngthời và cả sau này Bởi vì, nhận thức nghệ thuật khác với nhận thức khoa học nóichung, nhận thức triết học nói riêng ở việc xây dựng hệ thống các khái niệm.Tuy nhiên đó chỉ là những phương thức khác nhau, chứ không phải là phươngthức loại trừ nhau trong quá trình nhận thức hiện thực khách quan Song các nhàtriết học Hy Lạp cổ đại lại quá nhấn mạnh sự khác biệt giữa nhận thức triết học

và nhận thức nghệ thuật Vì họ đã không thấy được bản chất của vấn đề đó chính

là mối quan hệ giữa triết học và nghệ thuật, triết học và thi ca Chính vì khônghiểu mối quan hệ này, vì quá đề cao vai trò nhận thức của nghệ thuật và thi ca

mà sau này, cuộc tranh luận về sự khác biệt giữa nhận thức triết học và nhậnthức nghệ thuật đã trở thành cuộc tranh luận về thái độ của triết học đối với nghệthuật và thi ca, khoa học với nghệ thuật, còn trong bản thân triết học là sự đối lậpgiữa nhận thức lý tính và nhận thức cảm tính Nhưng ở Hêraclít, tư duy triếthọc trừu tượng và năng lực sáng tạo nghệ thuật, nhận thức cảm tính vànhận thức lý tính gắn kết với nhau thành một sự hài hoà bí ẩn, thành nănglực tư duy “thống nhất trong sự bất đồng” Nhờ kết hợp tư duy lý luận vớitrực giác thẩm mỹ, lồng tư duy lý luận vào trực giác thẩm mỹ và trực giácthẩm mỹ vào tư duy lý luận theo kiểu cái này bao hàm cái kia và ngược lại,kết hợp nhận thức triết học với sáng tạo nghệ thuật Hêraclít đã tạo ra sựgắn kết hài hoà giữa khái niệm khoa học (triết học) và hình tượng nghệthuật trong học thuyết về nhận thức của Ông Do vậy, khi nhận thức bảnchất của mỗi yếu tố cấu thành sự vật, cũng như sự vật đó với tư cách một

chỉnh thể, Hêraclít luôn nhận thấy ở nó có tính đa dạng, phong phú lẫn tínhchính thể và nhìn nhận sự vật đó cả trong tính đa dạng lẫn trong tính chínhthể của nó, coi nó là cái duy nhất đồng thời cũng là cái bội đa, là cái thốngnhất của một và đa số, sự hài hoà được tạo ra bởi cái chỉnh thể và cái chưachỉnh thể (cái bộ phận), cái phù hợp với nhau và cái không phù hợp vớinhau, cái tích tụ và cái phân tán Từ cái chỉnh thể (đối lập) sinh ra cái một

và từ cái một sinh ra cái chỉnh thể Có thể nói trong lĩnh vực nhận thức, tưduy lý luận và trực giác thẩm mỹ là những cái đem lại cho Hêraclít khảnăng nhận biết cái chung trong mỗi sự vật đơn nhất gắn kết cái đặc thù vớicái phổ biến, cái cá biện với cái chung, nhận thấy cái cá biệt trong cái phổbiến, cái chung và ngược lại từ mỗi cái chung, cái phổ biến tìm ra nhữngcái cá biệt thể hiện rõ nét nhất bản chất của cái chung Cái phổ biến đó khitìm ra những biểu hiện đa dạng, cụ thể của nó ở các sự vật, hiện tượng đơnnhất, cá biệt bằng cách so sánh, đối chiếu các sự vật, hiện tượng đơn nhất,cái cá biệt này với cái chung, cái phổ biến Sự vật đặt trong sự tương quankhác nhau “biểu lộ” ra một cách khác nhau trước chủ thể Hêraclít đưa rahàng loạt các dẫn chứng để làm sáng tỏ luận điểm này, chẳng hạn “mậtngọt đối với người bình thường, nhưng đắng đối với người bệnh”; “nướcbiển đối với một số sinh thể là môi trường sống, nhưng đối với một số kháclại tỏ ra độc hại”; “vàng là của quý đối với người, nhưng vô giá đối với loàivật”; cũng như “ một con khỉ dù đẹp đến đâu nhưng vẫn là xấu đen so sánhvới con người, những người toàn năng nhất cũng không thể so sánh vớithần”

Nhiều nhà triết học trong lịch sử, trong đó có cả các nhà sáng lập rachủ nghĩa Mác, khi nghiên cứu học thuyết về nhận thức trong triết học củaHêraclít đã coi phương pháp nhận thức này của ông là phương pháp “vừa

nhìn thấy cây, vừa nhận thấy rừng”, đằng sau sự vật, hiện tượng đơn lẻ cònthấy hiện tượng phổ biến.

Hêraclít đã diễn đạt phương pháp nhận thức của ông thành một luậnđiểm dưới dạng một câu châm ngôn nổi tiếng: biết nhiều thứ chưa làm chongười ta thông minh, người thông minh phải là người nắm được bản chất

và tính tất yếu của sự vật, hiểu được cái logos của vũ trụ Giải thích vì saomột người biết nhiều thứ (đa tri thức), song do không hiểu được cái logoscủa vũ trụ thì nhiều lắm cũng chỉ được coi là con người có thể hiểu, chứchưa phải là nhà thông thái, người thông minh; Hêraclít cho rằng, người có

đa tri thức thuần tuý chẳng qua chỉ là những sản phẩm của mách bảo nhậnthức, mà mách bảo nhận thức thì ai sinh ra cũng có, người ta ai cũng cónăng lực bẩm sinh về nhận thức, tư tưởng là cái mà mọi người đều có.Người có năng lực bẩm sinh về nhận thức, năng lực bẩm sinh về tư tưởng;nhưng nếu không hiểu cái logos (quy luật) của vũ trụ thì cùng lắm anh tacũng chỉ có thể sử dụng lời nói hoặc sự thực để phân biệt từng sự vật hoặcchỉ ra thực chất của nó, còn khi phải thể hiện, diễn đạt cái thực chất nàycủa sự vật, thì anh ta lại tỏ ra không có một chút hiểu biết nào cả; anh takhông hiểu được nên nghe như thế nào, cũng không hiểu được nên nói nhưthế nào giải thích điều này, Hêraclít còn cho rằng, sự kém phát triển của trítưởng tượng nghệ thuật và lý luận ở nhiều người đã làm mất đi ở họ khảnăng nắm bắt được trong các sự vật mà họ đang quan sát, chiêm nghiệmmối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng, cái chung và cáiriêng, tính phổ biến của cái cá biệt và tính cá biệt của cái phổ biến với tưcách sự thể hiện đặc thù của nó ở cái cá thể, cái đơn nhất, “cái duy nhất”(theo cách gọi của Hêraclít) Do vậy, họ không thể nắm bắt được cái logoscủa vũ trụ, họ không trở thành nhà thông thái Chính sự kém phát triển củacảm giác thẩm mỹ, của năng lực sáng tạo nghệ thuật, cũng như của tư duy

lý luận trừu tượng đã khiến cho nhiều người trở thành nô lệ cho những cáivốn đã lạc hậu và quen thuộc đối với tư duy Với những người như thế, dù

có biết nhiều thứ (đa tri thức) thì cũng không thể trở thành người thôngminh, nhà thông thái được Bởi vì, họ không có khả năng sử dụng một cáchsáng tạo những tri thức mà họ đã có được để rút ra những tri thức mới, họchỉ biết sao chép, bắt chước một cách máy móc, chỉ biết liệt kê các sự kiện,hay mô tả chúng mà không biết phân tích tổng hợp, không hiểu được bảnchất của sự vật, hiện tượng, cũng như mối quan hệ của các sự vật, hiệntượng đối với các sự vật hiện tượng khác Rõ ràng với những người mà cảlinh hồn và trí tuệ mới đạt đến trình độ này thì học chỉ biết tin vào nhữngngười hát rong trên đường, chỉ biết lấy số đông tạp nham làm thầy màkhông biết rằng số đông là kém cỏi, chỉ có một số ít người mới là nhữngngười thầy thật sự thông thái Đánh giá về điều này, đã có người cho rằng ởHêraclít chân lý là cái không thuộc về số đông

Để nắm bắt được mối quan hệ biện chứng giữa các sự vật, hiện tượng,nắm bắt được quy luật phổ biến (logos vũ trụ); thì theo Hêraclít chủ thể nhậnthức trước hết phải có năng lực quan sát và sự sáng suốt của trí tuệ Năng lựcquan sát và sự sáng suốt đó của trí tuệ không phải là một cái gì thần bí, chúngcũng chẳng qua cũng là sản phẩm suy luận có lôgíc của trực giác trí tuệ, củacái logos vốn trong mỗi con người mà trí tưởng tượng nghệ thuật và lý luận làmột yếu tố cấu thành Hêraclít khẳng định, trí tuệ là cái khác rất xa với hếtthảy mọi cái, song về thực chất, trí tuệ chẳng qua cũng chỉ là sự nhận thức tưtưởng, sự nhận thức mà với nó người ta có thể chế ngự được hết thảy mọi thứ

Do vậy, theo ông người có trí tuệ là người hiểu được cái logos của vũ trụ vàthừa nhận hết thảy là một sự sáng suốt của trí tuệ Theo Hêraclít, không phải

là đa tri thức, là biết nhiều thứ, mặc dù để có được nó, những người yêu thíchtrí tuệ, các nhà thông thái cần phải biết rất nhiều thứ Sự sáng suốt của trí tuệ