TIỂU LUẬN TRIẾT học GIÁ TRỊ của PHÉP BIỆN CHỨNG DUY vật đối với lí LUẬN và THỰC TIỂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Cách gần 100 năm, Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng mười Nga thành công(7111917). Đây là cuộc cách mạng có ý nghĩa thời đại, là sản phẩm tất yếu của việc giải quyết các mâu thuẫn thời đại đầu thế kỷ xx, của quy luật vận động và phát triển khách quan của lịch sử nhân loại, đánh dấu sự thắng lợi của chủ nghĩa MácLênin, chủ nghĩa xã hội từ lý luận trở thành hiện thực, mở ra thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới.Chủ nghĩa xã hội đã trở thành hiện thực, sinh động ở một nước, nở rộng ra một loạt nước ở Châu Âu, Châu á, Mỹ latinh và phát triển thành hệ thống là chỗ dựa và là động lực chủ yếu thúc đẩy sự phát triển của cách mạng thế giới. Từ đây, triết học MácLênin được truyền bá một cách rộng rãi và thuận lợi, có ảnh hưởng sâu rộng trong quần chúng và trên mọi mặt của đời sống xã hội. Với tư cách là một bộ phận hợp thành, đồng thời là cơ sở lý luận chung của chủ nghĩa MácLênin

Cách gần 100 năm, Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng mười Nga thànhcông(7/11/1917) Đây là cuộc cách mạng có ý nghĩa thời đại, là sản phẩm tấtyếu của việc giải quyết các mâu thuẫn thời đại đầu thế kỷ xx, của quy luật vậnđộng và phát triển khách quan của lịch sử nhân loại, đánh dấu sự thắng lợi củachủ nghĩa Mác-Lênin, chủ nghĩa xã hội từ lý luận trở thành hiện thực, mở rathời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thếgiới.Chủ nghĩa xã hội đã trở thành hiện thực, sinh động ở một nước, nở rộng

ra một loạt nước ở Châu Âu, Châu á, Mỹ la-tinh và phát triển thành hệ thống

là chỗ dựa và là động lực chủ yếu thúc đẩy sự phát triển của cách mạng thếgiới Từ đây, triết học Mác-Lênin được truyền bá một cách rộng rãi và thuậnlợi, có ảnh hưởng sâu rộng trong quần chúng và trên mọi mặt của đời sống xãhội Với tư cách là một bộ phận hợp thành, đồng thời là cơ sở lý luận chungcủa chủ nghĩa Mác-Lênin, nền tảng và kim chỉ nam cho hành động của cácĐảng cộng sản, triết học Mác-Lênin đóng vai trò quan trọng không thể thiếuđược trong sự phát triển của thực tiển xây dựng xã hội mới với những thànhtựu to lớn không thể phủ nhận được Triết học Mác-Lênin không chỉ trang bịthế giới quan và phương pháp luận khoa học mà còn góp phần tích cực vàoviệc trau dồi năng lực tư duy lý luận cho chủ thể xây dựng xã hội mới, xã hội-

xã hội chủ nghĩa Song, thực tế lịch sử cũng chứng minh rằng, bất cứ hànhđộng cách mạng nào,nếu xa rời nhữmg quan điểm và nguyên lý cơ bản củachủ nghĩa Mác-Lênin thì phong trào cộng sản và công nhân quốc tế cũng nhưphong trào cách mạng thế giới sớm hay muộn gì cũng sẽ phải trả giá

Từ những năm 90 đến nay, Chủ nghĩa xã hội thế giới tạm thời lâm vàothoái trào Cùng với sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông

Âu và Liên Xô, Các thế lực phản động quốc tế đang dùng mọi thủ đoạn đểxoá bỏ vai trò chủ nghĩa Mác-Lênin, phá hoại sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa

xã hội của các nước xã hội chủ nghĩa còn lại càng trở nên cấp bách Nhưng,

sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô vừa qua donhiều nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan, nhưng chủ yếu là do sai lầmchủ quan của các Đảng cộng sản và những người đứng đầu Đảng, Nhà nước

Họ đã mắc phải sai lầm nghiêm trọng là xa rời những nguyên lý cơ bản củachủ nghĩa Mác-Lênin, để cho chủ nghĩa cơ hội, xét lại lũng đoạn về chính trị

Từ đó dẫn đến những sai lầm về đường lối chính trị, mất cảnh giác, thủ tiêuđấu tranh giai cấp, buông lỏng chuyên chính vô sản, hạ thấp vai trò lãnh đạocủa Đảng cộng sản, Làm cho chủ nghĩa xã hội từng bước chuyển hoá theo conđường tư bản chủ nghĩa Đối với Đảng ta, kiên trì, vận dụng và phát triển chủnghĩa Mác-Lênin là vấn đề có tính nguyên tắc số một Trung thành với chủnghĩa Mác-Lênin có nghĩa là nắm vững bản chất cách mạng và khoa học củachủ nghĩa Mác-Lênin, vận dụng một cách đúng đắn, thích hợp với điều kiệnnước ta, góp phần phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin một cách sáng tạo, đã tạo

ra vũ khí tinh thần sắc bén cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất

Tổ Quốc,xây dựng đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội

Ngày nay,cũng được đánh dấu bằng sự phát triển như vũ bảo của cuộccách mạng khoa học và công nghệ hiện đại phát triển rất mạnh mẽ Cáchmạng khoa học- kỷ thuật và công nghệ đã tạo nên sự phát triển thần kỳ về mọimặt trong đời sống xã hội của nhiều quốc gia Chủ nghĩa Tư bản nhờ kế thừađược những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại và sự điều chỉnh, thíchnghi với điều kiện lịch sử mới nên vẫn còn khả năng tồn tại và phát triển.Cùng với nó là vấn đề toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế đang là mộthiện thực khách quan, mang tính phổ biến đã tác động mạnh mẽ vào sự pháttriển của mỗi quốc gia, dân tộc trên thế giới.Từ những thực tế nêu trên đã vàđang là những thử thách khắc nghiệt đối với chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung

và triết học Mác-Lênin nói riêng, mà hạt nhân cơ bản là phép biện chứng duyvật với chức năng trang bị thế giới quan và phương pháp luận trong xem xét

và cải tạo thực tiễn Nghiên cứu bản chất của phép Biện chứng duy vật sẽ

giúp chúng ta có cái nhìn tổng thể, khách quan về sự tồn tại, vận động và pháttriển của các vấn đề mà cuộc sống đang đang đặt ra, trên cơ sở đó cung cấpnhững giải pháp khoa học, hữu hiệu cho hoạt động cải tạo hiện thực của conngười, nhất là các Đảng cộng sản chân chính phải nắm vững giá trị đích thựccủa phép biện chứng duy vật trong đấu tranh cho mục tiêu giải phóng conngười, giải phóng nhân loại, đó cũng là yêu cầu cấp thiết của sự phát triển lýluận triết học mácxít hiện nay.

Có thể khẳng định: Triết học Mác-Lênin là cơ sở thế giới quan vàphương pháp luận, là hạt nhân của toàn bộ chủ nghĩa Mác-Lênin Giá trị, vaitrò của triết học Mác-Lênin trước hết, được thể hiện ở chính hạt nhân của hệthống đó Nghiên cứu đánh giá triết học Mác-Lênin mà tập trung ở phép biệnchứng duy vật không thể tách rời, cô lập với toàn bộ lịch sử tư tưởng triết họcnhân loại, mà ngược lại triết học Mác-Lê nin xuất hiện là một tất yếu hợp quyluật, là sự kế thừa, kết tinh toàn bộ các giá trị tinh hoa của nhân loại đã tạo ratrước đó Nó là hình thức phát triển cao nhất của lịch sử tư tưởng triết họcnhân loại, là đỉnh cao của trí tuệ loài người Việc nghiên cứu, khẳng định và

có niềm tin vững chắc vào bản chất cách mạng, khoa học của phép biệnchứng duy vật sẽ giúp những người cộng sản có cơ sở nắm vững bản chấtnhững nguyên lý về thế giới quan và phương pháp luận của triết học mácxít,không rơi vào tả khuynh hoặc hữu khuynh, khắc phục bệnh giáo điều, chủquan duy ý chí, chủ nghĩa xét lại, nhằm vận dụng sáng tạo lý luận triết họcMác-Lênin vào thực tiển Đồng thời, để đáp ứng yêu cầu thực tiển trong thờiđại ngày nay Với ý nghĩa đó, bài tiểu luận này chỉ nghiên cứu Giá trị củaphép biện chứng duy vật, ý nghĩa phương pháp luận của nó đối với lí luận vàthực tiễn cách mạng Việt Nam hiện nay

I Khái quát lịch sử và nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác-Lênin

Nghiên cứu lịch sử phát triển của triết học nhân loại cho ta nhận thứcrằng: chỉ có triết học Mác-Lênin mới luận giải một cách khoa học về sự tồn

tại, vận động và phát triển của thế giới tự nhiên, xã hội và tư duy Nó giải đápkịp thời những vấn đề bức xúc mà tư tưởng tiên tiến của loài người đặt ra,đồng thời soi sáng các nhiệm vụ lịch sử đã chín muồi của nhân loại, giúp giảiphóng con người thoát khỏi áp bức bóc lột Triết học Mác-Lênin không chỉgiải đáp các nhiệm vụ của lịch sử nhân loại bằng khái quát triết học mà cònhiện thực hoá các tư tưởng đó bằng thực tiễn cách mạng, hay nói cách khác:triết học Mác-Lênin là sự thống nhất hữu cơ giữa giải thích thế giới và cải tạothế giới, thống nhất giữa tính cách mạng và tính khoa học.

Triết học Mác-Lênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận duynhất cho phép con người nhận thức đầy đủ, đúng đắn toàn bộ thế giới trong sựtồn tại, vận động và phát triển Sự ra đời của triết học Mác- Lênin là một kếtquả hợp quy luật, là sự thống nhất hữu cơ giữa những tiền đề khách quan vànhân tố chủ quan Là một hệ thống triết học trong đó có sự thống nhất giữathế giới quan duy vật triệt để và phương pháp luận biện chứng khoa học.Chính những điều này đã làm cho triết học Mác-Lênin khắc phục được nhữnghạn chế so với các hệ thống triết học trước đó, trở thành một hệ thống triếthọc cách mạng và hoàn bị để khám phá thế giới tự nhiên, xã hội và tư duy conngười

Nói tới Triết học là nói tới hệ thống quan điểm chung nhất của con người

về thế giới và vai trò của con người trong thế giới ấy Tuy nhiên, tuỳ thuộcvào lập trường thế giới quan và phương pháp luận, sự chế ước của điều kiện

xã hội-lịch sử và yếu tố chủ quan mà mỗi trường phái triết học có những quanđiểm khác nhau và đối lập nhau Triết học Mác-Lênin là sự hội tụ đầy đủnhững giá trị tinh hoa trong tư tưởng triết học nhân loại, chính vì vậy nó là cơ

sở lý luận duy nhất cho phép nhận thức thế giới Với một hệ thống nhữngnguyên lý, quy luật, phạm trù mang tính khái quát cao, cho đến nay nó vẫncòn nguyên giá trị Trong triết học Mác-Lênin, chủ nghĩa duy vật và phépbiện chứng thống nhất chặt chẽ với nhau: chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duyvật biện chứng; còn phép biện chứng là phép biện chứng duy vật Sự thống

nhất đó đã làm cho triết học Mác-Lênin trở thành thế giới quan và phươngpháp luận thật sự khoa học trong nhận thức và thực tiển hiện nay vì sự tiến bộcủa xã hội Vì vậy việc nghiên cứu giá trị hiện thực cách mạng khoa học phépbiện chứng duy vật có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm xây dựng thế giớiquan duy vật triệt để và hệ phương pháp khoa học trong nhận thức và hoạtđộng thực tiễn.

Vào giữa thế kỷ XIX, Mác và Ăngghen đã kế thừa và phát triển sáng tạonhững “ hạt nhân hợp lý” trong lịch sử tư tưởng triết học nhân loại; mà trựctiếp là phép biện chứng duy tâm của Hêghen và đặt nó trên nền tảng duy vật.Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vậtvới phương pháp biện chứng; giữa lý luận nhận thức với lôgíc biện chứng Sự

ra đời của phép biện chứng duy vật là cuộc cách mạng trong phương pháp tưduy trước đó; là”phương pháp mà điều căn bản là nó xem xét những sự vật vànhững phản ánh của chúng trong tư tưởng, trong mối liên hệ qua lại lẫn nhaucủa chúng,trong sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và sự tiêu vong củachúng”1 Phép biện chứng duy vật có khả năng đem lại cho con người tính tựgiác cao trong mọi hoạt động Mỗi luận điển của phép biện chứng là kết quảcủa sự nghiên cứu rút ra từ giới tự nhiên, cũng như lịch sử xã hội loài người.Nhờ vậy, C.Mác và Ph.Ăngghen đã khắc phục được những hạn chế vốn cócủa phép biện chứng tự phát thời cổ đại cũng như những sai lầm của phépbiện chứng duy tâm khách quan thời cận đại, làm cho phép biện chứng duy

vật trở thành một khoa học, thể hiện ở việc giải quyết đúng đắn vấn đề cơ

bản của triết học trên quan điểm thực tiển, ở sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật với phép biện chứng, ở quan niệm duy vật triệt để và

ở tính thực tiển-cách mạng của nó.

Thứ nhất: Bằng việc đưa quan điểm thực tiển vào hoạt động nhận thức,

đặc biệt việc thấy vai trò quyết định của hoạt động sản xuất vật chất đối với

sự tồn tại và phát triển của xã hội, các nhà duy vật biện chứng đã khắc phục

1 C.Mác&Ph.Ăngghen:to n t àn t ập,Nxb CTQG,H2004,t20.tr38.

được hạn chế của chủ nghĩa duy vật trước đó để giải quyết thoả đáng vấn đề

cơ bản của triết học Ở đây, trong khi khẳng định vai trò quyết định của cácyếu tố vật chất, các nhà duy vật biện chứng đã “không loại trừ việc các lĩnhvực tư tưởng, đến lượt chúng, lại có tác động ngược lại, nhưng là tác động cấphai lên những điều kiện vật chất ấy”2

Thứ hai : Sự thống hữu cơ giữa thế giới quan duy vật với phép biện

chứng Bằng việc kế thừa những tư tưởng hợp lý của các học thuyết trước đó,với việc tổng kết thành tựu các khoa học của xã hội đuơng thời, C.Mác vàĂngghen đã giải thoát thế giới quan duy vật khỏi hạn chế siêu hình và cứuphép biện chứng khỏi tính chất duy tâm thần bí để hình thành nên chủ nghĩaduy vật biện chứng với sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật vớiphép biện chứng Sự thống nhất này đem lại cho con người một quan niệnhoàn toàn mới về thế giới

Thứ ba : Quan niện duy vật triệt để V.I.Lênin nhận định rằng: “Trong

khi nhận thức sâu và phát triển chủ nghĩa duy vật triết học, Mác đã đưa họcthuyết đó tới chổ hoàn bị và mở rộng học thuyết ấy từ chổ nhận thức giới tựnhiên đến chổ nhận thức xã hội loài người.”3

Thứ tư : Tính thực tiển- cách mạng của chủ nghĩa duy vật biện chứng

trước hết thể hiện ở:

- Chủ nghĩa duy vật biện chứng là vũ khí lý luận của giai cấp vô sản.Chủ nghĩa duy vật biện chứng ra đời đã được giai cấp vô sản tiếp nhận nhưmột công cụ định hướng cho hành động, như vũ khí lý luận trong cuộc đấutranh tự giải phóng mình và giải phóng toàn thể nhân loại Công cụ địnhhướng này, vũ khí lý luận này đã tạo nên bước chuyển biến về chất của phongtrào công nhân từ trình độ tự phát lên trình độ tự giác C.Mác và Ăngghennhận định: “giống như chủ nghĩa duy vật biện chứng thấy giai cấp vô sản là

vũ khí vật chất của mình, giai cấp vô sản cũng thấy chủ nghĩa duy biện chứng

2 C.Mác&Ăngghen:to n t àn t ập, Nxb-CTQG,H1997,t37.tr603

3

V.I.Lênin:to n t àn t ập,Nxb,tiến bộ,Mcv,1980,t23,tr53.

là vũ khí tinh thần của mình.”4 Với hệ thống nguyên lý, lý luận phản ánhchân thực quy luật vận động phát triển của thế giới, nó có quan hệ mật thiếtgắn bó với khoa học tự nhiên, dựa vào khoa học tự nhiên, đây chính là cơ sởbảo đảm cho sức sống bền vững của triết học Mác-Lênin Trong quá trìnhphát triển, ở mỗi giai đoạn lịch sử triết học Mác-Lênin lại được bổ sungnhững khái quát mới từ những thành tựu khoa học Đồng thời triết học Mác-Lênin còn là lý luận của giai cấp vô sản, vạch ra con đường đấu tranh cho sựthắng lợi của CNCS, do vậy nó đã trở thành vũ khí tinh thần có giá trị quantrọng trong cuộc đấu tranh chống lại các trường phái phản động và khắc phụcnhững hạn chế của tư tưởng phản khoa học, cũng như chứng minh xu hướngvận động tất yếu của xã hội loài người Bằng hệ thống lý luận tiến bộ, cáchmạng và khoa học, đây chính là giá trị văn hoá tinh thần to lớn của giai cấp vôsản và nhân loại.

Bản chất cách mạng, khoa học của phép biện chứng duy vật còn thể hiện

ở chỗ nó luận giải mục đích, con đường đi tới giải phóng con người, vì conngười, lấy sự phát triển toàn diện của con người làm thước đo chung cho sựphát triển của xã hội Như Mác chỉ ra rằng: ý nghĩa lịch sử, mục đích cao cảcủa sự phát triển xã hội là phát triển con người toàn diện, nâng cao năng lực

và phẩm giá con người, giải phóng con người, loại trừ ra khỏi cuộc sống conngười mọi sự tha hóa, để con người được sống với cuộc sống đích thực conngười và bước quan trọng nhất trên con đường đó là giải phóng con người vềmặt xã hội Điều đó cho thấy rằng trong quan niệm của Mác, thực chất củatiến trình phát triển lịch sử xã hội loài người là vì con người, vì cuộc sốngngày càng tốt đẹp hơn cho con người, phát triển toàn diện và giải phóng conngười Nói theo Ăng ghen là đưa con người từ vương quốc của tất yếu sangvương quốc của tự do, làm cho con người cuối cùng là người chủ của tồn tại

xã hội, cũng đồng thời trở thành những người chủ tự nhiên, người chủ của bảnthân mình, trở thành người tự do Đó cũng chính là quá trình mà nhân loại tự

4 C.Mác&Ăngghen:to n t àn t ập,Nxb CTQG <H2004,t1,tr589.

tạo ra những điều kiện, những khả năng cho chính mình đem lại sự phát triểntoàn diện tự do, hài hoà cho mỗi người trong cộng đồng nhân loại, tạo chocon người năng lực làm chủ tiến trình lịch sử của mình Triết học Mác-Lênin

mà linh hồn là phép biện chứng duy vật đã đề cao những vấn đề quan trọngnhất, quyết định nhất về cải tạo thế giới hiện thực, giải phóng con người khỏimọi hình thức áp bức bóc lột, chính điều này đã làm cho triết học Mác-Lênin

có giá trị nhân đạo và nhân văn cao cả

- Chủ nghĩa duy vật biện chứng không chỉ giải thích thế giới mà cònđóng vai trò cải tạo thế giới Bất kỳ một học thuyết triết học nào cũng khôngtrực tiếp làm thay đổi thế giới, mà thông qua tri thức về thế giới, con ngườihình thành mục đích, phương hướng, biện pháp… chỉ đạo hoạt động vào thếgiới Bất kỳ học thuyết triết học nào cũng phải giải thích thế giới, song đểthực hiện được vai trò cải tạo thế giới, học thuyết phải phản ánh đúng thếgiới, phảI định hướng hoạt động cho con người phù hợp với quy liật, phảiđược quần chúng nhân dân tin và hành động theo Nội dung và bản chất củachủ nghĩa duy vật biện chứng đáp ứng được yêu cầu này Sức mạnh cải tạothế giới của chủ nghĩa duy vật biện chứng thể hiện ở mối quan hệ mật thiếtvới hoạt động thực tiển của quần chúng nhân dân, với cuộc đấu tranh giai cấp

vô sản trên mọi lĩnh vực Bản chất cách mạng, khoa học của phép biện chứngduy vật còn được thể hiện ở sự thống nhất giữa giải thích thế giới và cải tạothế giới Việc đưa thực tiễn vào triết học là bước ngoặt cách mạng trong triếthọc Mác, trong Luận cương về Phoiơbắc, Mác viết: “Các nhà triết học đã giảithích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, song vấn đề là cải tạo thế giới”5

- Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định sự tất thắng của cáimới Ph.Ăngghen cho rằng không có gì là tối hậu, là tuyệt đối, là thiêng liêng

cả Trên mọi sự vật và trong mọi sự vật đều mang dấu ấn của sự suy tàn tấtyếu bởi không có gì tồn tại ngoài quá trình không ngừng của sự hình thành vàtiêu vong, của sự tiến triển vô cùng tận từ thấp đến cao.6

5 C.Mác-Ăngghen,TT,t3,NxbCTQG,H1994,tr12

6 C.Mác&Ăngghen:to n t àn t ập,Nxb CTQG, H2004,t21,tr394.

Tính cách mạng sâu sắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng thể hiện quaviệc nó phản ánh đúng đắn các quy luật chi phối sự vận động và phát triển;qua đó, qúa trình xoá bỏ cái cũ, cái lỗi thời để xác lập cái mới, cái tiến bộ hơn

là tất yếu

Hệ thống các quy luật, phạm trù của nó không chỉ phản ánh đúng đắnthế giới khách quan mà còn chỉ ra những cách thức để định hướng cho conngười trong nhận thức thế giới và cải tạo thế giới Phép biện chứng duy vậtkhông chỉ khái quát những thành tựu của tất cả các khoa học cụ thể, mà nócòn kết tinh những tinh hoa trong quá trình phát triển tư tưởng triết học củanhân loại Nội dung của phép biện chứng duy vật được trình bày một cách có

hệ thống, chặt chẻ gồm nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sựphát triển Các phạm trù, các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật là

sự cụ thể hoá các nguyên lý trên Nghiên cứu và làm sáng tỏ các nguyên lý,các phạm trù, quy luật cơ bản đó là nhiệm vụ của phép biện chứng duy vật.Ph.Ăngghen nhấn mạnh”Vậy là từ trong lịch sử của giới tự nhiên và lịch sửcủa xã hội loài người mà người ta đã rút ra được các quy luật của biện chứng.Những quy luật không phải là cái gì khác ngoài những quy luật chung nhấtcủa hai giai đoạn phát triển lịch sử ấy cũng như là bản thân tư duy”7

Tính cách mạng và tính khoa học của phép biện chứng duy vật thốngnhất chặt chẽ với nhau bởi vì phép biện chứng là học thuyết “về sự phát triển,dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện, học thuyết vềtính tương đối của nhận thức của con người, nhận thức này phản ánh vật chấtluôn luôn phát triển không ngừng”8 phép biện chứng duy vật về bản chất cótính phê phán và cách mạng Mác và Ăngghen đã chỉ ra rằng “phép biệnchứng duy vật không có gì là tối hậu, là tuyệt đối, là thiêng liêng cả Nó chỉ ratính chất quá độ của mọi sự vật và trong mọi sự vật, và đối với nó không có gìtồn tại ngoài quá trình không ngừng của sự tiến triển vô cùng vô tận từ thấp

7 C.Mác&Ph.Ăngghen:to n t àn t ập, Nxb-CTQG,H2004,t20,tr348

8 V.I.Lênin:to n t àn t ập,Nxb.tb,Mcv,2005,t23.tr53

đến cao”9 Bản chất cách mạng của phép biện chứng duy vật thể hiện ở chỗ,trong khi đưa quan niệm về tính hợp lý của cái hiện tồn thì đồng thời cũngbao hàm trong nó quan niệm về sự diệt vong tất yếu của cái hịên tồn đó Vớibản chất cách mạng sâu sắc và triệt để, được thể hiện trong các nguyên lý, cáccặp phạm trù và các quy luật của mình, phép biện chứng đã vạch ra biệnchứng của quá trình phát triển, với nội dung và hình thức hết sức phong phú.

Nó là cơ sở phương pháp luận để chỉ đạo chủ thể xác định phương pháp cáchmạng khoa học và đúng đắn

Trong phép biện chứng duy vật, nguyên lý về mối liên hệ phổ biến dùng

để khái quát bức tranh toàn cảnh chằng chịt những mối liên hệ của thế giới (tựnhiên, xã hội và tư duy) Tính chất vô tận của thế giới, cũng như tính chất cóhạn của mỗi sự vật, hiện tượng trong thế giới đó chỉ có thể giải thích đượctrong mối liên hệ phổ biến và được quy định bằng nhiều mối liên hệ gó hình,vai trò khác nhau Từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến con người rút rađược những quan điểm, nguyên tắc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt độngthực tiển Nghĩa là, trong họat động nhận thức và hoạt động thực tiển, khôngnên tuyệt đối hoá mối liên hệ nào và cũng không nên tách rời mối liên hệ nàykhỏi các mối liên hệ khác; bởi trên thực tế, các mối liên hệ còn phải đượcnghiên cứu cụ thể trong sự biến đổi và phát triển của chúng Đó là phải xemxét toàn diện các mối liên hệ; trong tổng số các mối liên hệ phải rút ra đượcnhững mối liên hệ bản chất, chủ yếu để hiểu thấu bản chất của sự vật; từ bảnchất của sự vật phải quay lại hiểu rõ toàn bộ sự vật trên cơ sở liên kết các mốiliên hệ bản chất, chủ yếu với tất cả các mối liên hệ khác của sự vật để bảođảm tính đồng bộ khi giải quyết các vấn đề của đời sống Quan điểm toàndiện, đối lập với mọi suy nghĩ và hành động phiến diện, chiết trung, siêu hình

Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật phản ảnh đặc

trưng biện chứng phổ quát quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao, từ đơngiản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Phát triển là một

9 C.Mác&Ph.Ăngghen:to n t àn t ập,Nxb-CTQG,H2004,t20,tr364.

trường hợp đặc biệt của vận động Trong quá trình phát triển, sự vật, hiệntượng chuyển hoá sang chất mới, cao hơn phức tạp hơn; làm cho cơ cấu tổchức, phương thức vận động và chức năng của sự vật ngày càng hoàn thiệnhơn Phát triển có tính khác quan, phổ biến,đa dạng, mọi sự vật hiện tượngluôn vận động, biến đổi không ngừng và về phương diện bản chất của mọi sựvận động, biến đổi của thế giới có xu hướng phát triển Vì vậy quán triệt quanđiểm phát triển là nguyên tắc chung trong chỉ đạo hành động và suy nghĩ củacon người Đó là phải xem xét sự vật trong sự vận động, biến đổi và phát triểncủa nó, phải tư duy năng động, linh hoạt, mềm dẻo, phải nhận thức được cáimới và ủng hộ cái mới.

Đi liền với những nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật lànhững quy luật cơ bản phản ảnh cái bản chất trong sự vận động của vũ trụ Nó

là những mối liên hệ quy định bản chất của sự vật, hiện tượng cho nên là mốiliên hệ tất yếu chi phối sự phát triển của sự vật hiện tượng Quy luật mangtính ổn định, tồn tại khách quan và phổ biến Song tính phổ biến của các quyluật lại không giống nhau, có những quy luật riêng biệt, quy luật đặc thù,…Phép biẹn chứng duy vật chỉ nghiên cứu những quy luật phổ biến nhất gọi lànhững quy luật cơ bản Đồng thời, mỗi quy luật cơ bản đó lại nói lên một mặtkhác nhau của sự vận động và phát triển của sự vật hiện tượng

Quy luật chuyển hoá từ những thay đổi về lượng dẫn tới những biến đổi về chất và ngược lại chỉ ra cách thức vận động và phát triển của sự vật,

hiện tượng khi nghiên cứu quy luật này, là cơ sở nhận thức đầy đủ cả mặtlượng và mặt chất của nó Nắm được nội dung quy luật này, trong hoạt độngthực tiển phải dựa trên việc hiểu đúng đắn vị trí, vai trò và ý nghĩa của mỗiloại thay đổi(chất và lượng) để hoạt động có hiệu quả Tránh nôn nóng, đốtcháy giai đoạn tích luỹ về lượng; đồng thời tránh tư tưởng tuyệt đối hoá sựthay đổi về lượng, không kịp thời chuyển những thay đổi về lượng sangnhững thay đổi về chất, từ những thay đổi mang tính tiến hoá sang những thay

đổi mang tính cách mạng và ngược lại không biết sử dụng chất mới để thúcđẩy lượng tiép tục phát triển.

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, đây là hạt nhân củaphép biện chứng Quy luật này vạch ra nguồn gốc, động lực của sự phát triển,phản ảnh quá trình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn bên trong sự vật Quy luậtnày có ý nghĩa phương pháp luật to lớn trong việc phát hiện và phân tích mâuthuẫn của sự vật cũng như tìm ra con đường đúng đắn để giải quyết mâuthuẫn nhằm thúc đẩy sự vật phát triển Khi phân tích mâu thuẫn, phải xem xéttoàn diện các mặt đối lập, theo dõi quá trình phát sinh, phát triển của các mặt

đó PhảI phân biệt được các loại mâu thuẫn để giải quyết kịp thời đưa sự vậtphát triển tiến lên Phải xác định đúng trạng thái chín muồi của mâu thuẫn đểtìm ra phương thức, phương tiện và lực luượng có khả năng gỉai quyết mâuthuẫn và tổ chức giải quyết mâu thuẫn một cách triệt để

Quy luật phủ định của phủ định chỉ ra khuynh hướng vận động phát triển

của sự vật, hiện tượng; tính tất yếu của sự ra đời cái mới và mối liên hệ giữacái mới và cái cũ Quy luật này có một ý nghĩa phương pháp luận to lớn trongquá trình thay thế cái cũ bằng cái mới, cái tiến bộ nhất định sẽ chiến thắng cáilạc hậu Do đó, cần chống thái độ phủ định sạch trơn cái củ Trong công tác,chúng ta phải biết phát hiện và quý trọng cái mới, phải tin tưởng vào tương laiphát triển của cái mới,mặc dù lúc đầu nó còn yếu ớt, ít ỏi, phải ra sức bồidưỡng, phát huy cái mới, tạo điều kiện cho nó chiến thắng cái cũ Trong khiđấu tranh với cái cũ, chúng ta phải biết sàng lọc, biết giữ lấy những gì là tíchcực, có giá trị của cái cũ, biết cải tạo cái cũ cho phù hợp với những điều kiệnmới Vừa phải chống thái độ “hư vô chủ nghĩa” trong khi nhìn nhận lịch sử,đánh giá quá khứ, vừa phải chống thái độ bảo thủ, khư khư giữ lại những gì

đã lỗi thời cản trở bước tiến của lịch sử

Ba quy luật trên thống nhất hữu cơ với nhau, phản ánh sự tác động qualại của những mặt quan trọng nhất trong sự liên hệ và vận động phát triển của

sự vật hiện tượng Cùng với ba quy luật cơ bản, phép biện chứng duy vật còn

có hệ thống các phạm trù, đó là những khái niệm chung nhất phản ánh nhữngmặt, những thuộc tính, những mối liên hệ chung, bản chất của sự vật hiệntượng về phương diện nào đó của hiện thực Ngoài tính khách quan, các phạmtrù còn mạng tính biện chứng, chúng luôn có sự liên hệ chằng chịt với nhau,trong những điều kiện nhất định có thể chuyển hoá lẫn nhau.

Những phạm trù có tính liên hệ trực tiếp với nhau được xếp thành nhữngcặp đôi, gọi là những cặp phạm trù cơ bản hay những quy luật không cơ bảncủa phép biện chứng duy vật Những cặp phạm trù quen thuộc trong phépbiện chứng duy vật là: phạm trù cái riêng và cái chung; nguyên nhân và kếtquả; tất nhiên và ngẫu nhiên; nội dung và hình thức; bản chất và hiện tượng;khả năng và hiện thực.Như vậy, phép biện chứng duy vật là một hệ thốnghoàn chỉnh bao gồm nhiều yếu tố, mỗi yếu tố có một vai trò nhất định nhưng

có quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó quy luật thống nhất và đấu tranh củacác mặt đối lập giữ vai trò quan trọng nhất, là hạt nhân của phép biện chứngduy vật Lênin viết: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng duy vật làhọc thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập, như thế là nắm được hạtnhân của phép biện chứng, nhưng điều đó đòi hỏi phải có những giải thích vàmột sự phát triển”10 Có thể thấy vai trò hạt nhân của quy luật mâu thuẫn ởchỗ nó cho phép ta nắm được bản chất của sự vật, chỉ rõ nguồn gốc, động lựccủa sự phát triển, là chìa khoá cho phép đi sâu tìm hiểu toàn bộ phép biệnchứng duy vật Phạm trù mâu thuẫn xuyên suốt toàn bộ hệ thống quy luật củaphép biện chứng, đó là : mâu thuẫn lượng - chất; mâu thuẫn phủ định - khẳngđịnh; chung - riêng; nguyên nhân - kết quả,…Với quan điểm hệ thống, đòi hỏikhi tiếp cận và áp dụng phép biện chứng trong xem xét và giải quyết các vấn

đề đặt ra phải thấy được vai trò chi phối của quy luật mâu thuẫn, đồng thờikhông xem nhẹ vai trò của các yếu tố khác

Nội dung các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật vừa là sự cụthể hoá thêm nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển Đồng thời

10 Lê-nin,TT,t29,Nxb-tb Mcv,H1981,tr240