Phép biện chứng duy vật là khoa học về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển. Xét trên nhiều phương diện phép biện chứng duy vật có ý nghĩa thế giới quan và phương pháp luận rộng lớn như bản thân triết học. Phép biện chứng duy vật mácxit do C.Mác, Ph.Ăngghen sáng lập và V.I.Lênin bảo vệ, phát triển là sự kế thừa có chọn lọc các tư tưởng biện chứng qua nhiều thế kỷ; vạch ra những đặc trưng bản chất của phép biện chứng khách quan, nghiên cứu quy luật phổ biến của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy; là chìa khóa để giúp giai cấp vô sản nhận thức và cải tạo thế giới.
Trang 1PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT VAI TRÒ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI NHẬN THỨC CÔNG
CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Phép biện chứng duy vật là khoa học về mối liên hệ phổ biến và về sựphát triển Xét trên nhiều phương diện phép biện chứng duy vật có ý nghĩa thếgiới quan và phương pháp luận rộng lớn như bản thân triết học Phép biện chứngduy vật mácxit do C.Mác, Ph.Ăngghen sáng lập và V.I.Lênin bảo vệ, phát triển
là sự kế thừa có chọn lọc các tư tưởng biện chứng qua nhiều thế kỷ; vạch ranhững đặc trưng bản chất của phép biện chứng khách quan, nghiên cứu quy luậtphổ biến của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy; là "chìakhóa" để giúp giai cấp vô sản nhận thức và cải tạo thế giới Nắm vững phươngpháp luận là của phép biện chứng duy vật không những là một nhân tố cơ bản đểhình thành thế giới quan khoa học, mà còn là điều kiện tiên quyết để chính đảngcách mạng sáng tạo trong bảo vệ, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin
Trong quá trình khởi xướng và lãnh đạo công cuộc đổi mới, Đảng ta luônvận dụng sáng tạo phép biện chứng duy vật Do đó, đã xây dựng một cách đúngđắn đường lối lãnh đạo công cuộc đổi mới đất nước tránh được những sai lầm cóthể xảy ra Thực tiễn những thành tựu 30 năm đổi mới đã chứng minh điều đó.Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới có lúc, có nơi, có thời điểm Đảng ta chưathực sự quán triệt tốt sự vận dụng phép biện chứng duy vật, còn mắc bệnh giáođiều, kinh nghiệm, chủ quan, duy ý chí, coi thường quy luật khách quan nhất làtrước đổi mới năm 1986 Thực tiễn đã chứng minh rằng, bệnh chủ quan, duy ýchí không những chưa được loại bỏ mà ngược lại, có lúc, có nơi việc đề xuất vàthực hiện một số giải pháp, quyết sách còn có biểu hiện nóng vội, thiếu suy nghĩgây hậu quả nghiêm trọng đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội
Hiện nay, tình hình thế giới và khu vực đang diễn ra những biến động hếtsức phức tạp Đặc biệt cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đang biến đổi
Trang 2hàng ngày, việc quốc tế hóa, toàn cầu hóa đời sống xã hội gắn liền nền kinh tếtri thức đang đòi hỏi chúng ta phải có những quyết sách đúng đắn để giải quyếtcác mâu thuẫn đang đặt ra Trong bối cảnh chung, Việt Nam đang tiếp tục thựchiện công cuộc đổi mới, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đểvươn tới tầm cao mới phấn đấu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 Vìvậy, có thể nói những vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội….nảy sinh trong quátrình đổi mới không thể giải quyết thành công nếu thiếu tư duy biện chứng duyvật.
Có thể khẳng định rằng, nắm vững bản chất khoa học và cách mạng củaphép biện chứng duy vật là một nhu cầu cấp thiết để đổi mới tư duy, là "vũ khí
lý luận sắc bén" để chỉ đạo nhận thức và thực hiện nhiệm vụ của công cuộc đổimới của đất nước ta hiện nay
NỘI DUNG
1 Bản chất khoa học và cách mạng của phép biện chứng duy vật
1.1 Lịch sử phép biện chứng trước Mác và sự hình thành, phát triển của phép biện chứng duy vật
1.1.1 Lịch sử phát triển phép biện chứng trước Mác
Thế giới tự nhiên rất phong phú và đa dạng tuy có khác nhau nhưng đềuthống nhất ở tính vật chất của nó Một câu hỏi lớn đặt ra là sự vật tồn tại như thếnào? Chúng hoàn toàn đứng biệt lập với nhau hay phụ thuộc, ràng buộc lẫnnhau, tồn tại ngưng đọng, bất biến hay vận động, biến đổi không ngừng? Tronglịch sử phát triển của triết học mặc dù có nhiều cách trả lời khác nhau về vấn đềnày, nhưng suy cho cùng quy về hai quan điểm chính đối lập nhau là biện chứng
và siêu hình
Quan điểm siêu hình xem xét sự vật một cách cô lập, ngưng động, tĩnh tại,cứng nhắc Trái lại, quan điểm biện chứng xem xét sự vật trong mối liên hệ ràngbuộc lẫn nhau và trong trạng thái vận động, phát triển không ngừng với một tưduy mềm dẻo, linh hoạt, không chỉ thấy sự tồn tại mà còn thấy cả sự hình thành
và tiêu vong của sự vật, không chỉ thấy trạng thái tĩnh mà còn thấy cả trạng thái
Trang 3vận động, biến đổi của sự vật: "Phép biện chứng là phương pháp mà điều cănbản là nó xem xét những sự vật và những phản ánh của chúng trong tư tưởng,trong mối liên hệ qua lại lẫn nhau của chúng, trong sự ràng buộc, sự vận động,
sự phát sinh và tiêu vong của chung"1
Phép biện chứng có lịch sử phát triển lâu dài, nó xuất hiện ngay từ thời cổđại khi con người bắt đầu tìm hiểu các sự vật trong thế giới và suy xét về chúng
Từ đó đến nay, lịch sử phát triển của phép biện chứng đã có nhiều hình thứckhác nhau, có thể chia làm ba hình thức cơ bản Đó là phép biện chứng tự phát,ngây thơ thời cổ đại, phép biện chứng duy tâm trong triết học cổ điển Đức vàphép biện chứng duy vật
Đặc trưng cơ bản chung của phép biện chứng cổ đại là tính tự phát, ngâythơ Các nhà triết học cổ đại nghiên cứu sự vận động, phát triển củ sự vật, hiệntượng trong bức tranh chung, chỉnh thể về thế giới Do trình độ còn thấp kém vềkhoa học, nên phép biện chứng cổ đại mới chỉ là những quan điểm biện chứngmộc mạc, mang tính suy luận, phỏng đoán trên cơ sở những kinh nghiệm trựcgiác mà chưa được minh chứng bằng tri thức khoa học
Phép biện chứng duy tâm trong triết học cổ điển Đức ra đời cuối thế kỷXVIII đầu thế kỷ XIX mà đỉnh cao là phép biện chứng của Hêghen Thực chấtphép biện chứng của Hêghen là học thuyết về sự phát triển toàn diện với tư cách
là sự vận động và chuyển hóa về chất, với tư cách là sự đi lên theo bậc thanglogic có tuần tự, về tính chất mâu thuẫn của sự phát triển, bao gồm sự tương tácgiữa các mặt đối lập, sự phủ định tồn tại hiện có và đồng thời là sự giữ lại cáitính tích cực trong quá khứ, tức là sự kế thừa cái cũ một cách hợp lý Phép biệnchứng được Hêghen lý giải là phương pháp đúng đắn để nhận biết các vấn đềtriết học, phương pháp tư duy biện chứng của Hêghen có căn cứ đầy đủ, làphương pháp hoàn thiện chưa từng thấy trong lịch sử triết học trước Mác.Nhưng do tính hạn chế của các điều kiện lịch sử và thiên hướng dung hòa,
11 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn Tập, Tập 20, tr 38.
Trang 4không muốn đối lập với nhà nước Phổ hiện tồn thời đó mà Hêghen đã có nhữngkết luận mâu thuẫn và không nhất quán
Như vậy, lịch sử phát triển của phép biện chứng trải qua hai hình thức cơbản đó là phép biện chứng ngây thơ, tự phát, phép biện chứng duy tâm kháchquan đã đóng góp cho tư tưởng biện chứng ngày một phong phú hơn, ngày cànghoàn thiện hơn và ngày một tiến gần hơn phép biện chứng khoa học, cách mạng.Tuy có những cống hiến lớn lao, nhưng do hạn chế về mặt nhận thức và bị chiphối bởi chủ nghĩa duy tâm, do đó các hình thức phép biện chứng được pháttriển trong lịch sử triết học trước Mác không thể đóng vai trò phương pháp luậnđối với hoạt động nhận thức và cải tạo thế giới
1.1.2 Sự hình thành và phát triển của phép biện chứng duy vật
Cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX sự phát triển của khoa học tự nhiên đãđạt được những thành tựu mới, đòi hỏi những khái quát mới về triết học và phải
có cách nhìn biện chứng về thế giới khách quan thay cho cách nhìn siêu hình thế
kỷ XVII, XVIII Trong sự phát triển của khoa học tự nhiên, đặc biệt là ba pháthiện có tính chất vạch thời đại vào thế kỷ XIX, đã làm tiền đề cơ sở cho cáchnhìn biện chứng về sự vật, hiện tượng trong thế giới, làm cơ sở cho việc pháttriển tư duy biện chứng, xây dựng phép biện chứng duy vật như một khoa học.Triết học Mác không phải là một trào lưu biệt phái, sự ra đời của nó là sự kếthừa nền văn minh của nhân loại, trực tiếp là trào lưu tư tưởng lý luận ở châu Âuthế kỷ XIX như Triết học cổ điển Đức, Kinh tế chính trị Anh và Chủ nghĩa xãhội không tưởng Pháp Trên cơ sở đó, C.Mác và Ph.Ăngnghen đã xây dựng một
tư tưởng biện chứng mới, đó là phép biện chứng duy vật
Kể từ C.Mác và Ph.Ăngnghen, một giai đoạn lịch sử, một trong quá trìnhphát triển qua nhiều thế kỷ của phép biện chứng đã bắt đầu Đó là giai đoạn tổngkết toàn bộ sự phát triển trước đây của phép biện chứng, thời kỳ hình thành hìnhthức triệt để khoa học cao nhất của phép biện chứng - phép biện chứng duy vật
C.Mác và Ph.Ăngnghen đã cải tạo một cách duy vật phép biện chứng duytâm của Heeghen, sau khi tách hạt nhân hợp lý của nó và sau khi đã vứt bỏ lối
Trang 5giải thích duy tâm về các hiện tượng tự nhiên và xã hội, vứt bỏ lối quy các quátrình vật chất vào sự vận động logic của tư duy, vào sự tự nhận thức của "ý niệmtuyệt đối" Nhưng không chỉ cải tạo phép biện chứng duy tâm mà hai ông cònđồng thời tiến hành cải tạo một cách biện chứng chủ nghĩa duy vật siêu hìnhtrước đó C.Mác và Ph.Ăngnghen đã liên kết, thống nhất chủ nghĩa duy vật vàphép biện chứng, đã xây dựng thế giới quan khoa học duy vật biện chứng với tưcách là một học thuyết về những quy luật chung nhất của sự phát triển tự nhiên,
xã hội và tư duy Ph.Ăngghen khẳng định: "Có thể nói rằng, hầu như chỉ C.Mác
và tôi là những người đã cứu phép biện chứng tự giác thoát khỏi duy tâm Đức vàđưa nó vào trong quan niệm duy vật về tự nhiên và về lịch sử''1 Phép biện chứngduy vật Ph.Ăngnghen coi là sự tổng kết toàn bộ quá trình phát triển của triết học
và khoa học tự nhiên, đồng thời là sự khái quát các quy luật khách quan của giới
tự nhiên và xã hội V.I.Lênin kế thừa tư tưởng C.Mác, Ph.Ăngnghen và pháttriển phép biện chứng duy vật trong điều kiện mới V.I.Lênin đã nghiên cứu sâusắc phép biện chứng duy vật với tính cách là một học thuyết về sự phát triển củacác sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan Không chỉ dừng lại ở đó,Người đã nghiên cứu sâu thêm về phép biện chứng chủ quan nghĩa là phép biệnchứng của nhận thức và của tư duy V.I.Lênin viết: " Phép biện chứng, tức làhọc thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và khôngphiến diện"2
1.2 Phép biện chứng duy vật với tính cách là một khoa học
1.2.1 Đối tượng nghiên cứu và nội dung của phép biện chứng duy vật
* Đối tượng nghiên cứu của phép biện chứng duy vật
Trong tác phẩm "Chống Đuyrinh", Ph.Ăngnghen đã định nghĩa hoànchỉnh về phép biện chứng: "Phép biện chứng chẳng qua chỉ là một môn khoahọc về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của
xã hội loài người và của tư duy"3 Trong tác phẩm "Bút ký triết học" V.I.Lênin
11 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn Tập, Tập 20, tr 22.
21 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn Tập, Tập 20, Nxb Chính trị quốc gia, H, 1994, tr 201.
32 C.Mác và Ph Ăngghen, Toàn Tập, Tập 20, Nxb Chính trị quốc gia, H, 1994, tr 455.
Trang 6rút ra nhận xét tổng quát như sau: "Có thể định nghĩa phép biện chứng là họcthuyết vê sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân củaphép biện chứng, nhưng điều đó đòi hỏi phải có sự giải thích và một sự pháttriển thêm"1 Như vậy, phép biện chứng được coi là một khoa học Khi là mộtkhoa học điều tất nhiên nó phải nghiên cứu những quy luật Nhưng phép biệnchứng khác với các khoa học cụ thể ở chỗ nó nghiên cứu những quy luật chungnhất, những quy luật chung nhất của sự vận động, phát triển cả tự nhiên, xã hộiloài người và tư duy con người
* Nội dung của phép biện chứng duy vật
Nội dung của phép biện chứng duy vật bao gồm nguyên lý về mối liên hệphổ biến và nguyên lý về sự phát triển Đây là các nguyên lý có ý nghĩa kháiquát nhất Các phạm trù, các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật là sự
cụ thể hóa các nguyên lý trên
Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến: Xuất phát từ nguyên lý cho rằng, thế
giới là thống nhất ở tính vật chất của nó, phép biện chứng xem xét các sự vật vàhiện tượng đều có mối liên hệ, sự tác động qua lại, chuyển hóa lẫn nhau giữa các
sự vật, hiện tượng hay giữa các mặt, các giai đoạn phát triển của một sự vật,hiện tượng Các mối liên hệ có tính khách quan, phổ biến và đa dạng, chúng giữvai trò khác nhau quy định sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Tronghoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn không nên tuyệt đối hóa mối quan
hệ nào cũng không nên tách rời mối liên hệ này khỏi mối liên hệ khác Từnguyên lý mối liên hệ phổ biến, con người rút ra được những quan điểm, nguyêntắc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn
Nguyên lý về sự phát triển: Trong phép biện chứng duy vật, phát triển dùng
để khái quát quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp,
từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Quá trình đó vừa diễn ra dần dần, vừanhảy vọt làm cho sự vật, hiện tượng cũ mất đi, sự vật hiện tượng mới về chất rađời Phát triển là tự thân Động lực của sự phát triển là mâu thuẫn giữa các mặt
13 V.I Lênin, Toàn Tập, Tập 29, Nxb Tiến bộ, M, 1981, tr 240.
Trang 7đối lập bên trong sự vật, hiện tượng Phát triển đi theo đường "xoáy ốc", cái mớidường như lặp lại một số đặc trưng, đặc tính của cái cũ nhưng trên cơ sở cao hơn;thể hiện tính quanh co, phức tạp, có thể có những bước thụt lùi tương đối trong sựphát triển Từ nguyên lý về sự phát triển, con người rút ra được những quan điểm,nguyên tắc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn.
Những quy luật và các cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật: Những
sự vật, hiện tượng trong thế giới có mối liên hệ phổ biến với nhau không ngừngvận động và phát triển theo những quy luật khách quan vốn có của nó
Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập Quy luật này vạch
rõ nguồn gốc, động lực bên trong của sự phát triển, là hạt nhân quan trọng củaphép biện chứng duy vật
Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thayđổi về chất và ngược lại Nó chỉ ra sự vật, hiện tượng phát triển như thế nào hay
là chỉ rõ cách thức của sự phát triển
Quy luật phủ định của phủ định chỉ ra một sự phát triển hình thành nhưdiễn lại những giai đoạn đã qua nhưng dưới hình thức khác, ở một trình độ caohơn Một sự phát triển có thể nói là theo đường trôn ốc chứ không theo đườngthẳng Quy luật này nói lên khuynh hướng của sự phát triển
Ba quy luật này không tách rời nhau mà thống nhất với nhau một cáchbiện chứng Song cả ba quy luật cơ bản đó chưa nói hết tính phong phú của sựvận, phát triển của hiện thực khách quan Mỗi sự vật, hiện tượng của thế giới làmột chỉnh thể vô cùng phức tạp bao gồm nhiều mặt, nhiều thuộc tính, nhiều mốiliên hệ Có những mặt, những mối liên hệ bản chất và sự tác động lẫn nhau củanhững mặt khác có vai trò nhất định trong sự vận động, phát triển của sự vật.Những mặt, những mối liên hệ bản chất đó được khái quát thành những cặpphạm trù của phép biện chứng duy vật như cái chung và cái riêng, bản chất vàhiện tượng, nguyên nhân và kết quả…mối liên hệ biện chứng giữa những mặtđối lập đó được coi là những quy luật không cơ bản của phép biện chứng duyvật
Trang 8* Phương pháp đặc thù của phép biện chứng duy vật: Đó chính là phương
pháp biện chứng duy vật, là phương pháp duy nhất của nhận thức khoa học vàhoạt động thực tiễn Đây là phương pháp phản ánh đúng quy luật khách quancủa bản thân thực tại Thông qua những nguyên lý, quy luật và các phạm trù,phép biện chứng duy vật rút ra được phương pháp luận chung nhất định hướngcho chủ thể trong nhận thức cũng như hành động Đó là phương pháp luận xemxét sự vật, hiện tượng một cách khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử cụ thể
và phải gắn với tình hình thực tiễn, xuất phát từ thực tiễn
1.2.2 Tính khoa học và cách mạng của phép biện chứng duy
* Tính khoa học của phép biện chứng duy vật
Sự ra đời của phép biện chứng duy vật là một cuộc cách mạng trong tưduy triết học Đó là sự kế thừa một cách có chọn lọc những thành tựu của phépbiện chứng trong lịch sử triết học nhân loại, cải tạo với cách thức phủ định biệnchứng hệ thống phép biện chứng trong nền triết học cổ điển Đức để xây dựngmột phương pháp tư duy khoa học mới về chất so với các hình thức biện chứngtrước đó Lần đầu tiên trong lịch sử triết học, phép biện chứng đã trở thànhphương pháp nhận thức khoa học thực sự là một khoa học phản ánh những quyluật duy nhất, phổ biến của sự vận động, phát triển trong tự nhiên, xã hội và tưduy
Phép biện chứng duy vật là phép biện chứng tự giác, nó đã dựa chắc vàothành quả của khoa học tự nhiên, do đó nó đã trở thành một môn khoa học khác
về chất so với các hình thức phép biện chứng trước đó Nó đáp ứng đầy đủnguyên tắc, yêu cầu của một khoa học Lý luận về phép biện chứng duy vậtkhông phải được xây dựng bằng những ngôn từ khéo léo của những tư tưởngduy tâm thần bí, mà lý luận đó được xây dựng trên mảnh đất hiện thực kháchquan, nó xuất phát từ sự vận động, sự phát triển nội tại của thế giới vật chất.Toàn bộ những khái niệm, những nguyên lý, các quy luật và các cặp phạm trù
mà phép biện chứng duy vật nêu ra, không phải là những phỏng đoán, nó không
Trang 9phải trên trời, trên không trung, mà nó là những phạm trù của phép biện chứngkhách quan, nó ở trong cuộc sống hiện thực của loài người
Sự ra đời của phép biện chứng duy vật dựa chắc vào thành tựu phát triểncủa các ngành khoa học tự nhiên trong thế kỷ XIX và XX Vì vậy mỗi luận điểmcủa phép biện chứng duy vật đều thấm đượm tinh thần phát triển của khoa học
tự nhiên Đây cũng chính là sự khác nhau về chất, sự đối lập căn bản của phépbiện chứng duy vật với các hình thức phép biện chứng trong lịch sử tư tưởngtrước Mác Như vậy, khoa học tự nhiên chính là cơ sở để phép biện chứng kháiquát nên những nguyên lý, quy luật của mình Đó chính là tính khoa học và cáchmạng của phép biện chứng duy vật mà các hình thức trước đó không có được
Trong triết học Mác, phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật không phải làcác bộ phận cấu thành riêng biệt, tách rời, mà chúng chuyển hóa cho nhau, xâmnhập vào nhau tạo thành một chỉnh thể hữu cơ Sự thống nhất giữa phép biệnchứng, lý luận nhận thức và logic học, triết học Mác - Lênin đã khắc phục hoàntoàn sự tách rời, phiến diện trong học thuyết và nhận thức, tư duy của con ngườivới vốn đã tồn tại lâu trong lịch sử triết học nhân loại Sự thống nhất đó đãkhẳng định phép biện chứng là một khoa học nghiên cứu quá trình biện chứngkhách quan của sự vật và quá trình biện chứng chủ quan của tư duy Do đó, phépbiện chứng đã trở thành một khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhấtcủa tự nhiên, xã hội và tư duy con người
Phép biện chứng duy vật có vị trí, vai trò rất quan trọng trong chủ nghĩaMác Lênin đã khẳng định phép biện chứng duy vật là "linh hồn của chủ nghĩaMác" và làm cho toàn bộ học thuyết Mác không phải là một giáo điều mà là kimchỉ nam cho mọi hoạt động
* Tính cách mạng của phép biện chứng duy vật
Phép biện chứng duy vật ra đời đánh dấu một mốc son trong lịch sử pháttriển của phép biện chứng Phép biện chứng duy vật khác hẳn về chất so với cáchình thức phép biện chứng trước đó Lần đầu tiên trong lịch sử triết học phépbiện chứng được phát triển một cách hoàn bị cả về lý luận và thực tiễn dựa trên
Trang 10nền tảng của chủ nghĩa duy vật Nó đã chứng minh được tính hơn hẳn, tính khoahọc và cách mạng Đã khắc phục những hạn chế về mặt nhận thức của phép biệnchứng cổ đại, lật đổ phép biện chứng duy tâm khách quan và thay thế vào đó làphép biện chứng duy vật Phép biện chứng duy vật là một hệ thống hoàn chỉnh,phản ánh đúng bản chất của thế giới là sự thống nhất ở tính vật chất của nó, là sựliên hệ, vận động, chuyển hóa và phát triển không ngừng Phép biện chứng rađời như một vũ khí sắc bén để phê phán bọn chủ nghĩa giáo điều, rập khuôn,máy móc duy ý chí, kinh viện không thấy được bản chất khoa học, cách mạngcủa phép biện chứng duy vật
Phép biện chứng duy vật ra đời trong phong trào đấu tranh cách mạng,phép biện chứng duy vật còn là sự thống nhất giữa thế giới quan, phương phápluận triết học với tinh thần cách mạng triệt để Về bản chất phép biện chứng là
hệ thống lý luận khoa học cách mạng, nó liên hệ mật thiết với phong trào đấutranh cách mạng của giai cấp vô sản và quần chúng nhân dân lao động, chống lạimọi áp bức bóc lột và những bất công trong xã hội đương thời
Với bản chất khoa học và cách mạng sâu sắc, triệt để phép biện chứng là
cơ sở phương pháp luận khoa học chỉ đạo hoạt động nhận thức và cải tạo thếgiới của con người
* Sự thống nhất giữa tính khoa học và tính cách mạng của phép biện chứng duy vật
Tính khoa học và tính cách mạng của phép biện chứng duy vật thống nhấtvới nhau cả về nội dung và hình thức Khi xây dựng phép biện chứng duy vật,khoa học triết học về sự phát triển phổ biến đã ẩn chứa trong lý luận cách mạngđối với cải tạo thế giới Đó là sự tiến hành đứng trên lập trường của giai cấp vôsản, là sự xây dựng và phát triển với tính cách một lý luận phê phán cách mạng
Tính cách mạng của phép biện chứng ở trong nó đã chứa đựng và thể hiện
rõ tính khoa học của mỗi luận điểm về những quy luật chung nhất, phổ biến nhấtcủa tự nhiên, xã hội và tư duy Lý luận đó không khoan nhượng với quyền lợicủa các giai cấp bóc lột và gạt bỏ sự thỏa hiệp với hệ tư tưởng của các giai cấp
Trang 11bóc lột Như vậy, tính khoa học và tính cách mạng thống nhất với nhau tạo nên
lý luận khoa học của phép biện chứng duy vật trong xem xét, đánh giá và cải tạothực tiễn xã hội
Về thực chất tính khoa học và tính cách mạng của phép biện chứng duyvật có mối quan hệ biện chứng với nhau, mỗi luận điểm của phép biện chứngduy vật là khoa học đã thấm được tính cách mạng ở trong đó và ngược lại Vìvậy, phép biện chứng duy vật là một khoa học luận giải những quy luật chungnhất vê tự nhiên, xã hội và tư duy một cách khoa học, cách mạng
Tóm lại, lịch sử hình thành và phát triển của phép biện chứng đã trải quanhững chặng đường quanh co, khúc khuỷu với nhiều hình thức khác nhau.Trong đó, phép biện chứng duy vật là hình thức phát triển cao nhất, nó biểu hiệnvới tính cách là một khoa học về những nguyên lý, các quy luật, các cặp phạmtrù ý thức trong sự tác động qua lại lẫn nhau tạo thành một chỉnh thể Từ đó rút
ra hệ thống nguyên tắc phương pháp luận đóng vai trò là cơ sở lý luận vàphương pháp luận cho nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người mangtính đúng đắn, khách quan và khoa học hơn
2 Vai trò của nghiên cứu phép biện chứng duy vật đối với nhận thức công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay
2.1 Nghiên cứu phép biện chứng duy vật là cơ sở nhận thức tính tất yếu của công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay
Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa lý luận và phươngpháp, nó phản ánh đúng đắn thế giới khách quan và chỉ ra cách thức định hướngcho con người trong nhận thức thế giới và cải tạo thế giới Phép biện chứng duyvật là lý luận nhận thức khoa học, cách mạng, là một hệ thống đồ sộ, sâu sắc, đó
là sự thống nhất giữa phép biện chứng với lôgic và lý luận nhận thức
Nhận thức không phải là một hành động tức thời, giản đơn, máy móc vàthụ động mà là một quá trình biện chứng, tích cực sáng tạo, quá trình nhận thứcdiễn ra theo con đường từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng rồi từ tưduy trừu tượng đến thực tiễn Đó cũng là quá trình nhận thức đi từ hiện tượng
Trang 12đến bản chất, từ bản chất kém sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn Vì vậy, "trong
lý luận nhận thức, cũng như trong tất cả lĩnh vực khác của khoa học, cần suyluận một cách biện chứng, nghĩa là đừng giả định rằng nhận thức của chúng ta làbất di bất dịch và có sẵn, mà xem xét sự hiểu biết nảy sinh ra từ sự không hiểubiết như thế nào, sự hiểu biết không đầy đủ và không chính xác trở thành đầy đủhơn và chính xác hơn như thế nào1 Nghĩa là, chủ nghĩa duy vật áp dụng phépbiện chứng vào lý luận phản ánh, lý luận nhận thức Trong chủ nghĩa duy vậtbiện chứng có sự thống nhất giữa phép biện chứng, lý luận nhận thức và lôgicbiện chứng Khác với lôgic hình thức là một bộ môn khoa học nghiên cứu cáchình thức và quy luật của tư duy như sự phản ánh của sự vật, hiện tượng ở trongtrạng thái ổn định tương đối, lôgic biện chứng nghiên cứu các hình thức và quyluật của tư duy như sự phản ánh sự vật, hiện tượng trong sự vận động, phát triểncủa chúng Do lôgic biện chứng không thể không dựa trên những quy luật và phạmtrù của phép biện chứng và lý luận nhận thức mácxít V.I.Lê nin đã nhiều lần nhấnmạnh rằng, phép biện chứng cũng chính là lý luận nhận thức, là lôgic biện chứngcủa chủ nghĩa Mác Nghĩa là, chúng ta phải nghiên cứu phép biện chứng để thấyđược sự thống nhất trong nhận thức và hành động của công cuộc đổi mới của nước
ta hiện nay Chính bản thân công cuộc đổi mới là phép biện chứng về sự phát triển
Nó thể hiện rõ bản chất khoa học thông qua sự tất yếu đi lên chủ nghĩa xã hội ởnước ta, nằm trong sự vận động, biến đổi chung của lịch sử loài người
Có thể nói rằng, phép biện chứng có ý nghĩa về mặt lý luận hết sức quantrọng đối với công cuộc đổi mới, nó là sự đổi mới tư duy trong nhận thức hiệnthực khách quan và cải tạo đất nước Phép biện chứng được thể hiện thông quacác bước quanh co, phức tạp, có cái được, có cái chưa được, có cả sự thành công
và cả sự thất bại Phép biện chứng về sự phát triển là kết quả của sự khắc phụcquan điểm duy tâm, duy ý chí Bên cạnh đó, công cuộc đổi mới nước ta cũngmang tính chất biện chứng đầy mâu thuẫn đó để trở thành động lực mạnh mẽnhằm phát triển kinh tế xã hội, thực hiện thành công công cuộc đổi mới ở nước ta
11 V.I Lênin, Toàn Tập, Tập 21, tr 117.
Trang 13Nghiên cứu phép biện chứng duy vật giúp chúng ta hiểu được bản chấtcông cuộc đổi mới như là một tất yếu khách quan, là sự sống còn của chế độ xãhội chủ nghĩa Đại hội VI của Đảng diễn ra với tinh thần: tôn trọng sự thật, nhìnthẳng vào sự thật, nói rõ sự thật, chúng ta cần phân tích sâu sắc những khuyếtđiểm, sai lầm trên cơ sở đó mà đề ra chủ trương, biện pháp để kiên quyết khắcphục sai lầm, thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới.
Trong những năm trước đổi mới, chúng ta mắc những sai lầm do bệnh ấutrĩ, tả khuynh, duy ý chí, làm trái quy luật khách quan Một mặt chúng ta chủquan, nóng vội, đốt cháy giai đoạn Mặt khác, chúng ta mắc sai lầm bảo thủ, trìtrệ, muốn kéo dài bao cấp, không quyết tâm sửa chữa sai lầm Những khuyếtđiểm đó đã làm cho sản xuất bị kìm hãm, mất cân đối ngày càng lớn, năng suất,chất lượng, hiệu quả ngày càng giảm sút Trong khi đó, tình trạng không có việclàm ngày càng gia tăng, các giá trị tinh thần, đạo đức bị xói mòn, nhân dân hoàinghi, thiếu tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng
Thế giới đang từng ngày, từng giờ thay đổi nhanh chóng, các nước xã hộichủ nghĩa đã khẳng định được tính ưu việt của mình về mọi mặt so với chủnghĩa tư bản trên thực tế Đối với nước ta, đổi mới là yêu cầu bức thiết, là vấn đề
có tầm quan trọng sống còn Yêu cầu đó vừa là đòi hỏi bên trong của nền kinh
tế nước ta, vừa phù hợp với xu thế của thời đại Chỉ có đổi mới cách nghĩ, cáchlàm, đổi mới tư duy nhất là tư duy kinh tế, chúng ta mới có thể thoát khỏi tìnhtrạng khó khăn hiện nay
2.2 Nghiên cứu phép biện chứng duy vật nâng cao nhận thức nội dung, bản chất công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay
Công cuộc đổi mới ở nước ta do Đảng khởi xướng và lãnh đạo diễn ratoàn diện trên tất cả các lĩnh vực Đổi mới để phát triển kinh tế, xây dựng đờisống ấm no, tự do, hạnh phúc cho nhân dân Quá trình đổi mới phải có ánh sángcủa lý luận soi đường, tránh được những bước đi sai lầm, mò mẫm, không cóphương hướng Chính vì như vậy, Đảng ta đã xác định, đổi mới phải lấy chủnghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ
Trang 14nam cho mọi hành động Để có một phương pháp, lý luận khoa học trong xemxét thực tiễn đổi mới cũng như đánh giá quá trình đổi mới như thế nào đòi hỏiphải có quan điểm khách quan, toàn diện, lịch sử cụ thể, phải có triết học Mác,phép biện chứng duy vật - hạt nhân của chủ nghĩa Mác Có nghĩa là, quá trìnhđổi mới cần phải có phép biện chứng duy vật.
Đại hội VI của Đảng năm 1986 đã đưa ra đường lối đổi mới toàn diện đấtnước, bao gồm đổi mới tư duy, đổi mới tổ chức cán bộ, đổi mới phương pháplãnh đạo và phong cách công tác Trước hết, cần khẳng định rằng, toàn diệnkhông đồng nhất với dàn đều mà phải có sự kết hợp giữa trọng điểm và toàndiện Đổi mới thời kỳ đầu được hiểu như là những suy nghĩ, những hành độngriêng lẻ, cụ thể nhằm thay đổi một nhận thức, một cách làm nhất định nào đó cótính tình thế, về sau nhận thức về đổi mới toàn diện hơn Đó là vấn đề chiến lượclâu dài trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội; nó bao quát toàn diện khôngtrừ một lĩnh vực nào trong quá trình đó Đổi mới là quá trình loại bỏ những cái
cũ, cái lỗi thời, lạc hậu cản trở sự phát triển, tổ chức lại xã hội đưa vào cơ chếvận hành của nó một hệ thống đồng bộ các yếu tố vật chất và tinh thần, tạo nênlực lượng cho sự phát triển vượt bậc Chính vì vậy, đổi mới là quá trình khókhăn, hết sức phức tạp, đòi hỏi ý chí quyết tâm của toàn dân tộc
Tuy nhiên, quá trình đổi mới của ta gặp không ít khó khăn Nền sản xuấtnhỏ với những nhược điểm vốn có của nó, hậu quả của những cuộc chiến tranhlâu dài, tàn dư của chế độ cũ đang là những trở ngại trên con đường phát triểncủa nước ta Tư tưởng biện chứng thể hiện rất rõ trong quá trình nhận thức củaĐảng Đảng ta đã nắm được tính biện chứng của quá trình nhận thức thực tiễn,chuyển toàn bộ sự nghiệp cách mạng theo hướng đổi mới, coi nó là một quátrình lâu dài
Kết quả của công cuộc đổi mới đã thu được nhiều thắng lợi trên tất cả cáclĩnh vực đời sống xã hội Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được bảođảm và không ngừng được nâng lên Để có được như vậy, Đảng ta phải có chínhsách đúng, đường lối lãnh đạo đúng đắn Qua tổng kết lý luận và thực tiễn 25
Trang 15năm đổi mới, chúng ta đã thấy rõ vai trò của từng lĩnh vực đối với sự thắng lợicủa công cuộc đổi mới ở nước ta, trong đó có vai trò của triết học Cụ thể hơn làvai trò của phép biện chứng duy vật và vai trò đó được thể hiện trên tất cả cáclĩnh vực của đời sống xã hội.
2.2.1 Trong lĩnh vực kinh tế
Quá trình cách mạng ở nước ta đòi hỏi chúng ta phải đổi mới trên nhiềulĩnh vực, đổi mới tư duy nhất là tư duy kinh tế Trong quá trình đó, chúng tathấy muốn chuyển biến tình hình kinh tế - xã hội, trước hết phải thay đổi nhậnthức, thay đỏi tư duy đặc biệt là tư duy kinh tế
Thực tiễn trong những năm qua chỉ ra rằng, do chúng ta mắc phải nhữngsai lầm, chủ quan, nóng vội, không tôn trọng thậm chí làm trái quy luật kháchquan, đồng thời lại bảo thủ, trì trệ nên đã duy trì quá lâu cơ chế tập trung quanliêu bao cấp Do đó, chúng ta cần phải vận dụng đúng đắn, sáng tạo quy luậtkhách quan để phát triển kinh tế, điều chỉnh các chính sách kinh tế phù hợp với
sự phát triển của đất nước Để có được điều đó, rất cần phải vận dụng tư tưởngbiện chứng vào công cuộc đổi mới và chú trọng phát triển kinh tế
Xuất phát từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự pháttriển của phép biện chứng duy vật, chúng ta đã khái quát được bức tranh toàncảnh, chằng chịt những mối liên hệ và sự vận động phát triển giữa các nền kinh
tế trên thế giới Nền kinh tế nước ta trước đây là nền kinh tế tự cung, tự cấp Ởchừng mực nhất định Nhà nước thực hiện chính sách đóng cửa chỉ liên hệ vớicác nước xã hội chủ nghĩa, không thấy được mối quan hệ giữa nền kinh tế nước
ta với nền kinh tế các nước phát triển Vì vậy, chúng ta không thể tiếp thu đượchết các thành tựu khoa học và công nghệ của nhân loại để vận dụng, ứng dụngvào nền kinh tế trong nước
Có thể nói, trước đây Đảng và Nhà nước ta chưa có cái nhìn toàn diệntrong đầu tư phát triển kinh tế, coi trọng việc phát triển công nghiệp nặng, xemnhẹ công nghiệp tiêu dùng, thực hiện chính sách phân phối không hợp lý tất cảmọi sinh hoạt tiêu dùng đều thông qua tem phiếu, phủ nhận nền kinh tế hàng hóa
Trang 16cũng như sở hữu tư nhân Từ đó, nảy sinh mâu thuẫn nhu cầu và lợi ích, làm thuichột sức sáng tạo của con người và do đó, nền kinh tế của nước ta ngày càng trởnên trì trệ, lạc hậu Vì vậy, đổi mới tư duy trước hết là tư duy kinh tế có ý nghĩa
vô cùng to lớn Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta là một quá trình chuyểnđổi căn bản, toàn diện các hoạt động kinh tế nhằm tạo ra những năng suất laođộng cao Trong quá trình đổi mới, Đảng ta xác định: công nghiệp hóa phải gắnliền với hiện đại hóa Công nghiệp hóa, hiện đại hóa bảo đảm cho lực lượng sảnxuất từng bước phát triển và đưa đến đòi hỏi phải từng bước xây dựng quan hệsản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Côngnghiệp hóa, hiện đại hóa làm cho sản xuất phát triển, giai cấp công nhân khôngngừng được tăng lên càng củng cố thêm vai trò lãnh đạo của Đảng, tạo điều kiện
cơ sở vật chất phục vụ cho nhiều mặt như kinh tế, văn hóa xã hội, quốc phòng
an ninh…được củng cố, phát triển và giữ vững
Trong quá trình đổi mới, để phát triển đi lên chúng ta cần tuân theonguyên tắc toàn diện, nguyên tắc phát triển và nguyên tắc phân phối cái thốngnhất và nhận thức mặt đối lập của nó Đòi hỏi chúng ta khi phân tích các nềnkinh tế phải thấy được mối quan hệ biện chứng giữa nền kinh tế nước ta với nềnkinh tế các nước trong khu vực và trên thế giới Từ đó rút ra mặt yếu của từngnền kinh tế, mặt mạnh để chúng ta học hỏi, đồng thời phát triển nền kinh tế phảiphát huy nội lực và ngoại lực Có như vậy, mới tạo nền tảng cho sự tăng trưởng,phát triển bền vững và có hiệu quả
2.2.2 Trong lĩnh vực chính trị
Đổi mới chính trị là nhằm tạo ra sự phù hợp của hệ thống chính trị với sựlựa chọn chính trị về con đường phát triển của đất nước Đổi mới sẽ làm cho hệthống chính trị ở nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội hoạt động cóhiệu quả Đây cũng chính là điều kiện bảo đảm nền tảng tư tưởng đổi mới ởnước ta là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh bảo đảm cho nguyêntắc vận dụng phép biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng trong
Trang 17thời kỳ quá độ Đổi mới chính trị phải đảm bảo và thực hiện độc lập dân tộc, dânchủ và chủ nghĩa xã hội
Đổi mới chính trị ở nước ta, then chốt là đổi mới và chỉnh đốn về phươngthức tổ chức và hoạt động của Đảng, làm cho Đảng đáp ứng yêu cầu lãnh đạo sựnghiệp đổi mới đất nước Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa
xã hội, đó là con đường quá độ lâu dài, trải qua nhiều giai đoạn khó khăn vàchứa đựng đầy mâu thuẫn Mâu thuẫn cơ bản của nó là mâu thuẫn giữa xuhướng tự phát lên chủa nghĩa tư bản với xu hướng tự giác lên chủ nghĩa xã hội.Phải giải quyết đúng đắn mâu thuẫn này mới bảo đảm yêu cầu của quá trình lịch
sử tự nhiên trong sự phát triển cách mạng nước ta, trong đó tính chủ động, sángtạo và tự giác của Đảng và Nhà nước giữ vai trò quyết định
Đổi mới chính trị phải giữ vững sự lãnh đạo của Đảng, giữ vững được nềntảng tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Ngược lại, nếu đổimới mà xa rời nền tảng tư tưởng đó sẽ làm mất sự lãnh đạo độc tôn của Đảngđối với công cuộc đổi mới dẫn đến mất ổn định chính trị, đổi mới không thànhcông Có thể khẳng định, ổn định về chính trị là điều kiện cần thiết cho sự pháttriển nền kinh tế thị trường, thu hút được nhiều đầu tư nước ngoài Sự ổn địnhkhông có nghĩa là "đứng im", bất biến mà đó là sự vận động, đổi mới vớiphương trâm từng bước có kế hoạch phù hợp với nhịp độ phát triển kinh tế xãhội
Đổi mới chính trị cần kết hợp một cách chặt chẽ và đồng bộ với đổi mớinền kinh tế, giáo dục đào tạo, văn hóa…phải tiến hành đấu tranh kiên quyết,thường xuyên và có hiệu quả, đấu tranh chống mọi tiêu cực của xã hội, đấu tranhngay trong bản thân từng ngành, từng lĩnh vực, từ trung ương đến địa phương
2.2.3 Trong lĩnh vực văn hóa - tư tưởng
Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nó được thể hiện ở tầm cao vàchiều sâu về trình độ phát triển của một dân tộc, là sự kết tinh những giá trị tốtđẹp nhất trong quan hệ giữa người với người, giữa xã hội với tự nhiên