Luận án truyện trinh thám việt nam nửa đầu thế kỷ XX – từ đặc trưng thể loại

Phương pháp so sánh Phương pháp so sánh được sử dụng trong luận án nhằm làm nổi bật điểm tương đồng, dị biệtgiữa truyện trinh thám Việt Nam trong tương quan với truyện trinh thám của các

MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1 ﾧ

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2 ﾧ

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4 ﾧ

5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN 5 ﾧ

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN 6 ﾧ CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7 1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 7 1.1.1 Giai đoạn trước 1945 7 ﾧ 1.1.2 Giai đoạn từ 1945 đến 1975 10 ﾧ 1.1.3 Giai đoạn từ 1975 đến nay 12 ﾧ 1.2 ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 21 1.2.1 Những vấn đề đã được thống nhất 22 ﾧ 1.2.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận 23 ﾧ CHƯƠNG 2 DIỆN MẠO TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 25 2.1 KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRINH THÁM 25 2.1.1 Khái niệm truyện trinh thám 25 ﾧ 2.1.2 Đặc trưng thể loại truyện trinh thám 31 ﾧ 2.1.3 Phân loại truyện trinh thám Việt Nam 41 ﾧ 2.2 QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM 47 2.2.1 Các giai đoạn hình thành và phát triển 47 ﾧ 2.2.2 Quy luật vận động của truyện trinh thám 50 2.2.3 Truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi 58 ﾧ CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 64 3.1 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT 65 3.1.1 Nhân vật thám tử 65 ﾧ 3.1.2 Nhân vật tội phạm 76 ﾧ 3.2 HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN 83 3.2.1 Hình tượng không gian 83 ﾧ 3.2.2 Hình tượng thời gian 90

4.1 CỐT TRUYỆN 99 4.1.1 Vấn đề cốt truyện truyện trinh thám 99 4.1.2 Mô hình cốt truyện truyện trinh thám Việt Nam 103 ﾧ 4.2 PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT 113 4.2.1 Điểm nhìn - vai kể 114 ﾧ 4.2.2 Ngôn ngữ trần thuật 123 ﾧ KẾT LUẬN 137 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO 141 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc Với sự gặp gỡ văn minh PhươngTây, sự tiếp thu mạnh mẽ và rộng rãi những tinh hoa văn hoá thế giới, văn học Việt Nam đã bứt rakhỏi hệ hình văn học trung đại, để tiến hành công cuộc hiện đại hoá Văn học nước ta đã thay đổinhanh chóng, với những thành tựu rực rỡ Đây cũng là lúc thể loại văn học trinh thám được hìnhthành và phát triển

So với các thể loại khác, truyện trinh thám xuất hiện khá muộn, tuy vậy nó lại có những bướctiến rất nhanh Chỉ trong một thời gian ngắn, nó đã có một diện mạo khá hoàn chỉnh, với sự gópcông của nhiều cây bút tên tuổi và số lượng tác phẩm lên đến hàng trăm cuốn Thể loại này đã thuhút được rất đông độc giả thuộc đủ mọi thành phần khác nhau trong xã hội Thông qua việc tiếp thumột thể loại của phương Tây, kết hợp với truyện vụ án phương Đông và các thể loại văn học truyềnthống, nó đã trở thành một sản phẩm tinh thần có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với cộng đồng Mức

độ ảnh hưởng đến người đọc của truyện trinh thám trên thực tế là rất lớn Đây là thể loại thườngtạo nên những con số đáng kinh ngạc về lượng sách phát hành

Truyện trinh thám đã khẳng định được vị thế của mình trong đời sống văn học dân tộc Tuyvậy, thể loại này lại không được giới chuyên môn đề cao Vì nhiều lý do, trong đó có nguyên nhânthuộc về quan niệm, nhận thức, ngay từ khi mới ra đời, thể loại văn học trinh thám đã bị coi làkhông có giá trị gì đáng kể, ngoài việc giải trí Phần lớn các nhà nghiên cứu, thậm chí ngay cả các nhàvăn viết truyện trinh thám cũng đều xem thể loại này là một thứ văn chương “hạng hai”, xoàng xĩnh.Truyện trinh thám bị đánh giá là thua kém các thể loại khác về giá trị thẩm mỹ, giá trị tư tưởng Như vậy là đã có một sự vênh lệch rất lớn trong quan niệm của giới nghiên cứu, phê bình vàcông chúng thưởng thức về cùng một hiện tượng văn học Đây là một nghịch lý trong đời sống vănhọc ở nước ta Chính vì vậy mà từ lâu nay, các nhà chuyên môn đã dành nhiều thời gian, công sứctìm hiểu, lý giải nhiều vấn đề liên quan đến thể loại truyện trinh thám Việt Nam Trên thực tế, trongthời gian gần đây, đã có không ít tác phẩm được sưu tầm và tái bản để đáp ứng nhu cầu của độc giả;mặt khác cũng đã có nhiều cuộc Hội thảo được tổ chức, nhiều công tŕnh nghiên cứu, khảo luận vềvăn học trinh thám được công bố Có thể coi đó là một sự nỗ lực trong việc đưa đến một cái nhìnkhách quan, công bằng hơn về vai trò và vị trí của thể loại truyện trinh thám Việt Nam

Tuy nhiên, chưa thể nói rằng mọi vấn đề của truyện trinh thám đã được giải quyết một cáchsáng tỏ và thỏa đáng Vẫn còn nhiều câu hỏi về thể loại chưa được trả lời, nhiều vấn đề cơ bản vẫnchưa có được tiếng nói chung giữa các nhà nghiên cứu Thậm chí còn nhiều vấn đề mang tính bảnchất của thể loại này cần được nhận thức lại Chẳng hạn những vấn đề có tính “nhận thức luận” vềthể loại, vấn đề lịch sử hình thành, quy luật vận động, vai trò của truyện trinh thám trong tiến trìnhhiện đại hóa văn học, những đặc trưng cơ bản của truyện trinh thám Việt Nam Nghiên cứu và giải

quyết đúng đắn những vấn đề trên không chỉ góp phần soi sáng một hiện tượng văn học độc đáo

mà còn mở ra một hướng nhìn mới về việc đa dạng hóa chức năng văn học trong quá trình pháttriển văn học Việt Nam hiện đại Đây cũng là lý do thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài luận án

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Truyện trinh thám Việt Nam được hình thành trên cơ sở tiếp thu và cải biến mô hình của vănhọc Phương Tây Đây là một phương pháp sáng tạo thích hợp được các nhà văn áp dụng trong thờiđiểm giao thời Để làm phong phú thêm cho văn học dân tộc, các nhà văn đã tạo nên một thể loạivăn học mới, chưa từng có tiền lệ trong văn học dân tộc bằng việc mô phỏng nhưng có sự sáng tạo,tiếp biến cho phù hợp với hoàn cảnh và tâm lý độc giả bản địa Chính vì vậy truyện trinh thám ViệtNam vừa có dáng dấp của truyện trinh thám Phương Tây nhưng lại có những nét đặc thù

Mục tiêu chủ yếu của luận án này là làm rõ những đặc điểm của thể loại truyện trinh thámViệt Nam trong giai đoạn đầu thế kỷ XX trên các vấn đề: lịch sử hình thành và phát triển, quy luậtvận động; các phương diện nội dung và nghệ thuật của thể loại

Trên cơ sở mục tiêu đã xác định như trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cụ thểsau đây:

- Nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện tiến trình lịch sử của thể loại truyện trinh thámViệt Nam nửa đầu thế kỷ XX

- Tìm hiểu những điểm đặc trưng thể loại của truyện trinh thám Việt Nam giai đoạn đầu thế

kỷ XX, thông qua việc phân tích, đánh giá các yếu tố cụ thể như thế giới hình tượng (hình tượngnhân vật, không gian, thời gian), tổ chức tác phẩm (cốt truyện, kết cấu), phương thức trần thuật(ngôn ngữ, giọng điệu…)

- Xác định vai trò, giá trị của thể loại truyện trinh thám đồng thời khái quát quy luật vận độngcủa nó trong tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Nghiên cứu truyện trinh thám Việt Nam là một việc làm cần nhiều công sức, bởi hiện tại tronggiới khoa học vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau về những vấn đề rất cơ bản liên quan đến thể loạitrinh thám (Định nghĩa thế nào là truyện trinh thám? Truyện trinh thám ở Việt Nam xuất hiện lúcnào? Tác giả trinh thám đầu tiên là ai? Truyện trinh thám có phải là thể loại văn học hay không?…).Chính vì thế, bên cạnh nhiệm vụ chính, chúng tôi còn phải giải quyết những vấn đề liên quan khác,

có tính chất lý thuyết, lý luận về thể loại này Chúng tôi coi đó cũng là những nhiệm vụ cần thiếtđược giải quyết trong luận án

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các tác phẩm văn xuôi thuộc thể loại trinh thám xuất hiệntrong khoảng thời gian nửa đầu thế kỷ XX Tác phẩm đó cần đảm bảo các yêu cầu cụ thể: về cốttruyện, phải có đủ hai yếu tố cơ bản nổi bật là các sự kiện làm nên một vụ án và người điều tra (bao

gồm nhân vật thám tử/ một người có nghĩa khí anh hùng/ một vị quan thanh liêm/ một thanh niêntrí thức tiến bộ …) Về kết cấu, tác phẩm được tổ chức theo mô thức “đố - giải đố”, truyện kết thúckhi vụ án được giải mã Về văn bản, tác phẩm được viết bằng văn xuôi quốc ngữ, gồm các ấn phẩm

đã in (thành sách, đăng trên báo chí) Trên cơ sở tiêu chí như vậy, luận án của chúng tôi khảo sát cáckiểu truyện trinh thám chủ yếu sau:

- Truyện trinh thám kỳ án: Gồm một số truyện trinh thám có yếu tố kinh dị, kỳ ảo của Thế Lữ

- Truyện trinh thám suy luận: gồm những truyện kể về nhân vật thám tử (chẳng hạn truyện LêPhong phóng viên của Thế Lữ; truyện thám tử Kỳ Phát, Huỳnh Kỳ của Phạm Cao Củng…)

- Truyện trinh thám mang màu sắc ái tình - hành động - võ hiệp (cốt truyện có vụ án và ngườiđiều tra vụ án) Ở nhóm này có khi tác phẩm được đề là “ái tình tiểu thuyết”, “hành động tiểuthuyết”, “võ hiệp tiểu thuyết, “kỳ tình tiểu thuyết” … song do chúng đáp ứng các tiêu chí của thể loạitrinh thám nên chúng tôi vẫn đưa vào Nhóm này gồm tác phẩm của một số tác giả như Biến NgũNhy, Phú Đức, Bửu Đình, Nam Đình Nguyễn Thế Phương, Bùi Huy Phồn …

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu một cách có hệ thống diện mạo truyện trinh thám, một thể loại mới, xuấthiện trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Chúng tôi sẽ tập trung làm rõ những đặc trưngcủa thể loại văn học này, từ quá trình hình thành và phát triển, cho đến những đặc điểm của hìnhtượng nghệ thuật, các kiểu cốt truyện và phương thức trần thuật…

Về mặt văn bản, tác phẩm được chọn để khảo sát chủ yếu nằm trong khoảng thời gian nửađầu thế kỷ XX Các văn bản này được in ấn trong một khoảng thời gian rất dài, bao gồm những bản

đã được in thành sách, đăng báo, tái bản… Cũng trong giai đoạn này, mặc dù có một số tác phẩmmang yếu tố trinh thám được nhắc đến ở công trình của các nhà nghiên cứu đi trước, nhưng dochưa tìm được đầy đủ văn bản nên chúng tôi không đưa vào diện khảo sát Mặt khác, do hạn chếtrong khâu xử lý văn bản, nên luận án chúng tôi không nghiên cứu các truyện trinh thám dịch,truyện trinh thám viết bằng chữ quốc ngữ phát hành ở nước ngoài

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

4.1 Phương pháp nghiên cứu loại hình

Truyện trinh thám Việt Nam là một hiện tượng rất đặc biệt của văn học nước nhà So vớitruyện trinh thám Phương Tây, nó có nhiều điểm đặc thù, khác biệt cả về nội dung và hình thứcnghệ thuật, lẫn vai trò, vị trí… trong đời sống Để nhận thức về đối tượng này, trong luận án chúngtôi sử dụng phương pháp nghiên cứu loại hình Phương pháp này được vận dụng để nhận diện,phân loại đối tượng một cách hiệu quả

4.2 Phương pháp cấu trúc - hệ thống

Phương pháp cấu trúc – hệ thống giúp chúng tôi có thể tiếp cận đối tượng một cách hợp lý,thuận lợi Tác phẩm truyện trinh thám được đặt trong các mối quan hệ thuộc nhiều cấp độ, mô thức

tổ chức, hệ thống khác nhau…Từ đó có thể xác định được vai trò, vị trí, đặc trưng… của thể loạitruyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

4.3 Phương pháp lịch sử

Truyện trinh thám là một thể loại văn học được hình thành và phát triển trong một giai đoạnđặc biệt của lịch sử Việt Nam Đây cũng là một sản phẩm văn hóa – văn học mang tính lịch sử sâusắc Chính vì vậy, việc vận dụng phương pháp lịch sử là điều cần thiết Với việc vận dụng phươngpháp này, chúng tôi có điều kiện để khảo sát một cách cụ thể sự chi phối, ảnh hưởng của hoàn cảnhkinh tế chính trị văn hóa xã hội đối với đời sống văn học nói chung, thể loại truyện trinh thám nóiriêng

4.4 Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được sử dụng trong luận án nhằm làm nổi bật điểm tương đồng, dị biệtgiữa truyện trinh thám Việt Nam trong tương quan với truyện trinh thám của các nền văn học khác(đặc biệt là văn học Phương Tây); nét đặc thù của truyện trinh thám so với các thể loại khác (cùngthuộc phương thức tự sự); điểm riêng biệt độc đáo giữa phong cách nghệ thuật của các nhà văntrinh thám tiêu biểu

Ngoài các phương pháp vừa nêu trên, trong luận án này chúng tôi còn vận dụng các phươngpháp, thủ pháp đặc thù của tự sự học và thi pháp học để giải quyết vấn đề

Truyện trinh thám Việt Nam là một hiện tượng văn học phức tạp Nghiên cứu về thể loại nàyđòi hỏi phải vận dụng, phối hợp nhiều phương pháp mới có thể tiếp cận chân lý nghệ thuật mộtcách thấu đáo Bởi vì phương pháp nào cũng có những ưu điểm và hạn chế nên các phương pháp sẽ

bổ sung cho nhau trong quá trình nghiên cứu

5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

Luận án “Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX – từ đặc trưng thể loại” của chúngtôi, có một số đóng góp mới cụ thể như sau:

1/ Nhận diện một cách đầy đủ, hệ thống diện mạo truyện trinh thám Việt Nam; mô tả, trìnhbày đầy đủ quá trình hình thành, phương thức tiếp thu, tiếp biến của thể loại, từ đó làm rõ vai trò và

vị trí của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc

2/ Xác lập nội hàm khái niệm “truyện trinh thám Việt Nam”; phân tích các kiểu truyện trinhthám nửa đầu thế kỷ XX; khái quát đặc điểm hình tượng nghệ thuật, đặc điểm cốt truyện và phươngthức trần thuật, những đặc trưng riêng của truyện trinh thám Việt Nam trong giai đoạn này

3/ Đánh giá một cách khách quan, khoa học về giá trị, vai trò, vị trí của thể loại truyện trinhthám; đồng thời trình bày quy luật vận động của thể loại này trong tiến trình lịch sử của văn học ViệtNam hiện đại

Luận án cũng trình bày về những tác động, ảnh hưởng của thể loại truyện trinh thám đối vớingười đọc trong việc hình thành thị hiếu thẩm mỹ, nhân cách văn hóa của cá nhân và cộng đồng

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN

Luận án có bố cục như sau:

1/ MỞ ĐẦU: Trình bày lý do, mục đích, đối tượng, phương pháp nghiên cứu và những đónggóp mới của luận án

2/ NỘI DUNG: Gồm 4 chương

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Trong chương này,chúng tôi tiến hành khảo sát các công trình nghiên cứu có nội dung liên quan đến đề tài luận án.Trên cơ sở mô tả, phân tích, đánh giá tình hình nghiên cứu của giới chuyên môn về thể loại truyệntrinh thám ở Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, chúng tôi đi vào xác định những vấn đề trọngtâm luận án tập trung giải quyết

Chương 2 Diện mạo truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX Nội dung chủ yếu củachương này là phác thảo diện mạo truyện trinh thám trên cơ sở tìm hiểu khái niệm, đặc điểm loạihình để xác định quy luật vận động của truyện trinh thám Việt Nam trong tiến trình văn xuôi ViệtNam hiện đại

Chương 3 Đặc điểm hình tượng nghệ thuật trong truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.Trong chương này chúng tôi tiến hành nghiên cứu thế giới hình tượng (chủ yếu là hình tượng nhânvật, không gian và thời gian nghệ thuật), để qua đó chỉ rõ những nét đặc trưng riêng của thể loạitruyện trinh thám Việt Nam

Chương 4 Đặc điểm cốt truyện, phương thức trần thuật trong truyện trinh thám Việt Nam nửađầu thế kỷ XX Chương này tập trung vào nhiệm vụ phân tích, làm rõ việc tiếp thu, tiếp biến và sựvận dụng sáng tạo của nhà văn trinh thám Việt Nam trên hai phương diện cơ bản nhất là cốt truyện

và phương thức trần thuật trong tác phẩm

3/ KẾT LUẬN

4/ TÀI LIỆU THAM KHẢO

5/ PHỤ LỤC

CHƯƠNG 1TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨULIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Truyện trinh thám Việt Nam ra đời vào đầu thế kỷ XX Trong một quãng thời gian rất dài, thểloại này thường bị coi là “văn chương hạng hai”, ít được giới nghiên cứu chú ý Đây là một thực tếrất dễ nhận thấy và do nhiều nguyên nhân khác nhau chi phối, cả chủ quan lẫn khách quan Trướchết là bởi truyện trinh thám ở giai đoạn đầu chưa có những thành tựu thật sự nổi bật Một trở ngạikhác là do thị hiếu thẩm mỹ của người Việt nửa đầu thế kỷ XX; họ chưa thể quen với hình ảnh nhânvật thám tử điều tra dựa trên cơ sở tư duy logic, kết hợp với phương tiện khoa học hiện đại để phá

án Hoạt động thám tử, điều tra vụ án theo lối phương Tây vẫn còn là những thứ xa lạ đối với ngườiViệt Nam vốn quen với lối truyện “kỳ án”, “công án” Thế nên người đọc thường cho rằng truyệntrinh thám là kết quả của sự bịa đặt, hư cấu, do nhà văn tự tưởng tượng ra Đấy là chưa kể, do sựchi phối của quan niệm truyền thống, văn chương đích thực phải là thứ văn chương dùng để “tảiđạo”, “ngôn chí”, những thứ vốn rất mờ nhạt đối với truyện trinh thám Bởi vậy, thể loại này đươngnhiên không được chú trọng, không được đánh giá cao Hoạt động sáng tác, nghiên cứu, phê bìnhvăn học trinh thám do vậy cũng có những đặc điểm riêng

1.1.1 Giai đoạn trước 1945

Năm 1928, tác giả S.S Van Dine (1888 – 1939, bút danh của Willard Huntington Wright), nhàphê bình nghệ thuật, nhà văn Mỹ, đã đưa ra “Hai mươi nguyên tắc của việc viết truyện trinh thám”.Ông cho rằng “Truyện trinh thám là một dạng của trò chơi trí tuệ Hơn nữa, có thể nói, đó còn làmột sự thử thách mang tính thể thao, trong đó tác giả cần phải đọ sức một cách trung thực với độcgiả” [151] Đây được coi là những nguyên lý mẫu mực về mặt lý thuyết cho các nhà văn, nhà nghiêncứu khi tìm đến truyện trinh thám

Ở Việt Nam, những năm đầu thế kỷ XX, các nhà văn chủ yếu tiếp xúc với truyện trinh thámphương Tây thông qua tác phẩm của các nhà văn như Edgar Allan Poe, Conan Doyle, AgathaChristie Họ coi tác phẩm của các nhà văn này như một thứ khuôn mẫu trong lĩnh vực truyện trinhthám để học hỏi, mô phỏng theo Trong quá trình tìm tòi, thử nghiệm để sáng tác một thể loại hoàntoàn mới mẻ như vậy, các nhà văn Việt Nam đã tạo ra một kiểu truyện trinh thám với những đặcđiểm riêng Đó là những tác phẩm mà cốt truyện xoay quanh việc điều tra một vụ án (thường là cáichết bí ẩn, một vụ mất cắp), có nhân vật thám tử (chuyên nghiệp hoặc không chuyên); và trong suốtquá trình điều tra, cả tác giả và độc giả cùng khám phá bí mật cho đến kết thúc câu chuyện, vụ ánđược làm sáng tỏ Đây cũng là những những nguyên tắc cơ bản của truyện trinh thám Phương Tây

mà các nhà văn Việt Nam đã vận dụng Bên cạnh đó, họ còn biết kết hợp với kiểu truyện “kỳ án”,

“công án” rất phổ biến trong văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc Sự kết hợp này đã tạo nênmột thể loại truyện trinh thám “hỗn hợp”, được pha trộn yếu tố vụ án – ái tình – hành động – võhiệp rất độc đáo

Tuy nhiên, trên thực tế, hiện tượng này lại chưa được giới nghiên cứu tìm hiểu một cách đầy

đủ Có thể nói cho đến giữa thế kỷ XX, ở Việt Nam vẫn chưa có một công trình nghiên cứu quy mô

nào về thể loại truyện trinh thám được công bố Những gì được gọi là nghiên cứu thực ra chỉ lànhững nhận xét, lời bàn sơ lược về một số hiện tượng cụ thể; đó thường là các bài giới thiệu, phântích về nội dung, nghệ thuật trong tác phẩm của một số cây bút như Thế Lữ, Phạm Cao Củng… dochính các nhà văn thực hiện

Trong “Lời giới thiệu” Vàng và máu, Khái Hưng đã nhận xét về hiện tượng kết hợp “bút pháp”phương Tây và phương Đông ở các truyện trinh thám kinh dị của Thế Lữ Nhà văn lý giải như sau:

“Tác giả những truyện Vàng và máu và Một đêm trăng đã tỏ ra có óc khoa học của Edgar Poe và tâmhồn thi sĩ của Bồ Tùng Linh, hai nhà viết những truyện ghê gớm huyền hoặc, làm cho độc giả yếubóng vía phải rùng mình lúc đêm khuya” [51, tr.416] Đưa ra đánh giá này, Khái Hưng dường như chỉcăn cứ vào các truyện trinh thám kinh dị của Thế Lữ ở giai đoạn đầu (Vàng và máu, Một đêm trăngxuất hiện vào năm 1934) Thực ra, khái quát như vậy về Thế Lữ là chưa đầy đủ bởi ông còn có cả loạttruyện trinh thám suy luận (tập trung nhất là truyện về nhân vật thám tử Lê Phong) xuất hiện từnăm 1937

Trong khi đó, Dương Quảng Hàm lại có cái nhìn khác về tác phẩm Vàng và máu, Bên đườngthiên lôi của Thế Lữ Nhà nghiên cứu nhấn mạnh đến “chủ đích” của tác giả khi sáng tác truyện trinhthám kinh dị:

Ông thường công kích những điều mê tín dị đoan Muốn đạt chủ đích ấy, ông đặt nhữngcâu chuyện có vẻ rất rùng rợn làm cho người đọc ghê sợ, rồi đến đoạn kết, ông đem cái lẽkhoa học ra mà giải thích các việc đã xảy ra một cách rất đơn giản, tự nhiên Chính vì thế,các câu chuyện có sức hấp dẫn kỳ lạ, làm cho người đọc thích thú [45, tr.9]

Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, trong cuốn Nhà văn hiện đại, Tập II (1943), cũng dành mộtphần để nói về truyện trinh thám Việt Nam Ông đặc biệt chú ý đến Phạm Cao Củng, theo tác giả,Phạm Cao Củng là tiêu biểu nhất trong số các cây bút theo đuổi thể loại văn học này Vũ Ngọc Phancho rằng :

Trong các tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ, Bùi Huy Phồn và Phạm Cao Củng, chỉ có tiểuthuyết của Phạm Cao Củng là có phần đặc sắc hơn , các truyện trinh thám của Bùi HuyPhồn mang tính chất “hoạt kê” cách điều tra, phán đoán sự việc mà ông miêu tả trongtruyện còn đơn giản, nhiều yếu tố ngẫu nhiên, vô lý [89, tr.53]

Có thể thấy Vũ Ngọc Phan đã đánh giá cao sự sáng tạo của Phạm Cao Củng trong việc tiếpbiến một thể loại văn học có nguồn gốc từ phương Tây Ở đây cái nhìn của ông đối với Thế Lữ cóphần gần gũi với Khái Hưng Theo Vũ Ngọc Phan thì “Về tiểu thuyết, tuy loại truyện trinh thám củaThế Lữ chưa thành công, nhưng về những truyện ghê sợ, ông đã chứng tỏ là một tiểu thuyết gia cóbiệt tài, nghệ thuật viết tiểu thuyết của Thế Lữ ở đây đã lên tới trình độ cao” [89, tr.54] Điều đánglưu ý là Vũ Ngọc Phan tuy đề cao khả năng của Thế Lữ trong các tác phẩm trinh thám kinh dị (ông

gọi là “truyện ghê sợ”) nhưng không hiểu vì sao ông lại không thừa nhận sự thành công của Thế Lữtrong loạt tác phẩm viết về thám tử Lê Phong

Đối với các tác giả chỉ viết một vài truyện mang màu sắc trinh thám như Thúy Am (Anh hùngtương ngộ, Cái hầm bí mật, Người hay ma), Cuồng Sĩ (Ai giết quan tòa), Vũ Đình Tuyết (Mảnh giấy bímật, Con ma đeo kính Vuông khăn đẩm máu), một số tác phẩm do Tân Dân Quán xuất bản không ghitên tác giả như Con khỉ giết người, Xác chết chạy đi đâu … hầu như rất ít hoặc không được các nhànghiên cứu nhắc đến

Ngoài các bài viết về tác giả cụ thể vừa kể trên, một số nhà nghiên cứu, nhà văn cũng đề cậpđến những vấn đề chung của thể loại trinh thám Nhà văn Nguyễn Công Hoan cũng có thái độ khôngmấy thiện cảm về truyện trinh thám Tác giả giễu cợt nhân vật “thám tử” trong truyện Cái lò gạch bímật (với đề từ: Truyện trinh thám An Nam), một kẻ có cái gì đó không bình thường: “Trinh độ nàythích đọc truyện trinh thám Tây, và cả ngày, lúc nào anh cũng có vẻ bí mật, hay nhận xét từng cái cửchỉ cỏn con của người khác, và hay suy xét tâm lý người ta bằng những câu vụn vặt mà anh nghe lómđược Anh muốn làm nhà trinh thám thứ nhất của nước Việt Nam” [155, tr.3] Kết thúc truyện, tangvật mà nhà thám tử tìm thấy sau nhiều ngày theo dõi kẻ tình nghi: “Tang vật đó to bằng vành khănđàn bà, cuộn khoanh lù lù trên mặt đất thành một bãi, đầu hình búp măng, màu vàng, mà ở đuôi là

có hơi ngắn, thôi thối … [155, tr.3]

Nhìn chung, hầu hết những công trình nghiên cứu về truyện trinh thám trong giai đoạn nửađầu thế kỷ XX chỉ tập trung vào hai tác giả ở miền Bắc, nhưng chủ yếu tập trung vào nhóm truyệnkinh dị Mặc dù có biểu dương sự sáng tạo của nhà văn Việt Nam trong việc tiếp thu thể loại văn họcphương Tây, nhưng lại không thực sự coi trọng giá trị của thể loại truyện trinh thám ở Việt Nam.1.1.2 Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Lịch sử Việt Nam, kể từ 1945 đến 1975 vận động theo một tiến trình rất đặc biệt Năm 1945,cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, đánh dấu một giai đoạnlịch sử: chấm dứt sự hiện hữu của chế độ thực dân – phong kiến Nhưng chỉ trong một thời gianngắn, lịch sử dân tộc lại bước vào một hoàn cảnh mới: từ 1945 đến 1954, nổ ra cuộc kháng chiếnchống Pháp; từ 1954, đất nước chia đôi thành Miền Nam và Miền Bắc Từ đây, mỗi miền là một thểchế chính trị, có nền kinh tế, đời sống văn hóa riêng; và tương ứng với đó là một nền văn học pháttriển theo những đường hướng, đặc điểm riêng Tình trạng này kéo dài đến 1975, khi đất nướcđược thống nhất

Ở Miền Bắc, để đáp ứng yêu cầu thực tế của đời sống, các nhà văn đã tạo nên một nền vănhọc mới – văn học Cách mạng Trong hoàn cảnh cả xã hội dốc sức cho hai nhiệm vụ chính là xâydựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa và đấu tranh thống nhất nước nhà, văn học cũng được huy độngnhư một nguồn lực để phục vụ sự nghiệp chung Văn chương được coi là vũ khí chiến đấu chứkhông còn là phương tiện giải trí Chính vì vậy mà thể loại truyện trinh thám ở miền Bắc, để có thể

thích nghi với hoàn cảnh mới, đã chuyển sang một dạng khác, đó là trinh thám tình báo, phản giántheo ảnh hưởng văn học các nước Xã hội chủ nghĩa (tiêu biểu là Liên Xô, Trung Quốc) Lối truyệntrinh thám phổ biến chặng đầu thế kỷ XX đã không còn Thay vào đó là sự “biến dạng” của thể loại

để trở thành các tiểu phẩm dưới hình thức “câu chuyện cảnh giác”, “chuyện vì an ninh tổ quốc”.Ngoài ra, còn có các truyện trinh sát – hình sự viết về chiến công phá án của lực lượng công an hoặcmột số truyện tình báo được dịch từ nước ngoài Trong bối cảnh đó, không khó lý giải tình trạngthưa vắng các công trình nghiên cứu về thể loại truyện trinh thám

Ở Miền Nam, kể từ năm 1954, truyện trinh thám cũng hầu như không phát triển; thật hiếm cónhững sáng tác mới thuộc thể loại này được xuất bản Chính vì vậy mà tình hình nghiên cứu truyệntrinh thám cũng không có gì đáng kể Tuy nhiên, trong các công trình nghiên cứu văn học sử dùngcho học đường, một số nhà nghiên cứu (phần lớn là các giáo sư đại học) cũng có đề cập đến các tácgiả, tác phẩm trinh thám

Tác giả Phạm Thế Ngũ, trong Việt Nam Văn học sử giản ước tân biên (1965), đã dành 11 trangđánh giá về mảng truyện kinh dị lãng mạn và truyện trinh thám của Thế Lữ Theo Phạm Thế Ngũ,bên cạnh một Thế Lữ mở đường cho Thơ mới còn có một Thế Lữ văn xuôi đặc sắc Tuy nhiên, truyệntrinh thám của Thế Lữ cũng có nhược điểm: “Tiểu thuyết của ông cao quá, lấy làm truyện nhữngđiều lạ quá, làm nhân vật những người hiếm quá Cao quá cả ở cách viết săn sóc chải chuốt, cáchlập luận khoa học tỷ mỷ, vì vậy không phổ biến trong độc giả trung bình Các tác phẩm trinh thámcủa ông có nhiều tình tiết phi lý, không gian và thời gian truyện ngắn và hẹp một cách khiên cưỡng[77, tr.214] Phạm Thế Ngũ cho rằng “thể loại tiểu thuyết này ngay bản chất của nó, không có lợi thúvăn học lắm.” [77, tr.214]

Tác giả Lê Huy Oanh đã đi sâu tìm hiểu nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật kểchuyện trong truyện trinh thám kinh dị của Thế Lữ và kết luận: “Vàng và máu là một kỳ công nghệthuật đáng được khâm phục Ở đó, bao nhiêu li kì rùng rợn được dàn dựng công phu, hấp dẫn” [86,tr.55]

Bên cạnh các tác giả truyện trinh thám gốc miền Bắc như Thế Lữ, Phạm Cao Củng, một tác giảmiền Nam là Phú Đức cũng được nhắc đến Một số cây bút như Thượng Sỹ, Vũ Bằng, Ngọa Long… đã

đề cập đến nhiều vấn đề trong sáng tác của nhà văn Phú Đức và khẳng định “chỉ với cái tên tác giảPhú Đức là đủ đảm bảo, đủ lôi kéo bạn đọc rồi; nhưng phải nhìn nhận là trong tất cả tiểu thuyết củaPhú Đức thì chỉ có bộ Châu về hiệp phố là hay hơn hết” [102, tr.25]

Nhìn chung, so với trước, giai đoạn 1945 – 1975, truyện trinh thám không phát triển và có thểnói là lịch sử thể loại đã bị đứt đoạn Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng tác phẩm trinh thámkhông còn giữ được sức cuốn hút mạnh mẽ như trước; bản thân các nhà văn cũng không dànhnhiều tâm sức để sáng tác Ngay cả những người vốn sở trường trong địa hạt truyện trinh thámcũng không còn duy trì mạch thể loại: Thế Lữ chuyển sang viết kịch, Bùi Huy Phồn làm thơ và viết

tiểu thuyết, Phạm Cao Củng và các nhà văn Nam Bộ không có nhiều sáng tác mới… Đương nhiên,tình hình nghiên cứu truyện trinh thám cũng không thể khởi sắc được.

1.1.3 Giai đoạn từ 1975 đến nay

Sau năm 1975, đất nước hòa bình thống nhất, lịch sử chuyển sang một giai đoạn mới Tuy vậy,đời sống văn học vẫn chưa có những biến chuyển mang tính đột phá Văn học vẫn tiếp tục mạch vậnđộng như cũ, từ cảm hứng chủ đạo cho đến phương pháp sáng tác, nghệ thuật thể hiện Trong hoạtđộng nghiên cứu, nhận thức về văn học, các dòng văn học không nằm trong hệ quy chiếu của chủnghĩa hiện thực và hiện thực xã hội chủ nghĩa tiếp tục bị phê phán một cách nghiêm khắc Tác giả VũĐức Phúc, trong một bài viết với tựa đề “Truyện trinh thám” (1981), đã dành nhiều trang giới thiệulịch sử hình thành truyện trinh thám thế giới, với những tác gia tiêu biểu như Honoré de Balzac,Charles Dickens, E Allan Poe … Theo tác giả, điều đáng kể trong truyện trinh thám chính là hiệnthực xã hội (tư bản) mà nhà văn đã tập trung phản ánh, mô tả với tinh thần phê phán Đánh giá vềtruyện trinh thám Việt Nam, nhà nghiên cứu đưa ra một kết luận khá bất ngờ: “Truyện trinh thám cóảnh hưởng tiêu cực đến xã hội” [91, tr.36] Nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung trong “Lời giớithiệu” Văn xuôi lãng mạn Việt Nam 1930 – 1945, đã phân chia truyện của Thế Lữ chi tiết hơn, tác giảviết: “Ông được biết trước hết là ở loại truyện kinh dị ( ) rồi loại truyện tình lãng mạn đường rừng( ) và nhất là truyện trinh thám, ông là một trong những người dẫn đầu về thể loại tiểu thuyết ởnước ta” [55, tr.423] Ông xếp sáng tác của Thế Lữ thành nhiều nhóm khác nhau, trong đó đáng chú

ý là “truyện kinh dị”, “truyện trinh thám”, “truyện đường rừng” Nguyễn Hoành Khung đánh giá vềvăn nghiệp của Thế Lữ cả hai giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Tám: Thành công nhất của nhàvăn vẫn là truyện trinh thám Đồng thời, tác giả cũng nhận định về thể loại truyện trinh thám ViệtNam: Chính cái “phụ đề” ghi bên cạnh tên truyện “Truyện trinh thám An Nam” của nhà văn NguyễnCông Hoan, cho thấy cái nhìn khắt khe về thể loại truyện trinh thám Việt Nam của nhà văn hiện thựcNguyễn Công Hoan Bình luận về truyện ngắn này, Nguyễn Hoành Khung cho rằng “Thiên truyệnthường được xem như một ngón đòn “đả kích khá trúng thứ văn chương” hiện đại, “lai căng toànnhững chuyện ly kỳ rẻ tiền” [54, tr.7] Nhà văn trinh thám “hoạt kê” Bùi Huy Phồn, trong “Đôi lờitâm sự cùng bạn đọc” in trong tác phẩm Lá huyết thư (tái bản năm 1989) nhận định:

“Trong những năm cuối thập kỷ 20 đầu thập kỷ 30 bên cạnh những tiểu thuyết chứachan lòng yêu nước thương nòi, chúng ta còn bị một thứ bịnh dịch điên loạn về các loạitruyện phong thần, kiếm hiệp, dao bay, trinh thám tung ra từ bốn phương tám hướng

để ngu dân, đầu độc đông đảo thanh niên hồi bấy giờ, thứ bịnh dịch cũng không kémphần nguy hiểm như các thứ truyện trinh thám rẻ tiền, truyện về những vụ án hình sựđương ăn dỗ tiền và mê hoặc con em chúng ta ngày nay” [ 93, tr 6]

Từ năm 1986 trở đi, đất nước bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế Đây cũng là lúccác nhà nghiên cứu bắt đầu có sự thay đổi trong cách nhìn nhận, đánh giá về các hiện tượng văn

học Thể loại truyện trinh thám do vậy cũng được nghiên cứu một cách thận trọng, với một thái độkhách quan, khoa học hơn Ít thấy những lời phê phán gay gắt dành cho thể loại văn học này nhưtrước đây; thậm chí có những tác giả đặt lại vấn đề, xác định lại vai trò, vị trí của truyện trinh thámtrong đời sống văn học Trong bối cảnh đó, xuất hiện rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về cácvấn đề liên quan đến thể loại truyện trinh thám Việt Nam.

Nhà thơ Tế Hanh trong bài “Thương tiếc nhà thơ Thế Lữ”, cho rằng: “Thế Lữ thích viết nhữngtruyện li kì nhưng cấu trúc lúc nào cũng rõ ràng, khoa học như Vàng và máu, Bên đường thiên lôi ( )

Ở anh, cái chất mở đường đi tiên phong thật rõ ràng trong thơ, trong truyện, trong báo chí, sânkhấu” [45, tr.382 - 383]

Phan Trọng Thưởng với bài viết “Thế Lữ nghệ sĩ hai lần tiên phong”, nhận xét:

Chỉ sau khi tập Mấy vần thơ ra đời được ít lâu, Thế Lữ dần chuyển sang lĩnh vực văn xuôivới hai sở trường là tiểu thuyết ly kỳ rùng rợn và tiểu thuyết trinh thám như Vàng và máu(Đời nay-1937), Bên đường thiên lôi (1936); Mai Hương và Lê Phong (1937) Với Vàng và máu(tiểu thuyết kinh dị), ông có thể được coi là tác giả đạt đỉnh cao nghệ thuật của loại truyệnnày Điều đáng chú ý là sự thay đổi thể loại ở Thế Lữ đồng thời cũng kéo theo cả thế giớinghệ thuật trong sáng tác của ông Nếu như ở thơ Mới ông thích cõi tiên, ở truyện trinhthám ông thích cõi đời thì ở truyện li kỳ, rùng rợn, ông thích cõi âm [112, tr.13]

Nhà nghiên cứu đã không quên đề cao đóng góp quý báu của Thế Lữ trong việc mở ra khuynhhướng văn chương mới cho nhóm Tự lực văn đoàn

Tác giả Hoàng Minh Châu đã tỏ ra đồng tình với nhận định trên, khi cho rằng: “Nhưng có lẽcác nhà văn hiện nay và cả độc giả, nếu có dịp đọc lại những truyện trinh thám của Thế Lữ - nhà thơ,

ắt sẽ ngạc nhiên mà kêu rằng … viết truyện trinh thám được như ông không phải dễ!” [13, tr.28].Tác giả Hoài Việt khẳng định: “Thế Lữ là một nhà thơ, nhà văn giàu tưởng tượng, giàu mộng

mơ nhưng ông lại rất tỉnh táo trong phương pháp suy luận khoa học” [123, tr.109]

Nhà nghiên cứu Nam Chi lại cho rằng: “Thế Lữ viết truyện trinh thám, truyện li kì dù hay dù dởđều phải hợp lý… hợp lý trong tình tiết thì phải thuận lý trong câu văn Thế Lữ đã đưa vào trong tiểuthuyết Việt Nam cấu trúc câu văn Tây phương, minh bạch khúc chiết mà vẫn giữ được dáng dấpmềm mại của câu nói Việt Nam” [135] Đây là một trong những nhận định sâu sắc về nghệ thuật viếttruyện trinh thám của Thế Lữ

Trong Thế Lữ - Tác gia và tác phẩm của Phạm Đình Ân, với bài viết “Thế Lữ và năm hình mẫutruyện trinh thám Edgar Poe”, tác giả Kim Oanh đã so sánh, chứng minh năm truyện trinh thám củaThế Lữ đã chịu ảnh hưởng mẫu hình của nhà văn Mỹ Edgar Poe và kết luận: “Chất duy lý khoa họcphương Tây được quyện lẫn với tính chất ma quái huyền bí của Bồ Tùng Linh và cái kỳ ảo hoangđường của truyện truyền kỳ dân gian Việt Nam là thành màu sắc truyện trinh thám Thế Lữ” [5,tr.12]

Tác giả Hoài Anh cho rằng: “Thế Lữ cả thơ và truyện đều có hơi hướng Poe, nặng về duy mỹ

mà không đau khổ đến mức bệnh hoạn, tuyệt vọng như Baudelaire” [2, tr.13] Riêng Đỗ Lai Thúykhẳng định: “Thế Lữ là người khởi điểm của những khởi điểm”, tên tuổi của ông gắn liền với quátrình hiện đại hóa văn học Việt Nam và ông cũng là một trong những người đặt nền móng cho thểloại truyện trinh thám Việt Nam

Nhà nghiên cứu Lê Đình Kỵ tiếp tục đề cao về mảng truyện trinh thám của Thế Lữ: “Loại sángtác này cho ta thấy một Thế Lữ có tài quan sát, có óc quan sát sắc bén, có trí tưởng tượng dồi dào,cho nên dù ít đề cập đến vấn đề gì quan trọng về xã hội và nhân sinh nó vẫn được đón nhận và đượctìm đọc một cách lý thú Cho đến nay, trong lịch sử văn học Việt Nam, không thấy có tên tuổi nàođáng được xếp cạnh Thế Lữ trong loại sáng tác khá độc đáo này” [57, tr.55-56]

Trong số các công trình, bài viết về truyện trinh thám và truyện đường rừng của Thế Lữ, lờinhận xét, bình phẩm của Văn Giá trong “Lời tựa” (tái bản) là một cách nhìn khá mới mẻ về truyệntrinh thám:

Ở cả hai loại trên, Thế Lữ đều có những đóng góp xuất sắc, chúng ta nhận ra một thời đạidân chủ trong văn học, chỉ có dân chủ trong sáng tạo, trong cảm quan của tác giả, trong sựganh đua, thể nghiệm bạo dạn và tự tin của nhà nghệ sĩ, chúng ta mới thấy sự bùng nổ củanhiều thể loại văn học đến thế, và cũng chỉ có dân chủ, nên ở mỗi thể loại mới có nhữngđỉnh cao đẹp đẽ và kỳ thú đến thế [39, tr.13]

Từ đó, tác giả đưa ra kết luận, cái tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm là do tài năng của người nghệ sĩkết hợp với tinh thần dân chủ, tự do sáng tạo

Về những sáng tác của Phạm Cao Củng, nhà nghiên cứu Phạm Tú Châu đã so sánh kết cấutruyện của Phạm Cao Củng và Trình Tiểu Thanh ở Trung Quốc Bà cho rằng:

Có thể nói đây là sự gặp gỡ đầu tiên giữa Trình Tiểu Thanh và Phạm Cao Củng – hai tiểuthuyết gia trinh thám không hề quen biết, không hề có thông tin gì nhau – về kết cấu củatruyện trinh thám Tiếp đó hai ông cũng gặp gỡ nhau ở chỗ xây dựng nhân vật chính là mộtthám tử có trình độ vận dụng lý luận học và óc quan sát để phân tích sự việc, gỡ dần rađầu mối chính [12, tr 28]

Đồng thời, Thy Ngọc trong “Truy tìm truyện trinh thám Việt Nam” đánh giá cao tinh thần Việthóa cốt truyện của Phạm Cao Củng Tác giả cho rằng: “Phạm Cao Củng dù là học hỏi phương Tây,nhưng ông ấy cũng biết “thổi” cho nhân vật một tính cách Việt, tâm hồn Việt, đời sống Việt cùngnhững phẩm chất được ưa chuộng ở phương Đông, như trọng nghĩa khí, tình cảm, đạo đức, coithường tiền bạc, không hành động vì thù lao” [147]

Đồng tình với ý kiến trên của Thy Ngọc, Phạm Tú Châu nêu rõ:

Cái đặc biệt mà người ta thấy ở tiểu thuyết trinh thám suy luận của Phạm Cao Củng làtuy vay mượn một thể loại văn học phương Tây nhưng ông đã Việt Nam hóa rất tài tình,cộng thêm phần sáng tạo riêng có Những nhân vật và khung cảnh trong truyện của ông

đều có tính chất Việt Nam, hợp với trình độ người Việt hiện thời, không nhặt nhạnhnhững mẩu truyện ly kỳ của Tây phương và cố gò ép vào những khung cảnh lai Việt laiPháp [24, tr.12].

Nhà văn Trần Thanh Hà trong bài viết “Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam phải thoát ra khỏi lối

tả chân” đã đưa ra nhận định một cách khái quát: Truyện trinh thám Việt Nam ra đời muộn so vớitrinh thám phương Tây hẳn một thế kỷ (tính từ Edgar Allan Poe cho đến cuốn trinh thám đầu tiêncủa Phạm Cao Củng in năm 1936) Nó có khởi đầu khá rôm rả với mấy xê-ri của Phạm Cao Cũng vàThế Lữ, nhưng bị đứt đoạn do chiến tranh [145]

Trong giai đoạn cuối thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục đánh giá cao các tác phẩmtrinh thám của Thế Lữ Đồng thời, tác phẩm của Phạm Cao Củng bước đầu cũng được giới nghiêncứu nhận định và phổ biến rộng rãi để người đọc có cái nhìn đa chiều về tài năng của hai nhà văntrinh thám đích thực Tuy nhiên, nổi bật nhất vẫn là những khám phá mới về những tác phẩm mangmàu sắc trinh thám – ái tình – hành động mà trước đây người đọc ít được tiếp cận

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Trung đã có cái nhìn rất mới về văn học Nam Bộ, trong đó có tiểuthuyết trinh thám Theo tác giả: “Truyện trinh thám Nam Bộ phát triển rất sớm, ảnh hưởng truyện

kỳ án võ hiệp của Trung Quốc và phù hợp với tính cách của người dân Nam Bộ nên được hưởng ứngrất rộng rãi” [121, tr.137]

Một số nhà nghiên cứu khác như Đoàn Lê Giang, trong công trình “Văn học quốc ngữ Nam Bộ

từ cuối thế kỉ XIX đến 1945 - Thành tựu và triển vọng nghiên cứu”, đã khái quát, giới thiệu về diệnmạo của các tác giả, tác phẩm truyện trinh thám ở miền Nam những năm đầu thế kỷ XX, và đãkhẳng định: “Những phát hiện gần đây cho thấy Biến Ngũ Nhy mới là nhà văn trinh thám đầu tiên vàsớm nhất của Việt Nam” [42, tr.3]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân thừa nhận một thực tế rằng “Loại truyện trinh thám hànhđộng của Phú Đức, Nam Đình ở trong Nam đã kích thích các nhà văn ngoài Bắc viết loại sách tương

tự, vì nó ăn khách quá trời” [142] Tác giả Nguyễn Thị Thanh Xuân với bài viết “Phú Đức - Một mẫuhình nhà văn Nam Bộ đặc biệt đầu thế kỷ XX”, đã phân tích khá chi tiết về cách đặt nhan đề, cách xâydựng nhân vật trong truyện trinh thám của Phú Đức và kết luận “nhân vật trong truyện trinh thámcủa Phú Đức còn hơi gượng” [125, tr.19-23]

Tác giả Lê Tiến Dũng, Hồ Khánh Vân trong bài “Bửu Đình - Nhà tiểu thuyết Nam Bộ” cho rằng:

“Màu sắc trinh thám trong tiểu thuyết Bửu Đình in đậm ở tình huống truyện, còn ở tình tiết truyệnthì màu sắc này không rõ nét như các tác phẩm trinh thám Bao giờ Bửu Đình cũng xây dựng tácphẩm dựa trên tình huống có tính vụ án Một vụ giết người, một vụ mất cắp…, tình huống truyệnnày thành cái khung bọc quanh tác phẩm, và toàn bộ cốt truyện được triển khai theo tình huống ấy

để hướng đến mục đích cuối cùng là “phá án” Thế nhưng, so với những tác phẩm trinh thám khác

thì tính trinh thám của Bửu Đình chỉ dừng lại ở mức độ khởi đầu… tình tiết trong tiểu thuyết trinhthám của Bửu Đình không đạt đến độ chín muồi của nghệ thuật tiểu thuyết trinh thám” [27, tr.4].Nhận xét về sáng tác của Biến Ngũ Nhy, các tác giả Nguyễn Kim Anh, Hà Thanh Vân, NguyễnThị Trúc Bạch cho rằng:

Tác phẩm Kim thời dị sử của Biến Ngũ Nhy được coi là cuốn tiểu thuyết trinh thám đầutiên của văn học Việt Nam hiện đại, nó mang dáng dấp của một tiểu thuyết phương Tâyhiện đại và giá trị của nó trong văn học sử đã được ghi nhận và thành quả của Biến NgũNhy, người đi tiên phong mở đường trong lãnh vực này đã được một số cây bút sau ôngnhư Phú Đức, Nam Đình Nguyễn Thế Phương, Sơn Vương … ở Nam Bộ và Thế Lữ, PhạmCao Củng … ở miền Bắc nối tiếp [4, tr.163]

Cũng trong công trình Tiểu thuyết Nam bộ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Hà Thanh Vân nhậnđịnh: Tiểu thuyết Nguyễn Thế Phương hầu hết thuộc thể loại trinh thám li kì, hấp dẫn Yếu tố li kì vàhiện đại được ông nhấn mạnh Và phong cách viết của ông rất gần với nhà văn Phú Đức, tuy nhiênvăn phong không thật sắc sảo, dường như những tiểu thuyết này được viết để đăng báo dài kỳ ôngkhông mấy quan tâm trau chuốt ngôn từ … nhiều chi tiết còn bất hợp lý, tỏ ra dễ dãi, không thuyếtphục người đọc… Có thể nói, ông cùng với Biến Ngũ Nhy, Phú Đức và một số tác giả khác đã có côngxây dựng một dòng tiểu thuyết trinh thám, võ hiệp, kỳ tình, phiêu lưu mạo hiểm làm phong phúthêm bức tranh đa dạng, nhiều màu sắc của tiểu thuyết Nam bộ đầu thế kỷ XX [4, tr.439]

Theo nhà nghiên cứu Võ Văn Nhơn thì Biến Ngũ Nhy, Nam Đình Nguyễn Thế Phương và PhúĐức là những nhà văn trinh thám sớm nhất của Việt Nam: “Trước 1945, Châu về hiệp phố của PhúĐức có lẽ là bộ tiểu thuyết được độc giả Nam kỳ say mê nhất, và là bộ tiểu thuyết có độ dài kỉ lục màchưa tác phẩm nào có thể vượt qua Tác phẩm được khởi đăng trên Trung lập báo năm 1926” [85,tr.37] Xét về cấu trúc và độ dài, Nam Đình là một “kiện tướng”, tác phẩm của ông luôn pha trộngiữa chất trinh thám và ái tình, văn phong mộc mạc, nhưng tình tiết khá hấp dẫn Võ Văn Nhơn chorằng: “Các tác phẩm chính của Lê Hoàng Mưu hầu hết đều thuộc thể loại trinh thám hấp dẫn và li kì”[85, tr.26-35]

Nhị Linh trong bài viết “Văn học trinh thám Nam Bộ đầu thế kỷ XX” nêu vấn đề: Do nhữngcách ngăn về địa lí và những đặc thù về lịch sử, nên văn học sử Việt Nam dường như vẫn còn bỏ sóthoặc “làm lơ” các nhà văn tiền phong, có nhiều đóng góp vào thể loại văn học trinh thám, viễntưởng, phiêu lưu ở Nam Bộ đầu thế kỉ XX

Tại cuộc Hội thảo “Văn học trinh thám có phải là văn học” ở Hội chợ sách lần thứ 6 do Công tyNhã Nam tổ chức tại Sài Gòn từ ngày từ 15.03 đến 20.03.2010, Nguyễn Minh Hoàng, đã khái quát:

“Làm sao không nể, đọc và hồi hộp như quả bom nổ chậm Ai cho rằng truyện trinh thám chỉ cốt đểgiải trí nhưng tôi lại nghĩ khác, chính nó là thước đo của một nền văn học” [148] Tác giả Cao ViệtDũng lý giải: Nếu coi những cuốn truyện hình sự vẫn được bán hoặc cho thuê đầy rẫy trên thị

trường hiện nay là truyện trinh thám thì bạn đã hạ thấp thể loại này, những người hâm mộ chânchính của văn học trinh thám đích thực sẽ dễ dàng kể ra nền tảng trinh thám của vô số tác phẩmlớn, cả văn học lẫn điện ảnh

Nhà nghiên cứu kiêm dịch giả Nguyễn Tiến Văn thì đưa ra nhận định: Văn học trinh thám đãtừng có một lịch sử phát triển khá lâu và lớn mạnh tại Việt Nam, có thể kể, đó là từ dòng trinh thámcủa Trung Quốc thông qua những câu chuyện dạng Bao Công, đến dòng trinh thám châu Âu tràn vàoViệt Nam những năm trước 1945 Các tác phẩm trinh thám đáp ứng được nhiều yêu cầu của bạnđọc như tâm lý an lòng, sự trừng phạt đối với tội ác…Nhà báo Yên Ba lại không đồng tình với ý kiếntrên nên Trong bài viết: “Từ thám tử Kỳ Phát đến điệp viên Nguyễn Thành Luân", tác giả cho rằng:Sách trinh thám ở Việt Nam không có một lịch sử lâu dài Lý do là vì chữ quốc ngữ mãi đến nhữngnăm đầu tiên của thế kỷ XX mới dần được truyền bá và hoàn thiện, theo đó văn học chữ quốc ngữcũng mới được hình thành Theo tác giả thì nếu tạm coi việc ra đời tiểu thuyết Tố Tâm của HoàngNgọc Phách do nhà in Nam Kỳ (Hà Nội) xuất bản năm 1925 như là cuốn tiểu thuyết đầu tiên theođúng nghĩa của nó trong nền văn học chữ quốc ngữ Việt Nam, thì văn học trinh thám phải đợi hơnmười năm sau mới có cuốn tiểu thuyết đầu tiên với hai nhân vật thám tử Kỳ Phát và Lê Phong phóngviên của Phạm Cao Củng và Thế Lữ đã làm say mê người đọc Bắc Hà một thời

Mặc dù tác phẩm Mảnh trăng thu của Bửu Đình, được xuất bản năm 1930, tác phẩm đã mangnhững yếu tố trinh thám vụ án (có giết người, truy tìm thủ phạm), thế nhưng tác giả cũng chỉ đề là

“ái tình tiểu thuyết”, kể về truyện tình ái của một lớp thanh niên thời bấy giờ lồng trong khung cảnhcủa một vụ án [144] Trong Hội thảo, các diễn giả không chỉ đề cập đến đặc trưng thể loại, vai tròcủa truyện trinh thám mà còn nhấn mạnh những đóng góp của truyện trinh thám như là một thểloại văn học Đồng thời, Hội thảo còn đặt vấn đề về nguồn gốc truyện trinh thám Việt, tác giả và tácphẩm trinh thám Việt đầu tiên? Mặc dù có một số ý kiến chưa thống nhất về cách đánh giá nhưngHội thảo đã đem đến cho độc giả những cái nhìn mới cùng sự quan tâm đặc biệt về thể loại truyệntrinh thám Việt Nam

Vấn đề thể loại cũng thu hút được nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu, phê bình Tác giả ThyNgọc đã băn khoăn: “Cái gọi là “dòng văn học trinh thám Việt Nam” chỉ là một vạch rất đỗi mờ nhòe

và đứt gãy trong lịch sử văn học nước nhà” [147] Nhà văn Trần Thanh Hà nhận định: “Ảnh hưởngtrực tiếp của văn hóa phương Tây, một số nhà văn đã mô phỏng các cốt truyện hình sự - điều tratrong truyện trinh thám nước ngoài, làm manh nha một thể loại mới: tiểu thuyết trinh thám ViệtNam” [145] Tiểu Quyên trong “Đánh giá tiểu thuyết trinh thám Việt giai đoạn hiện nay” cho rằng:Không có nhiều tác phẩm văn học thuộc thể loại trinh thám, kỳ ảo, đời sống văn học Việt đang bỏtrống sân chơi này cho dòng sách truyện trinh thám, kỳ ảo của văn học thế giới ào ạt tràn vào [142] Khi bàn về vai trò của thể loại trinh thám trong đời sống, Văn Giá đưa ra những nhận định kháthuyết phục:

Ngày nay nhìn vào những mảng văn học này, chúng ta rộng lòng hơn khi đón nó và trênthực tế sẽ bổ ích cho chúng ta mỗi khi tiếp xúc với những tác phẩm văn học mà ở đókhông phải lúc nào cũng chăm chăm đi tìm bằng được ý nghĩa xã hội một cách thô thiển và

vị tất đã thấy! Thể loại tự nó không có lỗi, cái quan trọng là người sử dụng nó như thế nào

và đạt đến trình độ nào, cũng như người thưởng thức với thái độ và khả năng khám phá

ra sao mà thôi [39, tr.13]

Ngoài ra, còn có một số bài viết đăng trên các tạp chí, các công trình nghiên cứu phê bình, sưutầm và giới thiệu tác phẩm ít nhiều liên quan đến các tác giả và tác phẩm truyện trinh thám như:Văn học Nam Bộ đầu thế kỷ XX (1900-1945) của Hoài Anh, Thành Nguyên, Hồ Sĩ Hiệp (1988), Phácthảo quan hệ văn học Pháp và văn học Việt Nam hiện đại của Hoàng Nhân (1988), Văn xuôi Nam Bộnửa đầu thế kỷ XX do Cao Xuân Mỹ sưu tầm (tập 1, 2), Mai Quốc Liên giới thiệu (1999), Giáo trìnhlịch sử Văn học Việt Nam của Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Báo chí với văn học giai đoạn 1932-1945của Lê Thị Đức Hạnh (2001), Văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX do Mai Quốc Liên (chủ biên),Nguyễn Văn Lưu và Nguyễn Cừ (sưu tầm, biên soạn - 2002), Lược khảo văn học Việt Nam từ khởithủy đến hiện đại của Bùi Đức Tịnh (2005), Văn học miền Nam nơi miền đất mới (tập 1,2) củaNguyễn Q Thắng…

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy một số luận án Tiến sĩ, có đề cập đến nhữngvấn đề liên quan đến luận án như: Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếngViệt ở Nam Bộ giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX của Tôn Thất Dụng (1993), Đóng gópcủa Văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và tiến trình hiện đại hóa Văn học ViệtNam của Lê Ngọc Thúy (2001), Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đếnđầu thế kỷ XX của Cao Xuân Mỹ (2001), Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX của

Võ Văn Nhơn (2008)

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu từ sau năm 1986 đã có nhiều thay đổi so với giaiđoạn trước đó với cái nhìn khá mới mẻ, cởi mở và phóng khoáng theo tinh thần đổi mới Phần lớncác công trình nghiên cứu cố gắng đi sâu tìm hiểu và đánh giá lại vai trò, vị trí của thể loại, tác giả vàtác phẩm trên cơ sở những giá trị khách quan vốn có của thể loại nên đã có nhiều nhận xét có tình,

có lý, dựa trên những tài liệu đáng tin cậy Tuy nhiên, không phải không còn những ý kiến cực đoantrong việc nhận xét và cảm thụ, đòi hỏi giới nghiên cứu cần phải có thời gian để trao đổi một cáchthẳng thắn, trên tinh thần khoa học và dân chủ

1.2 ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Nhìn chung trong khoảng thời gian gần một thế kỷ qua, hoạt động nghiên cứu, tìm hiểu về thểloại truyện trinh thám Việt Nam của giới chuyên môn rất khiêm tốn Xét về quy mô, còn thiếu nhữngchuyên luận, những công trình dài hơi, mang tính hệ thống; hầu hết chỉ là các bài báo và một số rất

ít luận văn, luận án… Ở giai đoạn đầu, hầu hết các bài viết, bài nghiên cứu chỉ tập trung đánh giá tác

phẩm trinh thám kinh dị, kỳ ảo, điều tra của Thế Lữ và Phạm Cao Củng Việc nghiên cứu sâu vềphương diện thể loại truyện trinh thám hầu như không được đặt ra Trong một số trường hợp cụthể, cũng có người đưa ra nhận định chung về thể loại thể loại này, song thường thể hiện một cáinhìn khắt khe, không mấy thiện cảm Truyện trinh thám vẫn luôn bị xếp vào hàng thứ yếu trong cácthang bậc giá trị văn học; trong giới chuyên môn vẫn tồn tại một định kiến khá nặng nề, cho đây là

“văn chương hạng hai”, “lai căng, ly kỳ rẻ tiền, không có lợi thú cho văn học”

Ở nửa sau của thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu có nhiều thay đổi Đặc biệt là từ thời điểm đấtnước đổi mới, bước vào quá trình hội nhập quốc tế đến nay, những vấn đề liên quan đến thể loạitruyện trinh thám (lý thuyết thể loại, tác giả, tác phẩm…) đã được nhìn nhận lại một cách kháchquan hơn Các nhà nghiên cứu và độc giả đã có cái nhìn cởi mở hơn về thể loại này Truyện trinhđược xem như một thể loại “hấp dẫn, hồi hộp, khoa học và có những đóng góp đáng ghi nhận” Việcnghiên cứu thể loại truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XXI đã có những thay đổi mang tính “đột phá”,với nhiều phát hiện mới mẻ, có giá trị Đáng chú ý là việc sưu tầm, đánh giá những đóng góp củaPhạm Cao Củng và các nhà văn trinh thám Nam Bộ

1.2.1 Những vấn đề đã được thống nhất

Có thể thấy, việc nghiên cứu, giới thiệu truyện trinh thám tuy diễn ra khá sớm Một loạtnhững bài viết về truyện trinh thám đầu thế kỷ XX của Khái Hưng (1934), Nguyễn Công Hoan, VũNgọc Phan (1942)… cho đến Phạm Thế Ngũ (1965), Nguyễn Văn Dân (1997)… đặc biệt là các bài viếtđược công bố đầu thế kỷ XXI của Phạm Đình Ân (2006), Đoàn Lê Giang (2006), Trần Thanh Hà(2006), Võ Văn Nhơn (2006), Trần Hữu Tá (2006), Nguyễn Thị Thanh Xuân (2006), Nguyễn Văn Trung(2006)… cho thấy việc nghiên cứu đối tượng này càng về sau càng phong phú và đa dạng Nhữngcông trình từ sau 1986 đã thể hiện được tinh thần đổi mới trong nghiên cứu văn chương Việt Namnói chung, truyện trinh thám nói riêng Những nỗ lực trong việc tìm tòi, sưu tầm, giới thiệu, phổbiến truyện trinh thám đã gặt hái được nhiều thành quả đáng trân trọng

Theo chúng tôi, trong quá trình nghiên cứu truyện trinh thám Việt Nam, một số vấn đề cơ bảndưới đây của thể loại đã ít nhiều nhận được sự đồng thuận của giới chuyên môn:

Thứ nhất, về nguồn gốc, xuất xứ truyện trinh thám: trên cơ sở mô phỏng truyện truyện trinhthám phương Tây và truyện vụ án Trung Quốc, kết hợp với văn học truyền thống, các nhà văn đầuthế kỷ XX đã tạo ra một thể loại văn học mới; đó là truyện trinh thám Việt Nam

Thể loại truyện trinh thám Việt Nam có những nét đặc thù, cả về nội dung lẫn hình thức; cóquy luật vận động riêng Do ảnh hưởng hoàn cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX,

nó hình thành một cách nhanh chóng, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.Tuy nhiên, dòng văn học trinh thám Việt Nam “chỉ là một vạch chỉ rất đỗi mờ nhòe và đứt gãy tronglịch sử văn học nước nhà” [145]

Thứ hai, về thành tựu: Thể loại truyện trinh thám Việt Nam được hình thành bởi sự đóng gópcủa nhiều nhà văn như Phú Đức, Biến Ngũ Nhy, Lê Hoằng Mưu, Nam Đình Nguyễn Thế Phương, BửuĐình, Bùi Huy Phồn … với các truyện mang màu sắc khác nhau (trinh thám hành động – vụ án – áitình – võ hiệp…) Trong đó Thế Lữ, Phạm Cao Củng được xem là hai nhà văn thành công nhất về thểloại này Các truyện trinh thám của Thế Lữ và Phạm Cao Củng đều ảnh hưởng truyện trinh thám cổđiển của nhà văn trinh thám Mỹ Adgar Allan Poe, Sir Arthur Conan Doyle trong việc xây dựng hìnhtượng nhân vật thám tử

1.2.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận

Trên thực tế, truyện trinh thám Việt Nam là một đối tượng được giới nghiên cứu nhìn nhậnrất khác nhau Điều này cũng có nghĩa xung quanh đối tượng này đang tồn tại nhiều vấn đề cầnđược tiếp tục tìm hiểu, giải quyết

Trước hết là những khác biệt trong việc đánh giá vị trí, vai trò, tầm ảnh hưởng của văn họctrinh thám trong đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam nói chung, đối với tiến trình hiện đại hóavăn học Việt Nam nói riêng Ở đây có hai xu hướng đánh giá hoàn toàn trái ngược nhau Mặc dùcàng về sau, xu hướng khẳng định càng tỏ ra vượt trội, song do chỗ phần lớn các công trình nghiêncứu chỉ mới dừng lại ở việc phân tích nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, chưa có những côngtrình đánh giá một cách đầy đủ, hệ thống về thể loại do đó, sức thuyết phục chưa cao

Bàn về quá trình sinh thành truyện trinh thám Việt Nam, hầu như các nhà nghiên cứu đềukhẳng định cội nguồn của nó là từ tiểu thuyết trinh thám phương Tây, truyện vụ án Trung Quốc Tuynhiên về cơ bản, vẫn chỉ là những nhận định chung chung, chưa có sự đối chiếu, so sánh, chứngminh thật chi tiết, đầy đủ Không thể phủ nhận sự ảnh hưởng của truyện trinh thám phương Tây,truyện vụ án Trung Quốc đối với trinh thám Việt Nam, song ảnh hưởng như thế nào?, chi phối đếnđâu?, biểu hiện ra sao?, phần tiếp thu, sáng tạo của nhà văn nước ta như thế nào?… vẫn là nhữngcâu hỏi chưa được trả lời đầy đủ Nghĩa là, vẫn tồn tại nhiều vấn đề về chưa được giải quyết mộtcách thỏa đáng

Ngoài ra, một số vấn đề mang tính “nhận thức luận”, “lý thuyết văn học”…trên thực tế vẫnchưa có câu trả lời dứt khoát Chẳng hạn nội hàm của khái niệm truyện trinh thám Việt Nam?, quátrình sinh thành và vận động của truyện trinh thám trong lịch sử văn học Việt Nam (với những câuhỏi cụ thể: Ai là người khai sinh ra thể loại trinh thám ? Tác phẩm đầu tiên là gì ? …); vấn đề phânloại truyện trinh thám, đặc trưng thể loại?…

Tất nhiên, những vấn đề trên không phải là chưa có ai nghiên cứu, tìm hiểu Sự thật thì suốtthời gian dài vừa qua, ít nhiều chúng cũng đã được đề cập qua một số ý kiến của giới chuyên môn.Tuy vậy, xung quanh những vấn đề mấu chốt của thể loại trinh thám vẫn đang tồn tại nhiều cáchhiểu rất khác nhau, đòi hỏi phải tiếp tục nhận thức một cách đầy đủ, khoa học hơn

1.2.3 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết

Tiếp thu thành tựu của những nhà nghiên cứu đi trước, vận dụng các phương pháp nghiêncứu đã được lựa chọn, luận án của chúng tôi sẽ tập trung giải quyết một số vấn đề cơ bản sau:

1 Xác lập nội hàm khái niệm thể loại truyện trinh thám Việt Nam; tiến hành phân chia nhóm/loại truyện trinh thám theo những tiêu chí cụ thể Trên cơ sở đó, trình bày một cách hệ thống diệnmạo lịch sử truyện trinh thám, vai trò và vị trí của thể loại này trong tiến trình vận động của văn xuôiViệt Nam hiện đại

2 Phân tích, khảo sát các hình tượng nghệ thuật chủ yếu trong tác phẩm: nhân vật thám tử vàtội phạm, không gian - thời gian nghệ thuật; qua đó làm rõ những đặc điểm riêng (tính cách nhânvật, môi trường, hoàn cảnh) của truyện trinh thám Việt Nam

3 Làm rõ đặc điểm các kiểu cốt truyện, nghệ thuật kết cấu và phương thức trần thuật (thôngqua điểm nhìn, vai kể, ngôn ngữ…) trong truyện trinh thám Từ đó, có thể thấy được sự vận dụng cácyếu tố truyền thống và hiện đại của nhà văn nhằm tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm đối với ngườiđọc

Thể loại truyện trinh thám được xem là trò chơi giải trí, là câu đố trí tuệ, một trong những thểloại quan trọng của văn học duy lý Đây rõ ràng là một thử thách lớn đối với các nhà văn Việt Namchặng đầu thế kỷ XX, bởi thể loại trinh thám vừa tuân theo những quy ước chặt chẽ của văn học vàđời sống, nhưng đồng thời, cũng đầy tính ngẫu hứng, đầy tính năng động

Nhận định về truyện trinh thám Việt Nam, có một số ý kiến cho rằng, thể loại này không có giátrị gì đáng kể ngoài mục tiêu giải trí; các nhà văn viết truyện trinh thám cũng chỉ nhằm đáp thị hiếumột bộ phận công chúng, viết để kịp đăng báo theo kiểu feuilleton, viết chủ yếu để kiếm tiền nhuậnbút … Đây rõ ràng là một quan niệm không đúng, một lối nhận định có phần hời hợt Theo chúngtôi, truyện trinh thám là một thể loại mới, ra đời cùng với dòng văn xuôi tự sự nửa đầu thế kỷ XXnhư một tất yếu lịch sử Chính thể loại trinh thám, với những đặc điểm riêng của nó, đã góp phầnhoàn thiện diện mạo nền văn học Việt Nam hiện đại

CHƯƠNG 2DIỆN MẠO TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX2.1 KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRINH THÁM

2.1.1 Khái niệm truyện trinh thám

2.1.1.1 Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả nước ngoài

Truyện trinh thám là một sản phẩm của xã hội tiêu thụ phương Tây Tác phẩm Murders trongnhà xác Rue của Edgar Allen Poe xuất hiện trên Tạp chí Graham vào năm 1841 của Lady và Gentleman(với nhân vật thám tử C Augustes Dupin), được coi là truyện trinh thám đầu tiên trên thế giới E.Allen Poe đã cách tân thể loại truyện ngắn, chuẩn bị cho sự ra đời của loại tiểu thuyết khoa học giảtưởng, kinh dị, huyễn hoặc và ông trở thành người khai sinh ra tiểu thuyết trinh thám cổ điển Hơn bốn mươi năm sau, vào năm 1887, nhân vật Sherlock Holmes của Sir Arthur Doyle tiếptục xuất hiện và nhanh chóng trở thành nhân vật thám tử nổi tiếng nhất trong văn học thế giới Tuyvậy, cũng phải hơn một thập niên nữa, bước sang đầu thế kỷ XX, dòng văn học trinh thám ở cácnước Phương Tây mới thịnh hành và phát triển mạnh Và cũng từ đấy thuật ngữ này mới được dùngmột cách phổ biến, chính thức trong đời sống văn học

Trên thực tế, khái niệm “truyện trinh thám”, “tiểu thuyết trinh thám” cũng như giá trị của nóvốn được hiểu theo nhiều cách khác nhau Theo Oxford Learners Dictionaries (in lần đầu vào năm1948), “tiểu thuyết trinh thám” là câu chuyện trong đó có một vụ giết người hoặc tội phạm khác vàmột thám tử cố gắng để giải quyết nó Nhưng trước đó, vào năm 1922, S.S.Van Dine – nhà văn trinhthám Mỹ đã đưa ra “Hai mươi quy tắc để viết truyện trinh thám” Đến năm 1928, một thành viênCâu lạc bộ các nhà văn trinh thám Anh (Dectection Club) là Ronald Knox, đã đúc kết mười nguyêntắc nổi tiếng mà ông gọi là “Mười điều răn cho truyện trinh thám” (Decalogue) Trong đó, điều cơbản cần tuân thủ là: “Thủ phạm phải được giới thiệu ở phần đầu tác phẩm, bí ẩn không có tính siêunhiên, thám tử không được phép trở thành kẻ sát nhân” [140]

Năm 1941, Raymond Chandler, nhà văn trinh thám Mỹ, trong bài tiểu luận “The Simple Art ofMurder” (Nghệ thuật sáng tạo truyện trinh thám), in trên tờ Atlandtic Monthly, cho rằng: Truyệntrinh thám là một cuộc phiêu lưu của nhân vật thám tử, nhằm “khám phá sự thật bị che giấu và nó

sẽ chẳng mang màu sắc phiêu lưu nếu điều ấy không xảy ra một cách tình cờ với người phù hợp chonhững cuộc phiêu lưu” [11, tr.59] Trong khi đó, Laurence Divillairs, vị Tiến sĩ triết học người Pháp lạinhận xét về thể loại trinh thám “là thể loại văn học thứ yếu, tiểu thuyết trinh thám (Policier) – trongcách giải thích thuần túy nhất, là không phải tiểu thuyết đen, tiểu thuyết phản gián hoặc tiểu thuyết

li kỳ, giật gân (thriller), mà là tiểu thuyết trinh thám về ẩn ngữ” [59, tr.107]

Khác với quan niệm của các tác giả trên, Julia Kristeva, nhà phân tâm học, giáo sư tại Đại họcParis VII, coi truyện trinh thám là “một thể loại lạc quan”, một hiện tượng xã hội rất đáng lưu ý Theo

Kristeva “không phải là hoàn toàn vì ngu xuẩn mà dường như hiện nay, người đọc chỉ có đọc hoặcxem những truyện hoặc phim trinh thám Phải chăng, ngày nay người ta càng khao khát hơn bao giờhết sự thắng lợi của công lý?” [56, tr.110]

Nhà nghiên cứu T.Todorov, trong tiểu luận “Loại hình của tiểu thuyết trinh thám” (Thi pháp vănxuôi) đề cao giá trị thẩm mỹ của tiểu thuyết trinh thám Theo ông, truyện trinh thám là một kiểu loạivăn học đặc thù Nó cần được nhìn nhận, đánh giá theo những tiêu chí thích hợp Ông viết: “Trong

xã hội chúng ta, không có một chuẩn mực thẩm mỹ nào duy nhất mà có hai chuẩn mực, không thểdùng những đơn vị đo lường giống nhau để đo nghệ thuật “lớn” và nghệ thuật “trung bình” [114,tr.20] Nhà văn, nhà phê bình văn học người Achentina, Jorge Luis Borges (1899-1986) cũng khẳngđịnh: “Văn học của chúng ta đang hướng về sự hỗn loạn… Trong thời đại cực kì hỗn loạn ấy, có mộtthứ vẫn còn giữ, giữ một cách khiêm tốn, những giá trị truyền thống: đó là truyện trinh thám [10,tr.707]

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia trong giới nghiên cứu văn học Xô Viết trước đây lại có quan niệmkhác Họ không thừa nhận tính “chính danh” của truyện trinh thám và coi đó là một hiện tượngđược gọi là “cận văn học” Cũng vì thế, người ta đã đưa ra nhiều tên gọi khác nhau để chỉ các tácphẩm liên quan đến hiện tượng văn học này Chẳng hạn, “văn học chống tội phạm”, “truyện chốnggián điệp”, “truyện tình báo”, “truyện phản gián”, “truyện hình sự”, “truyện trinh thám”…

Đầu thế kỷ XX, Conan Doyle là người đã tạo nên khuôn mẫu cho nhân vật thám tử và cấu trúccủa truyện trinh thám cổ điển; cũng vì thế nên truyện trinh thám cổ điển còn được gọi là “truyệntrinh thám trường phái Anh Quốc” Từ thập niên 1920-1930, các tác giả người Anh đã đưa thể loạitrinh thám lên đỉnh cao Nhân vật chính trong truyện trinh thám Anh thường là “ông cò” (police),thám tử, trùm các băng cướp… Đặc biệt, với nhân vật Sherlock Holmes, thám tử đã trở thành mộtnghề chuyên nghiệp; công việc chính là phá án, thông qua các phương tiện và phương pháp tư duykhoa học

Quan niệm về thể loại truyện trinh thám có nhiều sự thay đổi theo thực tế sáng tác Trongnửa đầu thế kỷ XX, ở phương Tây, nhìn chung truyện trinh thám được xây dựng theo mô hình cấutrúc “câu đố” Đặc trưng của mô hình này là “đố” - “giải đố”, là tư duy logic, suy lý, suy luận Chính vìthế mà nhân vật thám tử nhiều khi bị biến thành một “cỗ máy” nhận thức Trong bối cảnh này, dĩnhiên tính nghệ thuật, chất văn chương bị đẩy xuống hàng thứ yếu Việc một số nhà nghiên cứukhông thừa nhận đưa truyện trinh thám vào “ngôi đền nghệ thuật” cũng là điều có thể hiểu được.Trong khoảng thời gian từ năm 1945 trở về sau, khái niệm truyện trinh thám thường đượcdùng để chỉ những tác phẩm văn học mà trong đó có một thám tử, điều tra một vụ án thông quaquá trình suy luận khoa học để vén bức màn bí mật của câu chuyện Rất nhiều nhà văn đã thànhcông về thể loại này Nhiều tác phẩm cuốn hút một lượng độc giả khổng lồ từ mọi giai tầng, mọichủng tộc, mọi lứa tuổi, trên cơ sở sự cách tân về mặt cấu trúc và hình tượng nhân vật thám tử

Có thể nói rằng với sự phát triển nhanh chóng của thể loại, nhà văn ở mỗi nước đều có nhữngquan niệm riêng, nên đã phát sinh ra các phân nhánh khác nhau như trinh thám cổ điển, trinh thámđen, trinh thám chính trị, trinh thám tình báo – phản gián, trinh thám hình án , và phương thứcthể hiện cũng ít nhiều có sự khác biệt.

Từ những gì đã trình bày ở trên, có thể thấy quan niệm về nét đặc thù của thể loại truyệntrinh thám mà các tác giả và các nhà nghiên cứu văn học ở nước ngoài đã bàn thảo, tựu trung chỉxoay quanh hai yếu tố mấu chốt là nhân vật và sự kiện:

- Nhân vật: Truyện trinh thám là một trò chơi trí tuệ, một thể loại văn học nặng về giải trí vìthế nhân vật thám tử có vai trò đặc biệt quan trọng Quá trình điều tra vụ án luôn được tiến hànhdựa trên tư duy logic, suy luận khoa học của thám tử

- Sự kiện: Sự kiện mở đầu truyện trinh thám thường có tính chất bí ẩn nhưng hành trình khámphá sự thật của vụ án luôn hướng đến sự rõ ràng, minh bạch Vấn đề cốt yếu của một tiểu thuyếttrinh thám không phải là miêu tả tội ác (như một đối tượng, một biểu hiện của hiện thực cuộc sống)

mà là cuộc điều tra về tội ác

2.1.1.2 Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả Việt Nam

Nhìn chung, ở Việt Nam, giới nghiên cứu cũng như người sáng tác vẫn chưa có một sự thốngnhất trong quan niệm về thể loại này Nhiều người vẫn hiểu một cách đơn giản rằng truyện trinhthám là truyện về hoạt động của công an, cảnh sát, mật thám…(vì có nguồn gốc từ thuật ngữ

“roman policier” mà ra) Thể loại này thường được khái quát thành một “công thức”: đó là nhữngtác phẩm viết về “cuộc đấu tranh của những nhà trinh thám với kẻ địch” Điều này thể hiện rất rõtrong các bộ từ điển Chẳng hạn, Từ điển tiếng Việt (Nguyễn Kim Thản – Hồ Hải Thuỵ - Nguyễn ĐứcDương) định nghĩa: “Trinh thám: dò xét, thám thính; thám tử: người làm công việc dò xét trong xãhội cũ Truyện trinh thám nội dung kể những vụ án hình sự li kỳ và hoạt động điều tra của các thám

tử để tìm ra thủ phạm” [105, tr.1672]; Từ điển tiếng Việt (Nguyễn Ngọc Bích chủ biên) cũng ghi: “Tiểuthuyết trinh thám là tiểu thuyết lấy đề tài những chuyện li kỳ trong cuộc đấu tranh giữa những nhàtrinh thám với kẻ địch” [8, tr.865]; Từ điển bách khoa thư – Wikipedia, cũng trình bày tương tự: Tiểuthuyết trinh thám là một nhánh của tiểu thuyết tội phạm Đó là những tác phẩm có vấn đề trungtâm là điều tra về tội ác (thường là những vụ án giết người) bởi một thám tử cũng có thể chuyênnghiệp hoặc nghiệp dư Tiểu thuyết trinh thám là hình thức phổ biến nhất của cả tiểu thuyết bí ẩn

và tiểu thuyết tội phạm… Còn nhà văn Phạm Cao Củng thì giải thích: “Trinh thám là một loại tiểuthuyết điều tra, trong đó nhân vật chính theo dõi, khám phá ra thủ phạm các trộm cướp, gian dâm,bắt cóc, án mạng, và ai có khiếu về lãnh vực này đều làm được, không cứ gì phải là thám tử nhànước Loại này Pháp gọi là Roman Policier và Anh là Detetive story [24, tr.358] Trong khi nhà nghiêncứu Phan Cự Đệ cho rằng, tiểu thuyết trinh thám là một tiểu loại hình trong tiểu thuyết phiêu lưu:

“Tiểu thuyết phiêu lưu là một thuật ngữ có nội dung rất rộng bao gồm tiểu thuyết du ký, tiểu thuyết

hiệp sĩ thời trung cổ, tiểu thuyết bợm nghịch, tiểu thuyết đen, tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, tiểuthuyết kiếm hiệp, tiểu thuyết tình báo, phản gián” [31, tr.210].

Thực ra, đối với thực tế văn học Việt Nam, hiểu về truyện trinh thám như trên là không phùhợp Khác với tác phẩm trinh thám phương Tây, vốn khá rành mạch về phương diện loại hình, truyệntrinh thám Việt Nam lại rất đa dạng Nó không chỉ bó hẹp, giới hạn trong một vài phương diện củahoạt động điều tra, phá án, hình sự… mà gộp nhập, pha trộn rất nhiều yếu tố khác nhau trong mộttác phẩm

Văn học Việt Nam thời trung đại, do bị chi phối bởi quan niệm “Văn dĩ tải đạo” nên các tácphẩm văn chương thường nói lên ý chí và tình cảm của tác giả với mục đích giáo huấn con người,hoặc tố cáo hiện thực xã hội Đến nửa đầu thế kỷ XX, do ảnh hưởng của văn học phương Tây, kếthợp với các thể loại tiểu thuyết giàu trí tưởng tượng khác như võ hiệp, “công án” của văn học TrungQuốc, truyện trinh thám Việt Nam đã bước đầu được hình thành Thực ra, cái gọi là “tiểu thuyếttrinh thám” lúc này có diện mạo khá phong phú Đó là lối truyện mang màu sắc trinh thám nghĩahiệp – ái tình – vụ án ở Nam Bộ kiểu như Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc của Biến Ngũ Nhi(1917), Huyết lệ hoa (ghi rõ là trinh thám tiểu thuyết, của Nam Đình Nguyễn Thế Phương (đăng trênĐông Pháp thời báo, 1928) Tiếp theo là truyện trinh thám của Phú Đức, Bửu Đình… Đáng chú ý nhất

là truyện trinh thám mô phỏng truyện phương Tây của Thế Lữ và Phạm Cao Củng

Có thể nói truyện trinh thám Việt Nam là một thể loại được nảy sinh trên cơ sở tiếp thu, tiếpbiến các yếu tố văn học nước ngoài, kết hợp với những yếu tố của văn học dân tộc Chính vì thế nênviệc đưa ra một định nghĩa chính xác, đầy đủ nhất về truyên trinh thám Việt Nam là rất khó Tuynhiên, để nghiên cứu thể loại văn học này, việc xác lập một định nghĩa và quy ước nội hàm của nó làđiều không thể không đặt ra Do vậy, trong luận án này, chúng tôi vẫn phải đề xuất một cách hiểumới về thuật ngữ truyện trinh thám Việt Nam (dựa trên cơ sở ý kiến của những người đi trước, vàquan niệm của cá nhân) Theo đó, truyện trinh thám Việt Nam là một thể loại văn học với nhữngtiêu chí cụ thể sau đây:

- Truyện trinh thám là truyện về quá trình điều tra vụ án và tội phạm (bao gồm cả những câuchuyện về ái tình, hành động, võ hiệp ) Đây là một trong những khâu quan trọng tạo nên “tuyến”vận động của các nhân vật

- Nhân vật trung tâm của truyện là thám tử (hoặc một nhân vật có đủ tư chất và năng lực đểtiến hành các hoạt động điều tra vụ án một cách độc lập) Truyện kết thúc với việc giải mã những bímật để tìm ra thủ phạm

- Quá trình điều tra chủ yếu gắn với bí mật về sự phạm tội (chứ không phải miêu tả tội ác),nên sự thật được khám phá đơn thuần là sự thật về vụ án Vì vậy, thể loại này được xem là trò chơigiải trí, là câu đố trí tuệ, là “văn học duy lý”

- Sức hấp dẫn của câu chuyện phụ thuộc rất nhiều vào quá trình giải mã những bí mật Dovậy, kỹ thuật trinh thám có vai trò hết sức quan trọng đối với nhân vật thám tử (thông qua khả năng

xử lý tình huống, trí tưởng tượng, phán đoán, nhận xét, suy lý… về các biến cố, nhân vật)

Từ những tiêu chí trên, có thể diễn đạt một cách ngắn gọn: Truyện trinh thám Việt Nam lànhững tác phẩm tự sự, viết về quá trình điều tra vụ án của nhân vật thám tử Quá trình phá án dựa trên

tư duy logic để làm sáng tỏ vụ án ở phần kết thúc truyện

Đối chiếu truyện trinh thám Việt Nam với thể loại truyện trinh thám phương Tây, không khó

để nhận ra một số điểm khác biệt Trong truyện trinh thám phương Tây, không có chuyện tình yêuđôi lứa đối với thám tử hay nhân vật điều tra (nguyên tắc này đã được V Dine đề xuất khá sớm) Tuynhiên, phần lớn truyện trinh thám Việt Nam đều ít nhiều có những tình tiết, biểu hiện liên quan đếntình yêu lứa đôi Đặc điểm này thể hiện rất rõ qua rất nhiều sáng tác của các nhà văn tiên phong ởNam Bộ; kể cả tác phẩm của hai cây bút tiêu biểu là Thế Lữ và Phạm Cao Củng cũng vậy Đây rõ ràng

là một sự khác biệt giữa truyện trinh thám Phương Tây và truyện trinh thám Việt Nam

Lý giải về hiện tượng vừa nêu, trong giới nghiên cứu ý kiến cũng chưa có sự thống nhất.Nhưng theo quan niệm của chúng tôi thì nguyên nhân là do truyện trinh thám Việt Nam ra đời tronggiai đoạn giao thời, chuyển tiếp giữa hai thời đại văn học; cái cũ và cái mới đang chi phối, ảnh hưởnglẫn nhau Các nhà văn trinh thám, do sức ép của một bộ phận độc giả, buộc phải sáng tạo nên mộtlối truyện trinh thám với những đặc điểm riêng, phù hợp với thị hiếu người đọc đương thời Nếu cácnhà văn sáng tạo câu chuyện theo đúng môtip thể loại truyện trinh thám phương Tây thì sẽ khó phùhợp với tâm lý của người đọc Bởi lẽ, người Việt Nam vốn đã rất quen thuộc với những khuôn mẫucủa văn học truyền thống cũng như chịu ảnh hưởng văn học Trung Quốc Mô thức văn học phổ biếnhàng ngàn năm luôn là những câu chuyện trong đó (bắt buộc) không thể thiếu vắng nỗi ngang tráitrong tình yêu lứa đôi, chuyện tài tử, giai nhân, anh hùng trượng nghĩa, cứu nhân độ thế… Thiếu

“công thức” đó, tác phẩm khó có sức cuốn hút độc giả

Không phải ngẫu nhiên mà văn học trinh thám Việt Nam giai đoạn từ 1917 đến 1930 đã xuấthiện hàng loạt tác phẩm mang tính chất “dung hợp” về thể loại Chẳng hạn trong tác phẩm của BiếnNgũ Nhy, Bửu Đình, Phú Đức, Lê Hoằng Mưu, yếu tố trinh thám luôn được kết hợp, pha trộn với yếu

tố ái tình, nghĩa hiệp, giáo huấn Điều này vốn rất hiếm thấy, thậm chí không thấy xuất hiện trongtruyện trinh thám phương Tây

Tất nhiên, cùng với sự vận động của đời sống văn học nói chung, truyện trinh thám cũng cónhiều thay đổi Từ lối truyện mang màu sắc trinh thám ái tình - hành động – nghĩa hiệp rất phổ biến

ở chặng đầu, kể từ năm 1932 về sau, lại xuất hiện lối truyện trinh thám thiên về suy luận - mạo hiểm

- lãng mạn… với hai cây bút tiêu biểu là Thế Lữ và Phạm Cao Củng Đây cũng có thể xem là một biếnthể khác của truyện trinh thám (theo tiêu chí truyện phương Tây) Truyện của Thế Lữ, Phạm CaoCủng thường nhằm giải mã những vụ án dựa trên tư duy logic của khoa học (Vàng và máu, Những

nét chữ, Mai Hương – Lê Phong, Kho tàng họ Đặng…), hoặc căn cứ dấu vết còn lưu lại ở hiện trường(Lê Phong phóng viên, Gói thuốc lá, Nhà sư Thọt, Chiếc tất nhuộm bùn, Người một mắt ) Những tácphẩm này đã gần hơn với mô hình thể loại truyện trinh thám phương Tây Tuy nhiên, bóng dáng củatình yêu đôi lứa vẫn thấp thoáng trong đó (Đám cưới Kỳ Phát, Kho tàng họ Đặng, Chiếc tất nhuộm bùn,Những nét chữ…).

Có thể thấy rằng, cả trên bình diện lý thuyết lẫn bình diện thực tiễn sáng tác, truyện trinhthám Việt Nam là một thể loại văn học rất đặc biệt Nó ra đời trong một hoàn cảnh riêng; vừa chắtlọc, tiếp thu những thành tựu, tinh hoa của nhân loại nhưng cũng giữ được những nét riêng củamình; tất cả được kết hợp lại để hình thành nên diện mạo, bản sắc riêng Tuy chưa có những kiệt tácnhưng truyện trinh thám Việt Nam đã tạo được vị trí độc lập, có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử vănhọc dân tộc Nói như T.Todorov : “ Trong xã hội của chúng ta, không có một chuẩn mực thẩm mỹ duynhất, mà có hai chuẩn; không thể dùng những đơn vị đo lường giống nhau để đo nghệ thuật “lớn”

và nghệ thuật “bình dân” [114, tr.9]

2.1.2 Đặc trưng thể loại truyện trinh thám

2.1.2.1 Thám tử giữ vai trò quyết định trong câu chuyện

Trong truyện trinh thám, nhân vật thám tử có vai trò quyết định đối với nội dung câu chuyện.Thám tử có thể là một nhân viên của bộ máy công lực, là thành viên của lực lượng cảnh sát hoặccũng có thể là một người hoạt động độc lập Trong lịch sử truyện trinh thám thế giới, có những nhânvật thám tử nổi tiếng đến mức, từ chỗ một hình tượng văn học được hư cấu, đã trở thành một thứđiển phạm; danh tiếng nhân vật lẫy lừng, quen thuộc với độc giả không khác gì một danh nhân cóthật ở đời Tất nhiên, đó là một công việc không hề dễ dàng Không phải cứ có seri truyện về mộtnhân vật thám tử nào đó là nhân vật đó sẽ nghiễm nhiên đi vào lịch sử văn học trinh thám

Tâm điểm của tác phẩm trinh thám chính là nhân vật thám tử, người theo dõi, người pháthiện tội phạm Tìm hiểu quá trình điều tra tội ác và sự trừng phạt cũng chính là tìm hiểu về nhân vậtthám tử Thám tử giữ vai trò chính trong cốt truyện truy n trinh thám Khi cảnh sát (hoặc ngườiêêđọc) có cảm tưởng như vụ án hoàn toàn đi vào bế tắc, khi việc truy tìm bí mật như đi vào ngõ cụt thìnhà thám tử, bằng sự quan sát sâu sắc, bằng những suy luận logich, bằng phán đoán xác thực … đãtìm ra thủ phạm một cách thuyết phục và hết sức bất ngờ Nếu không có nhân vật thám tử, tácphẩm không được xem là truyện trinh thám Điều này được S.S.Van Dine chỉ rõ:

Tiểu thuyết trinh thám bắt buộc phải có một thám tử Và một thám tử sẽ không phải

là một thám tử nếu anh ta không phá án Nhiệm vụ của anh ta là tập hợp các manhmối cuối cùng sẽ dẫn tới người đã tham gia vào hoạt động mờ ám trong chương đầutiên của cuốn sách; và nếu thám tử không đưa ra được những kết luận của mìnhthông qua một sự phân tích những manh mối, anh ta sẽ chẳng thể giải quyết được

khó khăn của anh ta hơn là một cậu học trò tìm được câu trả lời giấu đằng sau bài tập

số học [140]

Nhân vật thám tử trong các truyện trinh thám phải có một số tố chất cơ bản để có thể xử lýtốt các tình huống căng thẳng và nguy hiểm Qua các tác phẩm trinh thám thành công từ trước tớinay, có thể nêu ra những điều kiện cụ thể cần đáp ứng như sau:

- Thám tử cần có sức khỏe, lòng dũng cảm, kiên trì và không ngại khó khăn; có thần kinh vữngvàng, bình tĩnh trong mọi tình huống

- Thám tử cần có óc phán đoán nhạy bén, dễ thích nghi với mọi điều kiện, môi trường, hoàncảnh khác nhau

- Thám tử là người có tính cách quyết đoán, có thể hành động độc lập

- Thám tử là người có sở thích tìm hiểu, khám phá, ưa mạo hiểm, dấn thân

Những yếu tố, phẩm chất trên là điều kiện cơ bản để nhân vật trở thành một thám tử chuyênnghiệp nhưng như thế vẫn chưa đầy đủ Nhân vật thám tử cần phải được trang bị những công cụ,những thiết bị cần thiết để phục vụ cho công tác điều tra phá án Ngoài ra, một điều không kémphần quan trọng có thể giúp thám tử thành công trong việc phá án là các mối quan hệ xã hội, nếusống tách biệt, hành động một cách đơn độc, thám tử sẽ gặp rất nhiều khó khăn Do đó một thám

tử giỏi, là người có quan hệ rộng, tiếp xúc, giao lưu với nhiều thành phần trong xã hội Nhờ đó, anh

ta dễ dàng lấy được thông tin từ nhiều nguồn để tiến hành phân tích, tổng hợp, phán đoán… nhanhchóng tìm ra cốt lõi của vấn đề, công việc điều tra nhờ vậy thuận lợi hơn

Trong nhận thức của nhà văn trinh thám Việt Nam, thám tử là một nghề (dù không nuôi sốngbản thân) nhưng nhân vật phải có niềm đam mê đối với công việc Ý thức công việc và lòng yêu nghềtrở thành một phẩm chất không thể thiếu của nhân vật thám tử Chẳng hạn, tâm sự của thám tử KỳPhát: “Tôi ham mê đọc truyện trinh thám, tò mò theo những vụ án lạ đăng trên mặt báo, kỹ lưỡngkhảo xét bất cứ việc gì bí mật xảy ra ở bên mình, tôi đã học đủ nghề để phòng khi dùng đến nhưngtôi vẫn làm việc ở một ấp trên trung du, cốt để tự nuôi sống, còn nghề trinh thám kia, thì khi nào códịp, tôi mới đem ra áp dụng, coi như là một trò giải trí mà thôi …” [21; tr.21] Kỳ Phát luôn tỏ ra thờ

ơ với mọi thứ không liên quan đến vụ án và trong khi điều tra, anh luôn giữ thái độ tỉnh táo, cầnmẫn của một thám tử chuyên nghiệp

Thám tử Lê Phong, nhân vật trong truyện của Thế Lữ cũng vậy, Lê Phong là phóng viên củabáo Thời Thế (sau này còn có thêm Mai Hương, phóng viên điều tra, đồng sự tâm đắc của LêPhong) Khi được cử đi tường thuật vụ án, qua những việc điều tra cụ thể, từ việc khám phá vụbuôn lậu ở Lạng Thương đến các vụ giết người, các băng đảng bí mật ở Hà Nội… lòng say mê cùngbản năng nghề nghiệp của chàng được bộc lộ rất rõ Lê Phong bộc bạch: “Tôi không làm phóng viênnữa thì đời tôi không còn gì” Chính vì vậy, hoạt động thám tử, công việc điều tra phá án trở thành lẽsống, mục đích cuộc đời của chàng Vậy nên, Lê Phong nghiên cứu rất sâu những kỹ thuật cần thiết

cho việc phá án Chàng rất giỏi trong việc giải các loại mật mã, cũng là bậc thầy về cải trang, với mộtchiếc kính lúp, Lê Phong có thể suy đoán nhân dạng của thủ phạm chỉ từ những dấu vết đơn giản

mà chúng vô tình để lại hiện trường như vết chân, vết giày dép, vết bánh xe và tàn thuốc… Lê Phongcũng rất tài tình trong việc nhận xét về cảm xúc của người đối diện Chàng có thể xoa dịu và làm anlòng những khách hàng đang gặp khủng hoảng về tâm lý (Gói thuốc lá) Lê Phong với những tínhcách nổi bật đã tạo nên dấu ấn truyện trinh thám của Thế Lữ trong lòng người đọc Hình tượngthám tử Lê Phong là sự pha trộn giữa nhân vật thám tử trong truyện trinh thám suy luận (theo kiểuConan Doyle) kết hợp với truyện trinh thám hành động, lãng mạn, giàu kịch tính

Ngoài những nhân vật thám tử chuyên nghiệp, ăn lương bổng nhà nước, còn có hạng thám tử

“nghiệp dư”, “tài tử” Họ là những người vì hoàn cảnh riêng, hoặc cũng có thể chỉ vì sở thích mà làmthám tử Thám tử Đỗ Hiếu Liêm (Châu về hiệp phố) làm việc ở sở mật thám để tìm cơ hội bắt bọncướp Thanh Long trả thù cho cha mẹ Quan Phủ Trang Tử Minh (Người bán ngọc) “m t vị minh quan,ôêgiữ mực công bình, không chịu vị tình xử đoản”, điều tra vụ án Tô Thường H u để tìm ra nguyênâênhân sâu xa của vụ án mà xử người có t i Quan Châu Nga Lộc (ôê Vàng và máu): “là một người Thổ vàodạng trí thức Những điều mà dân quê mê tín, như những việc bí hiểm trong hang Thần, ông vẫnngờ là chuyện huyền hoặc cả”, cho nên ông đã can đảm khám phá thực chất sự linh thiêng của núiVăn Dú Thám tử Thành Trai, Minh Đường, Tám Lọ (Mảnh trăng thu), điều tra làm sáng tỏ vụ án đãtrải qua năm năm trời để tìm cách minh oan cho Kiều Tiên bị mang tiếng oan giết chồng HoàngNgọc Ẩn nhiều phen vào sinh ra tử để giúp Lệ Thủy đạt ước nguyện của mình…

Phần lớn, các các truyện trinh thám đều được xây dựng trên những nghi vấn và vận hành nhưmột cuộc chơi đầy kỳ thú trong một không gian mở Chính vì vậy, trò chơi trinh thám không phải chỉdành riêng cho thám tử mà còn dành cho chính người đọc Ở đó, độc giả chạy đua với thám tử, vì cảhai đều nắm được đầy đủ các tình tiết của vụ án và đều có khả năng ngang nhau trong việc “lật mặtnạ” đối phương Có thể khẳng định rằng, tác phẩm văn học mà thiếu vắng nhân vật thám tử thì hiểnnhiên đó sẽ không còn/ không phải là tác phẩm trinh thám Trong toàn bộ thế giới nghệ thuật củatruyện trinh thám, nhân vật thám tử do đó, trở thành yếu tố trung tâm, giữ vai trò quyết định Ngày nay, khi mà công chúng tiếp nhận có rất nhiều tác phẩm để lựa chọn, nhằm thỏa mãnnhu cầu thưởng thức thì truyện trinh thám vẫn là một sản phẩm nghệ thuật được đông đảo độc giảhướng đến Nguyên nhân là vì, hơn bất cứ thể loại nào khác, truy n trinh thám không chỉ đáp ứngêênhu cầu giải trí mà còn góp phần thỏa mãn niềm khao khát vĩnh cữu của con người trong việc thựcthi công lí Đây cũng chính là điều làm nên sức hấp dẫn của thể loại này

2.1.2.2 Điều tra sự thật vụ án là chất liệu chính truyện trinh thám

Laurence Devillairs cho rằng: “Trung tâm của một cuốn tiểu thuyết trinh thám không phải làtội ác mà là một cuộc điều tra” Sự thật trong truyện trinh thám mang hình thức của một bí mật cần

được khám phá Đó thường là m t vụ ngoại tình, m t âm mưu chiếm đoạt tài sản, m t sự lừa đảo,ôê ôê ôê

m t loạt tội ác… và nó thường biến hình theo tội ác Các nhà nghiên cứu đã nhận thấy rằng: Trongôê

xã hội hiện đại, tội ác không chỉ được thực hiện bởi những động cơ dục vọng thông thường, đơngiản mà trái lại, bởi những“phức hợp tâm lí của các tình cảm”, và những mưu mô thâm đ c kết hợpôêvới công cụ hiện đại khiến việc điều tra ngày càng khó khăn Phạm trù sự thật trong truyện trinhthám do vậy, có những bước chuyển biến mới Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Tiểu thuyết trinhthám chỉ trở thành một thể loại độc lập khi các nhà văn đưa những tình tiết về quá trình điều tra vụ

án lên bình diện thứ nhất của nội dung” [47, tr.424] Chính vì vậy, càng về sau, các tác giả trinh thámcàng có xu hướng đi sâu vào việc phân tích, miêu tả tâm lí để “khai thác những vấn đề bất ổn củanhân cách, bản năng”

Truyện trinh thám thực chất là một thể loại truyện kể về quá trình điều tra của nhân vật thám

tử Do đó, sự thật và hành trình kiếm tìm sự thật chính là hạt nhân, là chất liệu chính của vănchương trinh thám Chẳng hạn, trong “Lê Phong phóng viên”, mọi tình tiết đều xoay quanh vụ ánmất hai chục bạc ở Tòa soạn báo Thời Thế Qua điều tra, Lê Phong đã làm cho kẻ ăn cắp (chính làngười thợ in) phải cúi đầu nhận tội Sự kiện này là tâm điểm của câu chuyện Tuy nhiên, Lê Phongcòn cảm thấy “tiếc” bởi tính chất đơn giản, quy mô hạn chế, không có gì đáng gọi là một vụ “chấnđộng” Chàng nghĩ: “Tiếc rằng chỉ mất có hai chục bạc thôi! Giá là một cái án mạng thì thú quá” [63,tr.23]

Ở truyện “Gói thuốc lá” (Thế Lữ), điều quan trọng nhất là những bí ẩn xung quanh một vụgiết người Trong khi hầu hết mọi người đều cho rằng tên Thổ là thủ phạm giết Đường và Thạc thìngược lại, Lê Phong không tin điều đó Chàng cho rằng tên Thổ là một người không liên quan, khôngphải là hung thủ Với phương pháp điều tra riêng của mình, Lê Phong đã nhanh chóng giải mã đượcđiều khó tin, hóa giải bí ẩn chỉ trong vòng 24 giờ Hóa ra kẻ giết người là Thạc (bạn Đường và LêPhong) chứ không phải là người Thổ Nông An Tăng

Bí mật vụ án trong Mảnh trăng thu (Bửu Đình) cũng có ý nghĩa tương tự, nghĩa là trở thành

“câu đố” được đưa ra để nhà điều tra “giải đố” Các câu đố ở đây là: Ai giết Thuần Phong? ThuầnPhong chết thì có lợi cho ai? Và vụ hai chiếc nhẫn bị mất cắp của bà Cai, Ai là thủ phạm? Tất cả trởthành mạch chính của câu chuyện Tìm được lời giải đáp này thì câu chuyện kết thúc: Thám tửThành Trai chiêm nghiệm: “Phàm trong những sự bí mật thì dầu một chút gì xem có hơi khác thườngcũng phải cho là lạ, mà cần phải suy nghĩ cho ra lẽ, vì sao mà có? Có để làm gì? Nhưng con mắt đãquen xem xét sự bí mật, sự lạnh lùng, hễ thấy có sự gì khác thường là chăm chú vào ngay” [36;tr.239]

Việc điều tra phát hiện tội phạm, tìm kẻ ném đá giấu tay là cả quá trình đấu trí căng thẳng,gay cấn Điều này, một mặt tạo điều kiện để bộc lộ tâm lý nhân vật, mặt khác, cung cấp dữ liệu đểthúc đẩy câu chuyện phát triển Khi đọc tác phẩm, người đọc thường bị cuốn theo diễn biến sự kiện,

nảy sinh trạng thái lo lắng, sợ hãi… Tuy nhiên, việc tạo ra cảm giác bất an trước tai họa, nỗi lo lắng

sợ hãi trước sự hiểm nguy, rùng rợn… không phải là mục tiêu chính của thể loại truyện trinh thám.Những trạng thái cảm xúc đó chỉ là “hiệu ứng” nảy sinh từ hoạt động điều tra của thám tử Chỉ có tưduy phán đoán và suy luận để giải đáp điều bí ẩn mới là mục tiêu, nhiệm vụ của văn chương trinhthám Nói cách khác, cái đích của truyện trinh thám không phải mô tả tội ác, tội phạm mà là điều tratìm kiếm sự thật bị che dấu

Trong truyện trinh thám, việc điều tra bí mật của cái chết thường xuyên được đặt ra Bởi cáichết không xuất hiện một cách phi lí, tình cờ, mà cái chết ở đây như đã có sắp đặt, có sự chuẩn bịtrước Trước một cái chết, nhân vật thám tử tiến hành cuộc điều tra, thế nhưng càng mở rộng diệntìm hiểu thì bí hiểm càng lúc càng tăng Nói như F Trufaut: “Cái chết thật đáng tò mò, bạn có thấythế không? Khi con người chết vì bệnh tật, đó thật là tàn nhẫn, vô lí, nhưng đó lại là cái chết thực

sự Khi họ chết vì các tội ác, vì bọn giết người, bọn ám sát, cái chết lại trở nên trừu tượng Giốngnhư là giải pháp về cái bí ẩn đã xảy ra từ trước Giống như ta đang sống trong tiểu thuyết trinh thámvậy [152]

Nội dung truyện trinh thám, nói một cách cô đọng, không gì khác là tìm kiếm và phơi bày sựthật bị che dấu Điều bị che dấu đó đương nhiên liên quan đến những con người bất hảo, nhân cáchlệch lạc, thiếu nhân tính Vì những bất ổn nhân cách, những con người đó đã gây nên những sự cốhoặc tội ác không thể ngờ tới như loạn luân, giết người hàng loạt, cướp của… Cái ác hiển lộ thànhmuôn hình khối và sự thật về cái ác cũng hết sức đa dạng Chẳng hạn nhân vật Nguyễn Viết Sungtrong Mảnh trăng Thu, bọn người Tàu trong Vàng và máu, Hội Thất Viên trong Đám cưới Kỳ Phát….Truyện trinh thám ngoài việc phô bày tội ác còn lí giải để giúp ngươi đọc hiểu vì sao con người trởnên ác độc như thế Đọc truyện trinh thám, người đọc thường có thói quen tra vấn nguyên nhân tội

ác Và các nhà văn đã chỉ ra rằng, cái ác có mầm mống từ môi trường sống, từ điều kiện xã hội, dolòng tham lam, thói ích kỷ… mà ra

Truyện trinh thám là một sự “thách thức” tư duy để hóa giải điều bí ẩn Bí ẩn chỉ được giải mãthông qua suy luận logic, khả năng liên tưởng, tìm ra mối liên hệ giữa những sự vật hiện tượngtưởng như riêng rẽ, rời rạc, không quan trọng … Điều này rất khác với nguyên tắc vận hành củatruyện kỳ ảo, truyền kỳ

Kết thúc cuộc điều tra của thám tử, người đọc hoàn toàn cảm thấy thỏa mãn khi thủ phạmcủa vụ án hay án mạng đều đã bị phát hiện và phải chịu sự trừng phạt Vì vậy, truyện trinh thámkhông chỉ là bài ca về lý trí mà còn là bài ca về đạo đức, công lý của con người Tất nhiên, pháp luật

và công lý không phải lúc nào cũng song hành với nhau, nên sự thật về công lý hay tội ác cũng có lúccần phải nhận thức lại Luật pháp mặc dù được đặt trên ý kiến và quyền lợi của số đông nhưngkhông phải lúc nào cũng là chân lý Thành thử, có khi sự thật của vụ án được khám phá nhưng thủphạm lại không bị trừng phạt bởi những quan niệm về đạo đức của tác giả Truyện Bóng người áo

tím của Phạm Cao Củng là một ví dụ Kết thúc truyện là sự tha thứ: “Thôi, con đứng dậy! tha choNhung Cổ nhân có nói: Oán cừu nên cởi chớ không nên buộc! Nếu cứ oan oan tương báo mãi thìbiết bao giờ mới xong” [22, tr.235].

2.1.2.3 Kinh nghiệm thực tiễn kết hợp với tư duy logic là cơ sở của việc khám phá bí mật

Đối với các tác giả phương Tây, viết truyện trinh thám được coi là một cách để phục vụ nhucầu giải trí của giới bình dân Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với dễ dãi, vì thế nên truyện rấtđược độc giả trân trọng; nội dung tác phẩm thường chứa đựng hàm lượng thông tin sâu sắc vềnhiều lĩnh vực: lịch sử, văn hóa, tôn giáo … Nó khiến cho các độc giả có học thức, trình độ cao cũngsay mê tìm đọc Trong khi đó ở Việt Nam, một số người quan niệm rằng truyện trinh thám là thứ vănchương giải trí thuần túy, văn chương “hạng hai” – nghĩa là ít giá trị Một số người lại phê phántruyện trinh thám ít chú trọng tính giáo dục, tính nghệ thuật không cao; tác giả viết truyện trinhthám mục đích kiếm tiền… Thực ra, đó là một định kiến sai lầm Bởi vì cái gọi là tính giáo dục củavvvăn chương vốn rất rộng và đa dạng chứ không chỉ bó hẹp vào một vài phương diện cụ thể nào đó.Hơn nữa, với một tác phẩm văn học thu hút được sự chú ý, tạo hứng thú cho độc giả, bản thân nó

đã mặc nhiên hàm chứa những giá trị; và một nhà văn làm giàu được bằng nghề viết thì lại càngđáng trân trọng, đáng quý Đúng như lời của Salvador Dali, khi ông viết trong Điều răn đầu tiên đốivới những người muốn trở thành nghệ sĩ: “Hoạ sĩ thì giàu vẫn tốt hơn là nghèo, hãy lao động nghệthuật để sao cho ngòi bút của anh có thể sinh ra vàng và ngọc quý” [128, tr.304] Vấn đề ở chỗ, viếtđược một tác phẩm trinh thám hấp dẫn đông đảo bạn đọc không hề là công việc dễ dãi Trái lại, nóđòi hỏi nhà văn phải thực sự là người có tài và phải nắm vững nghệ thuật viết văn, phải tinh thôngcác thủ pháp, thi pháp thể loại

Nhân vật thám tử rất cần đến năng lực quan sát, nhận định tình hình và suy lu n logic Giữaâê

vô vàn sự ki n, tình tiết, chi tiết liên quan đến vụ án, anh ta phải biết lựa chọn, thu thập, sắp xếp dữêêliệu, phân tích mối quan h giữa các sự v t, hi n tượng Anh ta sẽ phải vận dụng mọi kinh nghiệmêê âê êê

để suy lu n, tìm ra phương án tối ưu nhằm phá án Chính nhờ v y mà khi kết thúc câu chuyện, taâê âêthấy diễn biến các vụ án đều phù hợp với tài phán đoán và suy lu n của thám tử Nói cách khác,âênăng lực tư duy là tiền đề cho thành công của thám tử trong quá trình phá án

Chẳng hạn, trong Lê Phong phóng viên, Thế Lữ đã để cho nhân vật thú nhận: “Tôi theo phươngpháp phán đoán Sherlock Holmes Phương pháp ấy thần tình lắm nhưng cắt nghĩa rồi thì ai cũng cho

là chẳng có gì…” [63; tr.19] Để tìm ra chứng cứ, Lê Phong thường nghiên cứu hiện trường một cách

tỉ mỉ: “Anh lại bò ra… đếm từng viên gạch, xem từng khe, lại lật cả mép cái thảm giải dưới đất, nghĩa

là anh cẩn thận không bỏ qua cặp mắt lý luận một tí gì…” [68; tr.99] Nhờ tư duy logic sắc sảo, LêPhong phát hiện ra tác giả thật của bức thư được ký tên Đào Thị Kiều Anh Chàng giải thích quá trìnhsuy luận của mình:

Tôi biết rằng cô Kiều Anh ấy chính là ông, tôi lại biết rằng ông viết thư cho tôi bằng thứ bútmáy ngòi xấu và cong, ông cặp bút vào giữa ngón đeo nhẫn và ngón áp út Ông viết đượcnửa trang giấy thì hết mực (…) Chỉ cần tài quan sát như tôi là đủ … chữ ngoài phong bì rắnrỏi ngang tàng hơn chữ trong thư nhưng xét kỷ thì cùng một lối Mà chữ rắn rỏi ấy là chữcủa đàn ông… mấy giọt nước nhỏ hoen ở trang thứ nhất, chính là mấy giọt nước bọt họcười bắn vào… bức thư viết gần cửa sổ là vì tôi thấy những giọt nước văng bắn vào – màcũng vì thế tôi biết lúc ấy trời mưa bên ngoài …người viết thư muốn cho chữ viết thành ẻo

lả mà không mất tự nhiên nên cầm bút theo lối đầm …[66; tr.254-256]

Cũng từ đó, chàng khám phá ra bí mật bức thư gởi cho cô Tuyết Mai và tìm ra Đỗ Lăng, người đã viếtbức thư khiến cô lo sợ mà tự tử “Sự bí mật vô song đã ba năm nay, mà anh xét ra chỉ có trong nửangày” [66; tr.327]

Nhân vật Kỳ Phát trong truyện của Phạm Cao Củng thường có cuốn sổ tay để ghi chép nhữngđiều quan trọng tại hiện trường của vụ án Đây cũng là một nguồn tài liệu quan trọng được dùngcho quá trình điều tra Phương pháp suy luận của Kỳ Phát thường là đi sâu phân tích những gì màchàng quan sát được để tìm ý nghĩa của những chứng cứ đó Trong truyện Nhà sư thọt, Kỳ Phát giảithích giá trị của những bằng chứng và cách sử dụng chúng trong việc hóa giải điều bí ẩn của vụ án:

“Muốn nghĩ ra, trước hết phải nhận xét cho thật kỹ lưỡng, sau mới do những điều biết ấy, luận theo

lý ra những điều mình chưa biết! Nếu không biết nhận xét hẳn hoi thì dù nghĩ nát óc cũng không rađược điều gì!” [21; tr.27] Những vụ án do Kỳ Phát điều tra thường bắt đầu với việc suy luận Chàng

có thể chỉ dựa vào những chứng cứ hiện trường, những thông tin gián tiếp mà đoán ra thân thế,nghề nghiệp của nhân vật, dù không cần hỏi thông tin từ họ

Tính logic trong suy luận của các nhân vật thám tử, cơ bản đều dựa trên phương pháp nghiêncứu hiện trường vụ án một cách khoa học và cẩn thận Điều quan trọng trong quá trình suy luận làthám tử phải biết cách loại bỏ, để cuối cùng lựa chọn một khả năng họp lý nhất Thám tử thu thậpbằng chứng, diễn giải trình tự sự việc, phát hiện những uẩn khúc, những mâu thuẫn và phá án.Logic suy luận của họ đôi khi chưa thật chặt chẽ, chưa nhuần nhuyễn nhưng đó cũng là chuyệnthường tình Điều quan trọng là kết luận cuối cùng được đưa ra; sự việc trở nên hiển nhiên và đơngiản

Để suy luận có thể thực hiện một cách dễ dàng, thám tử còn phải lưu tâm tới nhiều yếu tố: từtâm lý nhân vật, tác động xã hội đối với hành vi của kẻ phạm tội, cho đến các yếu tố khoa học, côngnghệ Trong truyện Mảnh trăng thu (Bửu Đình), nhân vật Thành Trai suy luận: “Khi kẻ gian vào nhà,Thuần Phong còn thức thì tất nhiên không có thể giết chàng dễ quá như vậy … mà trong nhà khôngmất món gì cả, vậy kẻ này không phải là trộm cướp … Đứa gian này chỉ định tâm giết Thuần Phong

mà thôi … mà nó vào nhà dễ dàng như vậy chắc nó đã dùng thuốc mê nên mới dễ ra tay như thế”[36; tr.237] Ở một đoạn khác, dựa trên một dấu hiệu rất đơn giản, chàng tranh biện trước Tòa án:

“Tôi xin Tòa chú ý vào một điều này, bất kỳ chữ C nào trong mấy tờ giấy này đều cùng thấy mất cáiđầu cả … Vậy sao Tòa không đem cái máy chữ của tôi xem thử có quả vậy chăng? [36; tr.477] Trong Mai Hương – Lê Phong (Thế Lữ), cũng từ suy luận logic mà nhân vật Quan Châu Nga Lộckhám phá ra cái chết kì dị của bọn Tàu khi đi tìm kho báu: “Cái thần giữ của của nó mới hiểm ác chứ!

Có ai ngờ đâu những vật ghê gớm này lại là những tảng đá tầm thường …, nhưng đó là những hòn

đá giết người” [68; tr.27]

Rõ ràng là trong truyện trinh thám, phương pháp, năng lực suy luận của thám tử giữ vai tròhết sức quan trọng trong hoạt động điều tra Thực tế cho thấy tội ác chỉ được khám phá nhờ vào tưduy, suy luận logic chứ không phải do may rủi Truyện trinh thám bắt đầu bằng một bí ẩn, và cuốitruyện, bí ẩn được khám phá bởi sự vận động của trí tuệ

Do đặc trưng thể loại, truyện trinh thám đòi hỏi nhà văn không chỉ có trí tưởng tượng phongphú, mà cần nhiều năng lực, kỹ năng khác Đó là tư duy logic, suy luận sắc sảo, có kiến thức luậtpháp vững vàng, kinh nghiệm thực tiễn phong phú, sự hiểu biết sâu sắc về thế giới tội phạm…Không có những kiến thức và khả năng này, không thể tạo dựng cốt truyện chặt chẽ, kết cấu hợp lý,phương thức phá án phù hợp… nghĩa là không thể sáng tạo được tác phẩm trinh thám hấp dẫn Bởi

vì thể loại này rất khác so với truyện diễm tình, truyện tâm lý, truyện trào phúng… Thế nhưng đây lạichính là “sở đoản” của các nhà văn Việt Nam Bản thân người viết truyện trinh thám chịu ảnh hưởngsâu sắc của những tập quán, những phương cách ứng xử vốn nặng về tình cảm, cảm tính (duy tình)

mà nhẹ về tư duy logic (duy lý); đó là chưa kể đến hoàn cảnh xã hội, môi trường sống, nền tảng luậtpháp… ở Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, vốn đang ở một trình độ rất hạn chế Điều đó cũng ảnhhưởng lớn đến sự phát triển của văn học trinh thám Việt Nam Các nhà văn đã không cho ra đời cácnhân vật thám tử trứ danh kiểu như Sherlock Holmes, Conan Doyle… mà các bậc thầy thể loại này

đã làm đối với văn học phương Tây Nhân vật thám tử trong truyện trinh thám Việt Nam mới chỉ lànhững Thành Trai, Ba Lâu, Hoàng Ngọc Ẩn, Kỳ Phát, Lê Phong, Mai Hương … Vấn đề đối với nhà văntrinh thám Việt Nam khi sáng tác không chỉ/ không hẳn là tài năng mà còn là hoàn cảnh lịch sử - xãhội, điều kiện văn hóa Họ phải tạo ra những sản phẩm văn học phù hợp với “tầm đón đợi” của côngchúng đương thời Và đó cũng là những đóng góp đáng kể của văn học trinh thám

2.1.3 Phân loại truyện trinh thám Việt Nam

2.1.3.2 Về phương pháp phân loại

Truyện trinh thám Việt Nam là một hiện tượng văn học phức tạp Khi nghiên cứu loại hìnhnày, một yêu cầu không thể thiếu là phải tiến hành phân loại chúng để xem xét những đặc trưngriêng của từng nhóm, từng bộ phận khác nhau Trong thực tế, mỗi một tác phẩm văn học cụ thể,bao giờ cũng chứa đựng trong nó rất nhiều đặc điểm (lịch sử xã hội, cấu trúc, hình thức ngôn từ ),

và điều đó, tạo nên sự trở ngại khi xếp nó vào trong khung khổ một thể loại nhất định Nếu lựa chọnnhiều tiêu chí để phân loại, sẽ không tránh được tình trạng một tác phẩm cụ thể nào đó có mặt

trong các nhóm, thể loại khác xa nhau Trái lại, nếu chỉ dựa vào một vài tiêu chí cơ bản để phân chiathì lại khó phù hợp.

Ở phương Tây, khi bàn về “Loại hình của truyện trinh thám”, T.Todorov cho rằng tiểu thuyếttrinh thám là một lãnh vực văn học quần chúng, nó không phải là một thể loại; những cách phân chiathể hoặc loại truyền thống đều không phù hợp với truyện trinh thám Căn cứ vào nội dung thể hiện,

T Todorov chia tiểu thuyết trinh thám ra làm ba loại hình Thứ nhất là tiểu thuyết ẩn ngữ Đây là loạitiểu thuyết trinh thám cổ điển, mở đầu bằng một thông tin về vụ án bí mật (yếu tố đầu tiên, ẩnngữ), tiếp đó là quá trình thám tử điều tra vụ án (phần biểu thị đầy đủ), tác giả mô tả quá trình điềutra để người đọc biết điều đó được tiến hành như thế nào nhằm làm rõ thông tin ban đầu Loạitruyện này mang dáng dấp kiểu truyện cổ điển nên xuất hiện nhiều yếu tố kỳ ảo, ẩn ngữ (vụ án)được giải mã, câu chuyện kết thúc Loại hình thứ hai là tiểu thuyết đen Ở kiểu tác phẩm này, nhà văn

mô tả trực tiếp toàn bộ quá trình, sự kiện vụ án, không có điều bí ẩn như trong tiểu thuyết ẩn ngữ

Vụ án do ngẫu nhiên, tình cờ mà nhân vật thám tử tham gia phá án Nội dung câu chuyện xoayquanh những vụ án mang tính chất “ bạo lực – dưới mọi hình thức và ái tình – mang tính thú vậtthường được ưa chuộng hơn – có đam mê hỗn loạn – thù ghét không thương xót ” [114, tr.16].Kiểu truyện này hấp dẫn người đọc bởi “sự hiếu kỳ”, duy trì sự chờ đợi “mọi sự đều có thể, và thám

tử nếu không liều mạng sống thì cũng là liều sức khỏe” [114, tr.15] Loại hình thứ ba, Tiểu thuyếtphân vân hồi hộp Đây là những tác phẩm kết hợp các đặc tính của hai hình thái trên (khám phá điều

bí ẩn, suy nghĩ về quá khứ, tương lai, các biến cố, sự phân vân hồi hộp điều gì sẽ xảy đến với cácnhân vật chính?) Loại hình này cho ra đời hai kiểu truyện: “Truyện về người thám tử - có thể bị tổnthương và Người thám tử - khả nghi” Cả ba loại hình trên của tiểu thuyết trinh thám có thể gặp ởcùng một tác gia và được phát triển, kế thừa qua các giai đoạn lịch sử khác nhau Tôrôrốp kết luận: “Nếu hình thái này (hoặc một hình thái khác) trở thành mầm móng cho một thể loại mới của tiểuthuyết trinh thám, thì điều đó sẽ chẳng phải là một lập luận chống lại sự phân loại được đề xuất thể loại mới không nhất thiết hình thành từ một sự phủ định đặc trưng chủ yếu của thể loại cũ, mà

từ một sự tổ hợp khác của các đặc tính” [114, tr.22] Ông cũng cho rằng, so với các thể loại khác, nộidung tiểu thuyết trinh thám có nhiều yếu tố bám sát đời sống hiện thực hơn hư cấu nghệ thuật nênvai trò hư cấu sáng tạo của loại hình này không giống các loại tiểu thuyết tâm lý hiện thực

Đối với S Dine, điều quan trọng nhất đối với truyện trinh thám là nhân vật thám tử và thếgiới tội ác Trong “Hai mươi nguyên tắc viết truyện trinh thám” Dine cho rằng, đối với thể loại này,mỗi truyện “cần phải có nhiều nhất là một thám tử, một thủ phạm, một nạn nhân (một xác chết)” và

“Tiểu thuyết trinh thám thực sự cần phải được miễn mọi tình tiết yêu đương Đưa tình yêu vào đó,thực tế, sẽ làm xáo trộn cơ chế” của câu chuyện

Những tiêu chí trên, không cần phải bàn cãi gì thêm, đúng là rất thích đáng khi dùng để phânloại truyện trinh thám Phương Tây Thế nhưng đối với các tiểu thuyết gia trinh thám Việt Nam, đấy

lại là một vấn đề khác Bởi đơn giản là hoàn cảnh lịch sử - xã hội không giống nhau, tâm thức vănhóa, thị hiếu nghệ thuật của người đọc (và cả tác giả) rất khác nhau Trước thực tế này, các nhà văntrinh thám Việt Nam đã vận dụng một cách sáng tạo mô hình truyện trinh thám phương Tây để sángtác những tác phẩm thỏa mãn thị hiếu của người đọc thời bấy giờ Cũng vì thế mà không ít tác phẩmtrinh thám Việt Nam, xét theo tiêu chí (thể loại) của Dine và tiêu chí (loại hình) của T.Todorov thìkhông thể lọt vào bất cứ khung khổ nào

Theo nhìn nhận của chúng tôi, việc phân loại tiểu thuyết trinh thám mà T.Todorov và cácnguyên tắc của S.S.Dine là có cơ sở xác đáng nhưng nó chỉ phù hợp với truyện trinh thám phươngTây Bởi lẽ, trên thực tế, xã hội Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX không có nghề thám tử tư.Mặc dù, ở đời có vô số nghề kiếm sống (nhân sinh bách nghệ), thế nhưng người Việt Nam lúc nàykhông thể hình dung nổi thám tử lại là một nghề nghiệp nghiêm chỉnh Người Việt, dù cũng thíchthú với loại truyện “công án” (như Bao Công trong văn học Trung Quốc hoặc chuyện kỳ án trong vănhọc dân gian Việt Nam), song đó là những thứ hoàn toàn khác so với truyện trinh thám phương Tây

Họ càng không thể làm quen ngay được với một câu chuyện (văn chương) mà trong đó chỉ thuầnchuyện điều tra, phá án… nhưng lại thiếu vắng các yếu tố phiêu lưu, kỳ ảo, ly kỳ, ái tình, võ hiệp… Vìthế, truyện trinh thám Việt Nam những năm ba mươi đầu thế kỷ XX thực ra là một thể loại dunghợp, các yếu tố trên

Từ trước đến nay, một số nhà nghiên cứu trong nước đã cố gắng sắp xếp các tác phẩm trinhthám Việt Nam theo từng loại để tiện việc so sánh, đánh giá Thế nhưng do đứng trên nhiều gócnhìn khác nhau và quan điểm loại hình khác nhau nên việc phân loại đó xem ra vẫn còn nhiều bấtcập

Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX vốn là kết quả tiếp biến truyện trinh thámphương Tây trên hai loại hình: trinh thám kinh dị, kỳ ảo và trinh thám cổ điển; các loại hình khácđược tiếp tục ở giai đoạn sau Việc phân loại, trên thực tế cũng được các nhà nghiên cứu thực hiệndựa vào tiêu chí của hai loại hình trên Chẳng hạn, Đặng Anh Đào quan niệm truyện trinh thám làmột thể loại, một phân nhánh của tiểu thuyết Trên cơ sở đó, nhà nghiên cứu đưa ra nhận định:

“Nếu có một khác biệt về sự phát triển của các loại hình tiểu thuyết ở Việt Nam so với tiểu thuyếtnước ngoài, đó chính là sự xuất hiện muộn mằn và còi cọc của truyện trinh thám” [29, tr.133] Tácgiả Thy Ngọc thì khái quát: “Cái gọi là “dòng văn học trinh thám Việt Nam” – chỉ là một vạch chỉ rấtđỗi mờ nhòe và đứt gãy trong lịch sử văn học nước nhà” [147]…

Một số nhà nghiên cứu khác lại hình dung thể loại truyện trinh thám gồm có các nhóm:truyện trinh thám kinh dị, truyện trinh thám kỳ ảo, truyện mang màu sắc trinh thám - ái tình, truyệnmang màu sắc trinh thám nghĩa hiệp – vụ án, truyện trinh thám suy luận - lãng mạn, truyện trinhthám suy luận - mạo hiểm

Cách phân loại như trên đã xuất hiện khá lâu, bởi nó đơn giản, dễ hình dung và cũng chỉ rađược quy luật hình thành của nó Chẳng hạn, nhóm truyện trinh thám kì ảo, kinh dị được hình thành

do chịu ảnh hưởng văn học truyền thống, phương Tây và Trung Quốc Nhóm truyện mang màu sắctrinh thám ảnh hưởng truyện vụ án, hành động, võ hiệp theo mô hình truyện vụ án Trung Quốc (tìnhyêu lứa đôi kết hợp với hành động võ hiệp, theo “công thức trinh thám thô sơ”) Nhóm truyện trinhthám suy luận vốn chịu ảnh hưởng truyện trinh thám phương Tây

Tuy nhiên, người đọc dễ nhận thấy các yếu tố ái tình, vụ án, nghĩa hiệp thường lồng vào nhau,đan xen giữa các tình huống rất khó để phân biệt rạch ròi nên cách phân loại trên, ít nhiều cũngkhiến các nhà nghiên cứu băn khoăn, bởi nó chưa xác định rõ ràng các tiêu chí về đặc trưng truyệntrinh thám Vì thế, tác giả Trần Thanh Hà, trong “Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam”, chỉthừa nhận có hai nhà văn viết theo thể loại trinh thám cổ điển phương Tây là Thế Lữ và Phạm CaoCủng Riêng các tác phẩm vụ án mang màu sắc trinh thám của một số tác giả Nam Bộ thì theo tácgiả, chúng được xây dựng theo “phương thức thô sơ nhất” của tiểu thuyết trinh thám, cho nênkhông thể xếp vào thể loại truyện trinh thám Tuy nhiên, theo chúng tôi, quan niệm như thế vẫnchưa thỏa đáng Bởi vì ngay tác phẩm của Thế Lữ, Phạm Cao Củng, Bùi Huy Phồn thì nội dung cũngkhông thuần nhất, nghĩa là trong đó vẫn xuất hiện các yếu tố khác, chẳng hạn ái tình (Những nét chữ,

Lê Phong phóng viên, Đám cưới Kỳ Phát, Kho tàng nhà họ Đặng), hoặc yếu tố hoạt kê (Lê Phong làmthơ, Người một mắt,Mối thù truyền nghiệp)

Tác giả Lê Tú Anh cũng đồng quan điểm với Trần Thanh Hà ở chỗ chỉ xếp các tác phẩm trinhthám theo lối phương Tây của Thế Lữ và Phạm Cao Củng vào nhóm tiểu thuyết trinh thám Đối vớinhững tiểu thuyết có các yếu tố vụ án mang màu sắc trinh thám, có nguồn gốc ảnh hưởng từ tiểuthuyết nghĩa hiệp, công án của Trung Quốc, tiểu thuyết hiệp sĩ thời trung cổ… tác giả cho rằng nêngọi chung là tiểu thuyết “nghĩa hiệp”; các truyện của Phú Đức được xếp vào loại truyện “võ hiệp”;các truyện của Lan Khai được xếp vào loại truyện “lịch sử, đường rừng” [3, tr.156]

Thực ra, vào giai đoạn đầu thế kỷ XX, phần lớn các nhà văn Việt Nam chưa có điều kiện tiếpxúc đầy đủ, hệ thống và cũng chưa ý thức một cách rõ ràng các tiêu chí của thể loại trinh thám vốn

đã rất thịnh hành ở phương Tây Họ chỉ hiểu về thể loại này thông qua tiếp xúc với những tác phẩm

cụ thể (đến từ phương Tây), nên việc vận dụng còn lúng túng Vì vậy, truyện trinh thám Việt Namnửa đầu thế kỷ XX chủ yếu là những tác phẩm nói về vụ án, có nhân vật điều tra một cách độc lập(bao gồm một thám tử, một vị quan của triều đình, một thanh niên trí thức, thậm chí có khi là một

kẻ cướp…) để tìm ra thủ phạm Mấu chốt của truyện thường khởi đầu bằng một vụ án giết người,một vụ trộm cắp và thám tử điều tra tìm sự thật dựa trên cơ sở tư duy logic Tất nhiên, nó hoàntoàn không giống với truyện “công án” của Trung Quốc, ở đó việc tìm ra bí mật chủ yếu nhờ vào lời

tự thú của hung thủ, sự vụng về của can phạm, lời khai của nhân chứng … Ngoại trừ các nhân vậttrong sáng tác của Thế Lữ và Phạm Cao Củng, thám tử có tính chuyên nghiệp theo kiểu truyện

phương Tây, ở các tác phẩm khác, thám tử thường chỉ là công việc tình cờ, ngẫu nhiên, tính chấtnghiệp dư rất rõ.

Có thể thấy việc phân loại truyện trinh thám giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX là một việc rất khókhăn, phức tạp Bởi lý thuyết về thể loại còn rất nghèo nàn, hơn nữa hiện tượng giao thoa thể loại làmột vấn đề chưa được giải quyết Nhưng theo chúng tôi, dù sao thì sự phân chia cũng chỉ là sự quyước, mang tính tương đối Vấn đề quan trọng là làm sao để thuận tiện, hợp lý trong quá trình nhậndiện đối tượng

2.1.3.1 Các kiểu truyện truyện trinh thám

Chúng tôi cho rằng, việc phân chia các kiểu truyện trinh thám Việt Nam cần dựa trên nhiều dữkiện: đặc điểm giai đoạn lịch sử, nội dung cốt truyện, đặc trưng thể loại… Trong đó, đặc biệt chútrọng đến “tính chất” và “hình thức” truyện trinh thám Nói đến “tính chất” là muốn nhấn mạnhđến những yếu tố cơ bản, thể hiện được đặc điểm của thể loại; còn nói đến “hình thức” là muốnnhấn mạnh đến những yếu tố thuộc về hình thức, có thể nhận thấy được Với tinh thần đó, chúngtôi phân truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX thành ba kiểu/ nhóm truyện như sau:+ Kiểu truyện trinh thám kỳ ảo (những vụ án ly kỳ, kỳ ảo): Đây là truyện trinh thám với những

vụ án có tình tiết kỳ ảo, quái lạ Tiêu biểu cho kiểu truyện này là các tác phẩm của Thế Lữ như: Vàng

và máu (1934), Ba hồi kinh dị (1940), Trại Bồ Tùng Linh (1941) Truyện trinh thám kỳ ảo của Thế Lữ(ngoại trừ một số truyện “đường rừng”, “lãng mạn” trong Gió trăng ngàn và Bên đường thiên lôi), tuy

có sử dụng yếu tố kinh dị, kỳ ảo, ma quái như trong văn học trung đại, nhằm đáp ứng thị hiếu ngườiđọc đương thời, nhưng tác giả đã giải thích chúng dưới cái nhìn khoa học, lược bỏ yếu tố mê tín,duy tâm siêu hình

+ Kiểu truyện trinh thám suy luận: bao gồm các truyện chịu ảnh hưởng tác phẩm trinh thám cổđiển phương Tây, theo “lý thuyết câu đố” Ở đây, nhà văn đã bước đầu xây dựng được nhân vậtthám tử theo hình mẫu thám tử phương Tây Có thể kể đến các tác phẩm của Thế Lữ, chịu ảnhhưởng A Poe từ cách dựng cốt truyện, nhân vật cho đến sử dụng tình tiết nghệ thuật như: Lê Phonglàm thơ (1936), Lê Phong phóng viên (1937), Những nét chữ (1939), Lê Phong & Mai Hương (1939),Đòn hẹn (1939), Gói thuốc lá (1940); hoặc truyện về thám tử Kỳ Phát của Phạm Cao Củng như: Vếttay trên trần (1936), Gia tài nhà họ Đặng (1937), Một cái Tết rùng rợn của Kỳ Phát, Máu đỏ lòng son(1937), Ba viên ngọc bích (1938), Chiếc tất nhuộm bùn (1938), Người một mắt (1940), Nhà sư thọt(1941), Kỳ Phát giết người (1941), Đám cưới Kỳ Phát (1942), Bóng người áo tím (1942), Hàm răng màinhọn (1942), Đôi hoa tai của bà Chúa (1942); nhân vật thám tử Tám Huỳnh Kỳ trong Bàn tay sáu ngón,Hai người lên máy chém (1950), Người chó sói (1950), Chiếc gối đẫm máu (1951) Hình tượng nhânvật Kỳ Phát mang đậm dáng dấp của Sherlock Holmes của Sir Arthur Doye, còn Tám Huỳnh Kỳ cónhiều nét tương tự nhân vật Arsène Lupin do nhà văn Pháp Maurice Leblanc tạo ra Trong nhómtruyện này + Kiểu truyện trinh thám ái tình - nghĩa hiệp – hành động: Gồm các truyện kết hợp ảnh

hưởng văn học truyền thống, truyện vụ án Trung Quốc, truyện trinh thám phương Tây Chẳng hạn,tác phẩm của các nhà văn như Lê Hoàng Mưu (Người bán ngọc, 1917-1918), Bửu Đình (Mảnh trăngthu), Biến Ngũ Nhy (Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc, 1917 - 1920), Phú Đức Nguyễn ĐứcThuận (Châu về Hiệp Phố, 1926), Tôi có tội, Căn nhà bí mật), Nguyễn Thế Phương (Huyết lệ Hoa), BùiHuy Phồn Gan dạ đàn bà (1942), Mối thù truyền kiếp (1942), Tờ di chúc của dòng họ Trần Thạch (1943) Nhằm giải quyết nhu cầu giải trí của độc giả thành thị, các nhà văn đã khéo léo lồng ghép, kếthợp chủ đề tình yêu và vụ án một cách tài tình đến mức khó có thể phân biệt nội dung nào là chính.Ngay các nhà văn cũng đành gọi tác phẩm của mình bằng những tên kép như “trinh thám – kỳ tình”(Mảnh trăng thu – Bửu Đình), “võ hiệp - kỳ tình” (Châu về hiệp phố – Phú Đức), “ái tình phiêu lưu –mạo hiểm” (Ân oán vì tình – Phạm Minh Kiên)… Thông qua câu chuyện ái tình, nhà văn xây dựngnhững nhân vật anh hùng trượng nghĩa, giỏi võ nghệ, thông minh, có nhiều tài năng để đối đầu vớinhững kẻ gian manh nhằm thực thi công lý, giúp đỡ người nghèo, thân cô thế nhược Hầu hết, cáctác phẩm đều được mở đầu bằng một vụ phạm tội, rồi từ đó dẫn dắt câu chuyện theo lối truy tìmhung thủ Hạn chế lớn nhất của các tác phẩm kiểu này là kết quả vụ án được làm sáng tỏ thường do

sự tình cờ, ngẫu nhiên theo chủ quan của nhà văn, với kết thúc “có hậu” mà ít dựa vào việc quan sáthiện trường, kết hợp với suy luận logic Mục đích những tác phẩm trên đều hướng đến việc giáodục, cảnh tỉnh hay tả chân xã hội Chức năng giải trí theo đúng nghĩa của thể loại thực sự chưađược nổi bật Chính vì vậy, các tác phẩm chủ yếu mới chỉ đáp ứng “những công thức thô sơ củatruyện trinh thám”

Chúng tôi đã cố gắng khoanh vùng tư liệu để phân loại truyện trinh thám một cách hệ thống,nhằm làm nổi bật diện mạo và quá trình phát triển của nó trong dòng văn xuôi tự sự nửa đầu thế kỷ

XX Tuy nhiên, trong điều kiện lý thuyết phân loại giữa phương Đông và phương Tây còn nhiều khácbiệt, thể loại truyện trinh thám Việt Nam mang nặng dấu ấn cả hai khu vực nên cách phân loại trênvẫn còn nhiều chỗ chưa hoàn toàn ổn thỏa, cần phải đi sâu nghiên cứu thêm Điều quan trọng, làtrên cơ sở những sự tương đồng và quy luật lặp lại của một thể loại, chúng tôi đã nhận ra tính độcđáo của nó Thuật ngữ “truyện trinh thám Việt Nam” mà chúng tôi sử dụng trong luận án này đượcthể hiện trên cơ sở chung của ba kiểu truyện trên

2.2 QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM

2.2.1 Các giai đoạn hình thành và phát triển

2.2.1.1 Truyện vụ án trong văn học truyền thống – yếu tố góp phần hình thành truyện trinh thám

Trong kho tàng chuyện dân gian Việt Nam, có nhiều truyện kể về việc điều tra vụ án, đáng chú

ý là truyện Kiện cành đa Chuyện kể một anh nông dân vì nghèo túng, phiêu bạt đi làm ăn xa, bỏ vợ ởnhà Ba năm sau anh trở về, đem theo một số bạc dành dụm được Sợ rằng vợ ở nhà không chungthủy với mình nên trước khi vào nhà, anh đem chôn số bạc đó vào gốc cây đa đầu làng Hôm sau,khi trở ra gốc đa tìm kiếm thì không thấy số bạc đâu cả Nguyên do là khi anh kể cho vợ nghe việc

giấu bạc, kẻ gian đã nghe lóm được và lấy mất Quá đau khổ vì mất của nhưng không biết làm sao.Sau khi đã suy tính, anh bèn chặt một cành đa đem đến nhờ ông Trạng nổi tiếng làng bên xử kiện.Nhờ mưu kế tài tình của quan Trạng; tên trộm bị bắt và nhận tội Người đời sau có câu “Kiện cànhđa” với ý nói xử kiện một cách gián tiếp, nghĩa là từ một sự kiện này để tìm ra sự kiện khác Motipnày được lưu truyền với rất nhiều dị bản trong văn học dân gian Việt Nam và thế giới.

Tìm hiểu trong kho tàng văn học Hán Nôm của dân tộc ta, chúng tôi cũng nhận thấy có không

ít tác phẩm chứa đựng “nội dung trinh thám” Tất nhiên nội hàm “trinh thám” trong văn học HánNôm khác với cách hiểu “văn học trinh thám” trong văn học hiện đại sau này Đáng chú ý nhất là tácphẩm Điểu thám kỳ án của Trương Văn Chi (chưa rõ năm sinh năm mất), được sáng tác vào cuối thế

kỷ XIX (khoảng năm 1890) Điểu thám kỳ án được các nhà nghiên cứu xếp vào loại “tiểu thuyết côngán” Tác phẩm chia làm 13 tiết, nội dung thuật về những ẩn khuất trong vụ án với các chi tiết oan sai

và công việc điều tra để lần ra sự thật của vị quan thanh liêm Điểu thám kỳ án có cốt truyện, kết cấutheo hình thức tiểu thuyết chương hồi Một số người cho rằng, “Nếu chấp nhận nội dung tiểuthuyết này thuộc loại trinh thám thì đây là một truy n trinh thám sớm nhất của văn học Việt Nam”êê[150]

Nhìn chung, nếu xét ở góc độ thể loại truyện trinh thám bằng văn xuôi chữ quốc ngữ thì trướcnăm 1900, ở nước ta chưa có tác phẩm nào xuất hiện

2.2.1.2 Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

Tìm hiểu về lịch sử vận động và phát triển của truyện trinh thám Việt nửa đầu thế kỷ XX, cóthể phân thành hai giai đoạn:

- Giai đoạn thứ nhất (từ đầu thế kỷ XX đến những năm ba mươi)

Xét trên tổng thể, những năm đầu thế kỷ XX là giai đoạn mang tính thử nghiệm, tìm đườngcủa cả nền văn học Tác phẩm trinh thám lúc này đương nhiên còn rất ít về số lượng và đơn giản về

kỹ thuật, nghệ thuật Nội dung truyện cũng vẫn tập trung vào những vấn đề quen thuộc, có tính chấttruyền thống Chỉ cần nhìn vào tên một số tác phẩm mang màu sắc trinh thám lần đầu tiên xuất hiện(chủ yếu các tác phẩm đăng nhiều kỳ trên các bài báo), dễ dàng nhận thấy tư tưởng chủ đạo trongđó: chủ yếu nhằm minh họa cho quan niệm về đạo đức Chẳng hạn Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghềđạo tặc (1921); Mật thám truyện, Chủ nợ bất nhơn (1921) của Biến Ngũ Nhy…

Từ những năm hai mươi trở đi, văn xuôi tự sự bằng chữ quốc ngữ đã có một cuộc cách tânmạnh mẽ Cùng với đó, nghệ thuật truyện trinh thám cũng có một bước tiến rất dài so với truyềnthống: kết cấu và cốt truyện được hiện đại hóa, tính cách nhân vật được xem như là trung tâm củatác phẩm, ngôn ngữ gần gũi với đời sống hàng ngày… Trên các báo bắt đầu đăng truyện trinh thám,với sự kết hợp nhiều yếu tố: trinh thám – ái tình – hành động - võ hiệp… Chẳng hạn như Bí mật phithường (Tuấn Anh, 1925), Cái rương bí mật (Tuấn Anh, 1925); Gái trả thù cha (Nguyễn Chánh Sắt,1925); Cái thây ma chết oan (Nguyễn Tinh Uyên, 1926); Châu về hiệp phố (1926), Lửa lòng (1929),