Khoá luận tốt nghiệp thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh thông qua dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3 ở một số trường tiểu học khu vực thành phố vĩnh yên vĩnh phúc

Do đó hiện nay việc đưa “Giáo dục kỹ năng xã hội” vào trường học là một việc làm cần thiết bởi việc giáo dục các kỹ năng xã hội nhằm giúp học sinh có lối sống tích cực trong xã hội hiện

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo - Thạc sĩ Tràn Thanh Tùng, người đã giúp đỡ, hướng dẫn tận tình cho tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành đề tài này

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và tập thể giáo viên trường Tiểu học Khai Quang, trường Tiểu học Tích Sơn đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và hoàn thảnh đề tài

Do thời gian và trình độ nhận thức còn hạn chế nên không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy, cô giáo và các bạn sinh viên để đề tài được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 22 tháng 4 năm 2016

Sinh viên

Trịnh Thị Hương Giang

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

LỜI CAM ĐOAN

căn cứ kết quả có trong khóa luận là trung thực Đồ tài của tôi chưa được công

bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác

Hà Nội, ngày 22 thảng 4 năm 2016

Sinh viên

Trịnh Thị Hương Giang

MỤC LỤC

Phần I: MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Khách thể nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu 3

5 Giói hạn, phạm vi nghiên cứu 3

6 Giả thuyết khoa học 3

7 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

8 Phương pháp nghiên cứu 4

9 Cấu trúc đề tài 4

CHƯƠNG 1 Cơ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC KỸ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN Tự NHIÊN VÀ XÃ HỘI.6 1.1 Một số khái niệm cơ bản 6

1.1.1 Khái niệm kỹ năng 6

1.1.2 Khái niệm kỹ năng xã hội 7

1.1.3 Khái niệm học sinh tiểu học 9

1.1.4 Quan niệm giáo dục kỹ năng xã hội 10

1.2. Một số vấn đề về giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học 10

1.2.1 Tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học 10 1.2.2

Một số kỹ năng xã hội giáo dục cho học sinh tiểu học 13

1.2.3

Cách tiếp cận kỹ năng xã hội cho học sinh lớp 3 14

1.3.1 Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua môn

cho học sinh tiểu học 16

1.3.1 Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua môn

tự nhiên và xã hội 16

1.3.2 Các nguyên tẳc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh 18

1.3.3 Một số phương pháp dạy học tích cực 19

1.3.4 Các con đường giáo dục kỹ năng xã hội 23

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiếu học 27

1.4.1 Năng lực của giáo viên 27

1.4.2 Tính tích cực, chủ động của học sinh khi tham gia vào quá trình giáo dụcKNXH 28

1.4.3 Môi trường giáo dục KNXH 28

1.4.4 Các yếu tổ quản lý 29

1.5 Giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 30

1.5.1 Mục tiêu của chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 30

1.5.2 Nội dung chương trình môn TN & XH lóp 3 32

1.5.3 Ỷ nghĩa thực tiễn của việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh thông qua dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 35

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN Tự NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TIỂU HỌC KHU vực THÀNH PHỐ VĨNH YÊN - VĨNH PHÚC 37

2.1.

Thực trạng đội ngũ giáo viên 37

1.3.1 Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua môn

vấn đề giáo dục kỹ năng xã hội 38

hội cho học sinh tiểu học 38

2.2.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên về vẩn đề giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học 39

hội 42

2.3 Thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học 43

lớp 3 thông qua môn Tự nhiên và xã hội ở một sổ trường tiểu học khu vực thành phổ Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc 43

3 thông qua môn Tự nhiên và Xã hội ở một số trường Tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc 45

kỹ năng xã hội cho học sinh lớp 3 thông qua môn Tự nhiên và Xã hội ở một so trường tiểu học khu vực thành phổ Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc 47

năng xã hội cho học sinh lớp 3 thông qua môn Tự nhiên và xã hội ở một sổ trường tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên — Vĩnh Phúc 49

dục kỹ năng xã hội cho học sinh lớp 3 thông qua môn Tự nhiên và xã hội ở một số trường tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc 50

CHƯƠNG 3 NGUYÊN NHÂN CỦA THựC TRẠNG VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG XÃ HỘI CHO HỌC SINH TIÊU HỌC THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN Tự NHIÊN VÀ XÃ

PHỐ VĨNH YÊN - VĨNH PHÚC 53 3.1. Nguyên nhân của thực trạng 53 3.2. Những biện pháp để khắc phục thực trạng 56

3.2.1 Đổi mới, nâng cao nhận thức của đội ngũ cán bộ quản lí 56

57

hội 58

trình giáo dục kỹ năng xã hội 59

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 62 TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

Trong bối cảnh hiện nay cùng với sự phát triển của xã hội và sự bùng nổ của công nghệ thông tin ngày càng mạnh mẽ thì giá trị đạo đức, nhân cách và lối sống của giới trẻ đang có chiều hướng sa sút Việc giáo dục các kỹ năng xã hội trong trường học cho học sinh vẫn còn hạn chế nên học sinh thường thiếu hụt về kỹ năng xử lí, ứng phó các tình huống xảy ra trong cuộc sống dẫn đến thiếu hụt về môi trường xung quanh và rơi vào bế tắc Mà thực trạng nền giáo dục nước ta hiện nay là quá chú trọng dạy kiến thức, sách vở, quản lí giáo dục bằng những quy tắc cứng nhưng xem nhẹ việc giáo dục kỹ năng xã hội, đạo đức cho học sinh Đồng thời công tác giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh chưa được đầu tư đúng mức về tài liệu, cơ sở vật chất giảng dạy Nội dung, cách thức giáo dục kỹ năng xã hội còn đơn điệu, sơ sài chưa thu hút được sự quan tâm, tham gia của các em học sinh Bản thân giáo viên cũng còn thiếu kỹ năng xã hội nên khó đáp ứng yêu cầu giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh Do đó hiện nay việc đưa “Giáo dục kỹ năng xã hội” vào trường học là một việc làm cần thiết bởi việc giáo dục các kỹ năng xã hội nhằm giúp học sinh có lối sống tích cực trong xã hội hiện đại, xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp học sinh có thái độ, kiến thức,

kỹ năng giá trị các nhân thích họp với thực tế xã hội Mà mục tiêu cơ bản của việc giáo dục kỹ năng xã hội là làm thay đổi hành vi của học sinh, chuyển từ

2

thói quen thụ động, có thể gây rủi ro, dẫn đến hậu quả tiêu cực thành những hành vi mang tính xây dựng tích cực và có hiệu quả để nâng cao chất lượng cuộc sống cá nhân và góp phần phát triển xã hội bền vững

Đồng thời việc giáo dục kỹ năng xã hội còn mang ý nghĩa tạo nền tảng tinh thần để học sinh đối mặt với các vấn đề từ hoàn cảnh, môi trường sống cũng như phương pháp hiệu quả để giải quyết các vấn đề đó.Việc rèn luyện các

kỹ năng xã hội cho học sinh còn giúp các em ứng xử thân thiện trong mọi tình huống; có thói quen và kỹ năng làm việc theo nhóm; kỹ năng hoạt động xã hội; giáo dục cho học sinh thói quen rèn luyện sức khỏe, ý thức bảo vệ bản thân, phòng ngừa tai nạn giao thông, đuối nước và các tệ nạn xã hội khác

Chính vì vậy mà việc giáo dục các kỹ năng xã hội cần được hình thành ngay từ bậc tiểu học cho mọi đối tượng học sinh Bởi việc giáo dục các kỹ năng

xã hội rất cần thiết trong học tập và sinh hoạt là vô cùng quan trọng ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách sau này của các em Chỉ khi được trang bị các kỹ năng xã hội một cách đầy đủ thì các em mới có thể học và trưởng thành về mọi mặt Việc giáo dục phải được tiến hành ở mọi lúc, mọi nơi

và giành cho mọi đối tượng Tuy nhiên thì việc giáo dục các kỹ năng xã hội vẫn chưa có được kết quả như mong đợi bởi do nội dung của bài học quá dài và do cách tiếp cận các kỹ năng xã hội của giáo viên tíong bài học còn hạn chế Vì vậy để nâng cao chất lượng giáo dục một cách hiệu quả thì cần phải tăng cường tích họp các nội dung giáo dục kỹ năng xã hội vào từng bài học một cách cụ thể Nhận thấy tầm quan trọng của giáo dục kỹ năng xã hội và tính cấp thiêt của

vấn đề nên tôi quyết định chọn đề tài: “Thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh thông qua dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 ở một số trường tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực trạng của việc giáo dục kỹ năng xã hội

3

cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 Từ đó,

đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh thông qua môn học này

3 Khách thể nghiên cứu

Thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học

4 Đổi tượng nghiên cứu

Thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

5 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu

5.1 Giới hạn nghiên cứu

Bước đầu tìm hiểu thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

5.2 Phạm vỉ nghiên cứu

Trong việc dạy học môn TN và XH lóp 3 ở một số trường Tiểu học khu vực thành phố VTnh Yên - Vĩnh Phúc

6 Giả thuyết khoa học

Việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lóp 3 đã được chú trọng nhưng hiệu quả của nó chưa cao Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng nói trên: do nhận thức của giáo viên, do nội dung chương trình không phù họp, do sử sử dụng phương pháp chưa hợp lí, hình thức tổ chức dạy học chưa phù hợp,

Nếu phát hiện đúng về thực trạng việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 và đề xuất những biện pháp họp lý để khắc phục thực trạng thì hiệu quả giáo dục kỹ năng

xã hội trong nhà trường tiểu học nói chung và thông qua môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 nói riêng sẽ được nâng cao

4

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

- lìm hiểu các vấn đề lí luận của đề tài

- Tìm hiểu thực trạng về việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 và nguyên nhân dẫn đến thực trạng

- Đề xất một số giải pháp để khắc phục thực trạng và nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

8 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lí luận

Chương 1 Cơ sở lí luận của việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh

thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội

Chương 2 Thực trạng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh thông qua

dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 ở một số trường Tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc

Chương 3 Nguyên nhân của thực trạng và một số biện pháp nâng cao

chất lượng giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh Tiểu học thông qua dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 ở một số trường Tiểu học khu vực thành phố Vĩnh Yên-Vĩnh Phúc

• •

1.1.1 Khái niệm kỹ năng

Khái niệm về kỹ năng trong Tâm lí học có hai quan niệm như sau:

Quan niệm thứ nhất coi trọng cách thức hành động, coi việc nắm được cách thức hành động là kỹ năng Đại diện cho quan niệm này là các tác giả: Ph.N.Cônôbôlin, V.A.Crutexki, V.X.Cudin, A.G.Côvaliôp, V.A.Crutexki cho rằng kỹ năng là phương thức thực hiện hoạt động đã được con người nắm vững

Quan niệm thứ hai coi kỹ năng không đơn thuần là mặt kỹ thuật của hành động mà còn là một biểu hiện năng lực của con người Đại diện cho quan niệm này có: N.Đ.Lêvitôp, K.K.Platônôp, A.V.Pêtrôpxki, F.K.Kharlamôp Kỹ năng theo quan niệm này vừa có tính ổn định, lại vừa có tính mềm dẻo, có tính linh hoạt và vừa có tính mục đích Chẳng hạn A.V.Pêtrôpxki xem kỹ năng là năng lực

sử dụng các tri thức, các dữ kiện hay các khái niệm đã có, năng lực vận dụng chúng để phát hiện những thuộc tính bản chất của sự vật và giải quyết thành công những nhiệm vụ lí luận hay thực hành xác định

Trong lí luận dạy học, kỹ năng thường được quan niệm là khả năng của con người thực hiện có hiệu quả hành động tương ứng với các mục đích và điều kiện trong đó xảy ra [2; 4] Kỹ năng bao giờ cũng có tính khái quát và được sử dụng trong những tình huống khác nhau

Vậy kỹ năng có thể được định nghĩa như sau:

Kỹ năng là khả năng con người thực hiện được một cách có hiệu quả một công việc nào đó để đạt được mục đích đã xác định bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức hành động phù họp với điều kiện, hoàn cảnh và phương

1.1.2 Khái niệm kỹ năng xã hội

Hiện nay có khá nhiều khái niệm về KNXH, tùy từng góc nhìn khác nhau người ta có những khái niệm về KNXH khác nhau, chẳng hạn:

- Theo Tổ chức Văn hóa, khoa học và giáo dục của Liên họp quốc (UNESCO): KNXH là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày - đó là những kỹ năng cơ bản như kỹ năng đọc, viết, làm tính, giao tiếp ứng xử, giới thiệu bản thân, thuyết trình trước đám đông, làm việc nhóm, khám phá những thay đổi của bản thân, tư duy hiệu quả,

mà con người cần để có cuộc sống an toàn, khỏe mạnh Đó là những kỹ năng mang tính tâm lí xã hội và kỹ năng giao tiếp được vận dụng ữong những tình huống hàng ngày để tương tác một cách có hiệu quả với người khác và giải quyết một cách có hiệu quả những vấn đề, những tình huống của cuộc sống hàng ngày

- Theo thuyết hành vi: KNXH là những kỹ năng tâm lí xã hội liên quan đến những tri thức, những giá trị và những thái độ - đó là những hành vi làm cho các cá nhân có thể thích nghi và giải quyết có hiệu quả các yêu cầu và thách thức trong cuộc sống

- Theo PGS TS Nguyễn Thanh Bình - Viện NCSP - Trường ĐHSP Hà Nội: Kỹ năng xã hội là năng lực, khả năng tâm lí - xã hội của con ngưòi có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tình huống một cách tích cực và giao tiếp có hiệu quả

7

Cũng cần hiểu rộng hơn: Kỹ năng xã hội (KNXH) không phải là năng lực

cá nhân bất biến trong mọi thời đại mà là những năng lực thích nghi cho mỗi thời đại mà cá nhân đó sống Bởi vậy, KNXH vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính dân tộc - quốc gia, vừa mang tính xã hội - toàn cầu Từ những khái niệm trên, KNXH trong phạm vi lứa tuổi tiểu học thường gắn liền với phạm trù kiến thức,

kỹ năng và thái độ mà học sinh được rèn luyện trong quá trình giáo dục Tổng hợp kết quả giáo dục từ bài học trên lớp và từ những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, học sinh hình thành được một số kỹ năng sống phù họp như: Kỹ năng

tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định,

kỹ năng kiên định, kỹ năng đặt mục tiêu, Những kỹ năng này bao giờ cũng gắn với một nội dung giáo dục nhất định như: giáo dục bảo vệ môi trường, giáo dục lòng nhân ái, giáo truyền thống tôn sư trọng đạo, uống nước nhớ nguồn, giáo dục sống an toàn, khỏe mạnh

Từ các quan niệm trên về kỹ năng xã hội có thể rút ra nhận xét:

Có nhiều cách biểu đạt kỹ năng xã hội vói các quan niệm rộng hẹp khác nhau tùy theo cách tiếp nhận vấn đề

Với các khái niệm như ừên tôi nhận thấy rằng kỹ năng xã hội đều hướng vào việc giúp con người thay đổi nhận thức, giá trị, thái độ và hành động theo xu hướng tích cực và mang tính chất xây dựng Vậy có thể hiểu khái niệm kỹ năng

xã hội một cách như sau: Kỹ năng xã hội là năng lực, khả năng tâm lí - xã hội của con người có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tình huống một cách tích cực và giao tiếp có hiệu quả

Kỹ năng xã hội được thiết lập với một nền tảng riêng biệt, được thực hiện

ở những mức độ khác nhau Do đó mội người có thể hiểu và thực hành được Kỹ năng xã hội được liên hệ mật thiết vói những nội dung giáo dục thực hành giúp chúng ta trả lời được những câu hỏi như: chúng ta cần làm gì, nên quyết định như thế nào?

8

Kỹ năng xã hội mang tính cá nhân và xã hội Tính cá nhân là bởi vì đó là khả năng của mỗi cá nhân Tính xã hội là vì trong mỗi giai đoạn của sự phát triển

xã hội, mỗi tôn giáo, cá nhân được yêu cầu để có sự phù họp với những kỹ năng

xã hội ấy Ví dụ: Kỹ năng xã hội cần đến ở những nơi cần đến ngân sách trợ cấp khác với ở những thị trường kinh tế, kỹ năng xã hội của những người sống ở những vùng núi khác với những người sống ở vùng biển

Theo một cách khác, kỹ năng xã hội là khả năng để mỗi người có thể ứng phó một cách thích họp, chắc chắn với từng điều kiện kinh tế, xã hội và văn hóa khác nhau

Trong điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam nói riêng và bối cảnh toàn cầu nói chung, càng ngày chúng ta càng nhận ra tầm quan trọng của việc học các

kỹ năng xã hội để ứng phó với sự thay đổi, biến động của môi trường kinh tế, xã hội và thiên nhiên Đặc biệt là với lứa tuổi dậy thì, khi các em bước vào giai đoạn khủng hoảng lứa tuổi quan trọng của cuộc đòi Các em càng cần được trang bị kỹ năng xã hội để định hướng phát triển cá nhân một cách tốt nhất

1.1.3 Khái niệm học sinh tiểu học

Học sinh tiểu học là trẻ ở độ tuổi từ 6-11 tuổi, đang theo học chương trình tiểu học từ lớp 1- lớp 5 tại các trường tiểu học trong hệ thống giáo dục Việt Nam

1.1.4 Quan niệm giáo dục kỹ năng xã hội

Giáo dục kỹ năng xã hội là hình thành lối sống tích cực trong xã hội hiện đại, là xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực ừên cơ sở giúp người học có cả kiến thức, kỹ năng, thái độ thích họp

1.2 Một số vấn đề về giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học

1.2.1 Tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học

Thế kỉ XXI là thế kỷ của sự phát triển kinh tế xã hội, của khoa học kỹ thuật ở trình độ cao, do tri thức và kỹ thuật đưa lên hàng đầu, yêu cầu của xã hội đối với con người ngày càng cao Con người trong xã hội hiện đại không chỉ phải

9

học để có tri thức, học để có những giá trị đạo đức, thẩm mĩ nhân văn đúng đắn,

mà phải học để có những kĩ năng xã hội nhất định

Giáo dục kỹ năng xã hội là giáo dục lối sống tích cực trong xã hội hiện nay Chính vì vậy, giáo dục trong xã hội hiện đại ngoài việc trang bị kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cho con người để họ có thể thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của xã hội thì việc giáo dục kỹ năng xã hội cho con ngưòi cũng càn được quan tâm và chú trọng ở mọi cấp học Nó có quan hệ mật thiết đối với sự phát triển toàn diện của con người, cụ thể là:

- Trong quan hệ vói bản thân: giáo dục kỹ năng xã hội giúp con người biến kiến thức thành những thói quen, hành động cụ thể, lành mạnh để luôn vững vàng trước khó khăn thử thách, làm chủ cuộc sống của bản thân

- Trong quan hệ với gia đình: giáo dục kỹ năng xã hội giúp học sinh biết quý trọng ông bà, hiếu thảo với cha mẹ, quan tâm chăm sóc ngưòi thân khi bị ốm đau, động viên, an ủi nhau khi gia quyến có chuyện chẳng lành

- Trong quan hệ với xã hội: giáo dục kỹ năng sống góp phần thúc đẩy những hành vi mang tính xã hội tích cực, giúp con người biết cách ứng xử đúng đắn với bản thân, với cộng đồng, với môi trường tự nhiên xung quanh Do đó giảm bớt các vấn đề về sức khỏe, về tệ nạn xã hội, đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa nhu cầu với quyền lợi của con người

Sự phát triển của xã hội hiện đại trên tất cả các lĩnh vực đã có tác động to lớn đến cuộc sống của mỗi gia đình theo cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực, điều đó làm ảnh ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của học sinh lứa tuổi tiểu học nói riêng và ở mọi bậc học nói chung Một số gia đình mải mê với công việc

mà bỏ bê, sao nhãng việc quan tâm, chăm sóc con cái khiến trẻ bị thiếu hụt về tinh thần; một số khác lại thiếu hụt sự hiểu biết chia sẻ giữa bố mẹ và con cái buộc chúng phải tìm đến bạn bè mà chúng cho là có thể tìm thấy lời khuyên; hoặc

có một số gia đình do hoàn cảnh khó khăn ừẻ phải lang thang kiếm sống.TỈ lệ ly

Ở lứa tuổi này, hành vi của các em dễ có tính tự phát, tính cách của các em thường biểu hiện thất thường, bướng bỉnh Phần lớn các em có nhiều phẩm chất tốt như vị tha, ham hiểu biết, hồn nhiên, chân thật các em sống hồn nhiên, cả tin trong các mối quan hệ đồng trang lứa, với người lớn đặc biệt với thầy cô giáo Đen cuối bậc tiểu học các em chuyển dần sang lứa tuổi vị thành niên, vì thế tính cách có sự thay đổi lớn như có xu hướng tò mò, thích khám phá những điều mới

lạ, thích được khẳng định mình, thích làm người lớn, nhu cầu giao tiếp với bạn bè cùng lứa tuổi phát triển cao Tuy nhiên, kinh nghiệm sống còn ít ỏi, suy nghĩ chưa đủ chín chắn để các em có thể thành người lớn, dẫn đến việc các em còn có những ứng phó không lành mạnh

Trước những áp lực tiêu cực hay sự lôi kéo từ bạn bè chưa ngoan, từ một

số người xấu trong cộng đồng như: sa vào các tệ nạn xã hội, sớm bị lọi dụng tình

11

dục hoặc có những hành vi phạm pháp một cách vô thức

Đối với học sinh tiểu học, những ảnh hưởng tiêu cực của nền kinh tế thị trường, sự bùng nổ của khoa học, thông tin đã dẫn đến sự du nhập của lối sống thực dụng, buông thả và đang từng ngày ảnh hưởng mạnh mẽ đến các em Do đó, nếu không được trang bị kỹ năng xã hội càn thiết để có lối sống lành mạnh với niềm tin và bản lĩnh vững vàng thì các em dễ bị mắc vào những cạm bẫy của lối sống tiêu cực, điều đó dễ dàng làm cho các em trở nên căng thẳng, bi quan, tự ti, mặc cảm và hành động theo cảm tính của bản thân

Vì vậy, việc giáo dục kỹ năng xã hội có vai trò vô cùng quan trọng đối với lứa tuổi học sinh tiểu học, nhằm giúp các em rèn luyện hành vi có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và cộng đồng, có khả năng ứng phó tích cực trước sức

ép của cuộc sống và sự lôi kéo thiếu lành mạnh của bạn bè cùng trang lứa Nó giúp các em biết ứng xử phù hợp trong các tình huống của cuộc sống, giúp tăng cường khả năng tâm lý xã hội của các em, giúp các em sống khỏe mạnh về thể chất, tinh thần và xã hội Nó sẽ góp phần tạo ra nền tảng cho cả tiến trình phát triển về sau của các em

1.2.2 Một số kỹ năng xã hội giáo dục cho học sinh tiểu học Có

thể phân loại kỹ năng xã hội theo một số cách như sau:

a. Phân loại theo cách thứ nhất: bao gồm 2 loại

* Kỹ năng chung:

+ Kỹ năng nhận thức + Kỹ năng xã hội hoặc kỹ

năng tương tác

* Kỹ năng chuyên biệt:

+ Các vấn đề giới tính, sức khỏe, sinh sản + Vệ

sinh an toàn thực phẩm, vệ sinh dinh dưỡng +

Ngăn ngừa và chăm sóc người bệnh HIV/AIDS +

Vấn đề sử dụng rượu, thuốc lá, ma túy + Ngăn

12

ngừa thiên tai, bạo lực và rủi ro + Đề phòng tai nạn

thương tích + Hòa bình và giải quyết xung đột +

Gia đình và cộng đồng + Bảo vệ thiên nhiên và môi

trường

- Lòng tự trọng

- Sự kiên định

- Tương tác (quan hệ liền nhân cách)

- Cảm thông

- Giao tiếp có hiệu quả

* Nhóm kỹ năng ra quyết định một cách có hiệu quả

- Tư duy phê phán

- Tư duy sáng tạo

- Ra quyết định

- Giải quyết vấn đề

c. Phân loại theo cách thứ 3: bao gồm

- Các kỹ năng cơ bản: đọc, viết, làm tính

- Các kỹ năng chung: giải quyết vấn đề, tư duy phê phán

- Các kỹ năng ừong các tình huống, ngữ cảnh cụ thể

Mặc dù phân loại theo nhiều cách khác nhau nhưng có một số kỹ năng cốt

13

lõi để giáo dục cho học sinh Tiểu học như: KN nhận thức; KN tự phục vụ và bảo vệ; KN ra quyết định; KN kiên định; KN từ chối; KN giao tiếp; KN làm chủ bản thân; KN hợp tác; KN tư duy phê phán; KN tìm kiếm và xử lí thông tin

1.2.3 Cách tiếp cận kỹ năng xã hội cho học sình lớp 3

“Năm 1996, ủy ban quốc tế về giáo dục của UNESCO đưa ra một báo cáo

nhấn mạnh tầm nhìn của giáo dục cho thế kỷ 21 dựa trên bốn trụ cột: học để biết; học để làm; học để tự khẳng định mình; học để cùng chung sống

Hơn 10 năm đầu của thế kỷ 21 đã trôi qua, trường học ở Việt Nam của chúng ta vẫn nặng nề về “ học để biết” , loay hoay với “học để làm” và đang mịt mù với 2 trụ cột còn lại Kiến thức vẫn là yếu tố ngự trị gần như tuyệt đối trong chương trình giảng dạy và cách thức đánh giá người học Trong khi đó, một thực tế ai cũng thừa nhận là ngoài kỹ năng chuyên môn (để làm một công việc cụ thể như: giáo viên, bác sỹ, lái xe ) thì kỹ năng sống (giao tiếp, ứng xử, giải quyết xung

đột, họp tác, ) ngày càng đóng vai trò quan họng Thậm chí Ngân hàng Thế giới đã gọi: Thế kỷ 21 là một thời kì của kinh tế dựa vào kỹ năng Còn các nhà khoa học thế giới khẳng định: để thành đạt trong cuộc sống, kỹ năng mềm (trí tuệ cảm xúc) chiếm 85%; kỹ năng cứng (trí tuệ logic) chỉ chiếm 15%”

Tại Diễn đàn thế giới về giáo dục cho mọi người (ở Senega năm 2000 đã

đề ra 6 mục tiêu trong đó:

- Mục tiêu thú 3 là: “Mỗi quốc gia phải đảm bảo cho người học được

tiếp cận chưong trình giáo dục KNXH phù họp”

giá KNXH của người học”

Như vậy giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh đang trở thành một yêu càu bức thiết đối với toàn xã hội Thực tế hiện nay cho thấy, học sinh Tiểu học đang thiếu kỹ năng xã hội trầm trọng, điều đó dẫn đến những vấn đề nóng của môi trường học đường, đồng thòi là một trong những nguyên nhân cơ bản làm nảy

Vì vậy, việc định hướng, bồi đắp kỹ năng xã hội cho các em là vô cùng quan trọng, và rõ ràng đó là công việc nặng nề đặt lên vai những nhà giáo dục nói chung và giáo viên chủ nhiệm lớp nói riêng

Hội nghị giáo dục thế giới đã làm sáng tỏ một quan điểm rằng: giáo dục muốn bồi dưỡng năng khiếu và tiềm năng cá nhân, phát triển cá tính của người học giúp cải thiện cuộc sống của họ và làm thay đổi xã hội thì cần phải chú trọng đến việc nắm vững các kỹ năng Bên cạnh các kỹ năng thực hành, kỹ năng thể chất, chúng ta còn cần thêm các kỹ năng xã hội- những kỹ năng làm cho con người có thể học và sử dụng kiến thức để phát triển khả năng phân tích và phán đoán giúp làm chủ được cảm xúc, cuộc sống và có quan hệ phù họp với người khác (Nguyễn Thanh Bình Giáo trình chuyên đề kỹ năng sống, NXB ĐHSP,

Do đó cần xác định rõ nội dung các vấn đề theo cách tiếp cận 4 trụ cột trong giáo dục thế kỉ XXI, nghĩa là cần xác định rõ những yêu cầu cụ thể như những chỉ báo trong từng nội dung “học để biết”, “học để chung sống với mọi

1.3.1 Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho học sình tiểu học thông qua

môn tư nhiên và xã hôi

• •

Môn tự nhiên và xã hội là một trong những môn học phù họp để giáo dục

kỹ năng xã hội cho các em học sinh Môn học giúp học sinh có một số kiến thức

cơ bản ban đầu về con người và sức khỏe, về một số sự vật đơn giản trong tự nhiên xã hội; chú trọng đến việc hình thành và phát triển các kỹ năng học tập như quan sát, nêu nhận xét, thắc mắc, đặt câu hỏi và diễn đạt hiểu biết của bản thân về

sự vật hiện tượng đơn giản tíong tự nhiên và trong xã hội Đặc biệt môn học giúp học sinh xây dựng các quy tắc giữ vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng; yêu gia đình, quê hương, trường học và có thái độ thân thiện với thiên nhiên

Nội dung giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học thông qua môn Tự nhiên và Xã hội gồm các kỹ năng sau:

- Kỹ năng tự nhận thức: Tự nhìn nhận, đánh giá về bản thân để xác định được mặt mạnh, mặt yếu của bản thân; biết vị trí của mình tíong các mối quan hệ

ở nhà, ở trường và ở cộng đồng

- Kỹ năng tự phục vụ và tự bảo vệ: Biết cách tự phục vụ: rửa mặt, đánh răng, tắm; tự bảo vệ chăm sóc sức khỏe của bản thân liên quan đến các vấn đề vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường, dinh dưỡng, phòng bệnh và an toàn ở nhà, ở trường, ở nơi công cộng

bản thân; để ứng xử phù họp trong gia đình, nhà trường và cộng đồng; để bảo vệ môi trường

16

- Kỹ năng kiên định và kỹ năng từ chối: Kiên quyết giữ vững lập trường

và nối lòi từ chối trước những lời rủ rê của bạn bè và người xấu; không tham gia vào những việc làm và hành vi tiêu cực

- Kỹ năng làm chủ bản thân: Biết đảm nhận trách nhiệm, cam kết thực hiện công việc và biết ứng phó với căng thẳng trong những tình huống của cuộc sống một cách tích cực

- Kỹ năng giao tiếp: Tự tin khi giao tiếp, lắng nghe tích cực; phản hồi xây dựng; bày tỏ cảm thông, chia sẻ, giúp đỡ bạn bè trong lớp, trường, những người

có hoàn cảnh khó khăn

- Kỹ năng hợp tác: Khả năng cá nhân biết chia sẻ trách nhiệm, biết cam kết và cùng chung sức làm việc có hiệu quả với những thành viên khác, giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một lĩnh vực nào đó vì mục đích chung

- Kỹ năng tư duy phê phán: Biết phê phán, đánh giá ý kiến, hành động, lời nói, việc làm, các hiện tượng trong đòi sống hằng ngày

- Kỹ năng tìm kiếm và xử lí thông tin: Biết tìm kiếm và xử kí thông tin để giải quyết vấn đề trên cơ sở vận dụng tư duy phê phán và sáng tạo

1.3.2 Các nguyên tắc giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh

Giáo dục kỹ năng xã hội có thể vận dụng các nguyên tắc thay đổi hành vi,

vì kỹ năng xã hội chủ yếu hướng vào thay đổi hành vi, thói quen tiêu cực của người học

Thay đổi hành vi luôn là một việc làm khó Viện hàn lâm khoa học Mỹ (NAS) đã nghiên cứu và giói thiệu mô hình bảy nguyên tắc thay đổi hành vi của con người như sau:

muốn thay đổi hành vi nào Thông tin cần dễ hiểu và phù họp với ngưòi học, đối tượng mà chúng ta muốn họ thay đổi hành vi

- Tập trung vào những thông điệp tích cực, hình thành, duy trì và củng cố

17

hành vi lành mạnh và hýớng tới cuộc sống tốt ðẹp hõn cho mọi ngýời trong cộng ðồng, cần hạn chế sử dụng các thông ðiệp mang tính ðe dọa ðể thay ðổi hành vi

tham gia chấp nhận những hành vi mới, để dạy mô hình các kỹ năng càn thiết nhằm đạt được những hành vi đó, để tiếp tục củng cố các kỹ năng mới cho đến khi người tham gia cảm thấy có thể thực hiện được những hành vi lành mạnh

- Khuyến khích tư duy phê phán trong các tình huống lựa chọn: mỗi cá nhân thường thích chấp nhận những hành vi mói nếu họ được lựa chọn ữong số những phương án có thể trên sơ sở tự phân tích, phê phán và tìm ra phương án phù họp với mình Cho nên phương pháp giáo dục kỹ năng xã hội cần hướng tói phát triển kỹ năng tư duy phê phán giúp người tham gia học được rất nhiều sự lựa chọn khi giải quyết các tình huống khó khăn

- Tạo môi trường khuyến khích sự thay đổi hành vi: vì sự thay đổi sẽ dễ dàng hơn nếu môi trường cũng khuyến khích sự thay đổi đó đối vói cá nhân, nên các chương trình giáo dục kỹ năng xã hội cần chú trọng cộng tác với cộng đồng một cách toàn diện để tạo ra môi trường khuyến khích sự thay đổi

lầm thúc đẩy sự thay đổi, nên phương pháp đồng đẳng có thể được bổ sung vào các chương trình giáo dục kỹ năng xã hội để tạo cơ hội thuận lợi cho sự thay đổi, cũng như chấp nhận hành vi mẫu của người khác Tập huấn cho người có tác động ảnh hưởng để họ có thể đóng vai ừò mẫu trong nhóm của mình có thể giúp tăng đáng kể tác động của chương trình

- Phòng ngừa sự lặp lại thói quen cũ, vì sự tái phạm có thể xảy ra, do đó cần phải xây dựng theo con đường duy trì những hành vi lành mạnh và giúp người tham gia đi theo đúng hành lang của những hành vi tích cực sau khi họ đã tái phạm

1.3.3 Một số phương pháp dạy học tích cực

Các phương pháp tạo sự tương tác và vai ừò tham gia của người học trong