Trong quá trình nghiên cứu tổng kết thực tiễn, kế thừa và tiếp thu những thành quả lý luận của các Đại hội Đảng qua sáu kỳ đại hội, dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XII đã nêu ra định nghĩa mới về khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: “Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh
Trang 1ĐẠO ĐỨC HỌC MÁC - LÊ NIN - LÝ LUẬN VÀ VẬN DỤNG
Câu 1 Phân tích ảnh hưởng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đếnđời sống đạo đức ở nước ta hiện nay và ý nghĩa của vấn đề?
2 Đánh giá hiện trạng đạo đức của xã hội ta hiện nay theo tinh thần Nghị quyết đạihội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam và các yêu cầu phương pháp luận cơ bản trong xâydựng đạo đức mới ở nước ta hiện nay?
3 Quan điểm mácxít về bản chất xã hội của đạo đức Ý nghĩa phương pháp luận củavấn đề?
4 Nội dung bước ngoặt cách mạng trong lĩnh vực đạo đức học do C.Mác, Ph.Ănghen
và V.I.Lênin thực hiện? Ý nghĩa của vấn đề đối với phát triển đạo đức học mácxít trongtình hình hiện nay?
5 Đối tượng, chức năng, nhiệm vụ của đạo đức học mácxít?
ĐẠO ĐỨC HỌC MÁC - LÊ NIN - LÝ LUẬN VÀ VẬN DỤNG
CÂU 1 PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO ĐỨC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY VÀ Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ?
Trong quá trình nghiên cứu tổng kết thực tiễn, kế thừa và tiếp thu những thành quả lýluận của các Đại hội Đảng qua sáu kỳ đại hội, dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XII đã nêu
ra định nghĩa mới về khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: “Nền kinh
tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng
bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủnghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Đó là nền kinh tế thị trường hiệnđại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, doĐảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, côngbằng, văn minh
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có quan hệ sản xuấttiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nhiều hình thức sở hữu,nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân làmột động lực quan trọng của nền kinh tế; các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bìnhđẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật; thị trường đóng vai trò chủ yếu trong huy động
và phân bổ có hiệu quả các nguồn lực phát triển, là động lực chủ yếu để giải phóng sức sảnxuất; các nguồn lực nhà nước được phân bổ theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phù hợpvới cơ chế thị trường
Nhà nước đóng vai trò định hướng, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, tạo môitrường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh; sử dụng các nguồn lực của Nhà nước
và công cụ, chính sách để định hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh
và bảo vệ môi trường; thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sáchphát triển Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội
1 Về tác động tích cực của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến đời sống đạo đức
*Thứ nhất, nhìn chung, kinh tế thị trường tạo ra một bước tiến bộ về đạo đức trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội.
Trang 2Cùng với sự phát triển ngày càng tiến bộ của các phương thức sản xuất qua các hìnhthái kinh tế - xã hội, đạo đức xã hội cũng được bổ sung, phát triển, ngày càng hoàn thiện.Khi kinh tế hàng hóa phát triển ở trình độ cao - kinh tế thị trường - hình thành và pháttriển, quan hệ hàng hóa - tiền tệ thâm nhập vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, phá tansợi dây đạo đức phong kiến trói buộc con người, ở mức độ nhất định con người được giảiphóng và phát triển Kinh tế thị trường dẫn đến biến đổi cả hệ thống đạo đức xã hội, trong
đó có những biểu hiện tiến bộ như: tự do cá nhân, bình đang, bác ái được đề cao, và bổsung, phát triển đạo đức nhân loại bằng việc mở rộng nội hàm các giá trị, phẩm chất đạođức, đồng thời xác lập một hệ thống những phẩm chất đạo đức mới nhằm đáp ứng yêucầu của các hoạt động trong nền kinh tế thị trường Kinh tế thị trường ngày càng hoànthiện, yêu cầu về đạo đức càng cao, nên sẽ bổ sung, phát triển hệ thống đạo đức xã hội củanhân loại, đó cũng chính là cơ sở vững chắc cho sự phát triển đạo đức loài người ở giaiđoạn cao hơn - đạo đức cộng sản Kinh tế thị trường dựa trên sản xuất hàng hóa, quy luậtgiá trị và quan hệ thị trường đã tạo ra cơ sở kinh tế để phát triển và thúc đẩy nhu cầu tự
do, bình đang, dân chủ của từng cá nhân và của xã hội
Trong nhiều trường hợp, hành vi đạo đức biểu hiện trong xã hội phong kiến đượcbiểu hiện dưới hình thức thương hại của người trên đối với kẻ dưới, của kẻ có của vớingười không có của Trong cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, cá nhân không có địa vịđộc lập, tự chủ trong hoạt động kinh tế nên tự do cá nhân bị hạn chế, quan hệ giữa người
và người bị quan hệ đặc quyền, đang cấp chi phối Trong kinh tế bao cấp, và cơ chế xin cho, tình trạng bất bình đang, mang tính chất ban ơn của người trên đối với kẻ dưới thểhiện trong việc bổ nhiệm, đề bạt, phê duyệt chi tiêu, việc phân phối nhà cửa và các nhucầu nhu yếu phẩm
-Trong cơ chế thị trường, các chủ thể kinh tế thị trường được tạo môi trường dân chủ,
tự do và bình đang: quyền tự do của khách hàng trong việc lựa chọn các hàng hóa và dịch
vụ cạnh tranh; quyền tự do của nhà sản xuất bắt đầu hoặc mở rộng kinh doanh, phân chiarủi ro và lợi nhuận; quyền tự do của người lao động trong việc lựa chọn công việc hoặcnghề nghiệp, tham gia vào nghiệp đoàn lao động hoặc thay đoi chủ Sự tự do và bình đangtrong hoạt động kinh tế là cở sở để phát triển quan niệm về sự bình đang giữa người vàngười và dẫn đến sự tự do, bình đang trong quan niệm và quan hệ đạo đức Cụ thể, khigiúp đỡ người khác do chủ thể hành vi đạo đức ý thức về sự tự do, bình đang nên hành vikhông mang tính chất ban ơn mà nhằm thực hiện nhu cầu của mình; đối với người đượcgiúp đỡ, ý thức về sự bình đang tạo cho họ tâm thế thoải mái, thanh thản, không có nhữngmặc cảm về ơn huệ theo kiểu trước đây Đời sống đạo đức xã hội và quan hệ đạo đức giữacon người với con người có tính chất dân chủ và bình đang hơn, khắc phục được nhượcđiểm của quan liêu, bao cấp, gia trưởng Tự do, công bằng, dân chủ vừa là môi trường,vừa là điều kiện để hoàn thiện nhân cách; nhân cách thật sự của cá nhân phân biệt vớinhững cá nhân khác, không phải “vay mượn”, che lấp như trước đây
Cạnh tranh tự do, công bằng trên thương trường thúc đẩy tính trung thực trong kinhdoanh, giữ chữ tín, tôn trọng khách hàng, tôn trọng đối tác, tương trợ lẫn nhau Sức épcạnh tranh trong nền kinh tế thị trường mang tính chuyên môn hóa ngày càng cao, doanhnghiệp vừa phải luôn quan tâm khách hàng, nắm bắt nhu cầu của khách hàng và thỏa mãnđến mức tối đa nhu cầu, thị hiếu của khách hàng vừa phải đáp ứng yêu cầu của đối táckinh doanh trong quá trình hợp tác sản xuất, kinh doanh nên tính trung thực trong kinh
Trang 3doanh, tôn trọng đối tác, tôn trọng khách hàng là hết sức cần thiết để đảm bảo sự tồn tạicủa doanh nghiệp Mọi việc dối, làm ẩu, lừa lọc khách hàng và đối tác, lối kinh doanhtheo kiểu chụp giật, “ăn xổi, ở thì” nhất định sẽ bị làm gian khách hàng và đối tác pháthiện, điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tự khai tử mình Thị trường vốn khắcnghiệt như vậy Hoạt động sản xuất kinh doanh tất nhiên để mang lại lợi nhuận, lợi íchcho cá nhân và doanh nghiệp, nhưng lợi ích đó phải đặt trong sự hài hòa lợi ích của cảcộng đồng và vì sự tiến bộ của xã hội thì doanh nghiệp mới có thể tồn tại và có chỗ đứngthật sự trên thương trường.
Có quan điểm phủ nhận tính ưu việt về đạo đức này của kinh tế thị trường Họ chorằng trung thực trong kinh doanh, giữ chữ tín, tôn trọng khách hàng, tôn trọng đối tác,tương trợ lẫn nhau là nguyên tắc, chuẩn mực thị
trường không phải chuẩn mực đạo đức vì con người tuân theo những chuẩn mực này
vì lợi ích cá nhân Tuy nhiên, như chúng ta đã phân tích, đạo đức không thể tách rời lợiích cá nhân, hành vi đạo đức là những hành vi vì lợi ích cá nhân chính đáng, không xâmphạm lợi ích cộng đồng, phù hợp với lợi ích xã hội nên những phẩm chất đó không thểkhông là những phẩm chất đạo đức Hơn nữa, khi việc tuân thủ những nguyên tắc chuẩnmực trên vượt khỏi lợi ích cá nhân, trở thành thói quen, thành nhu cầu tự thể hiện nghĩa
vụ tinh thần thì những chuẩn mực đạo đức đó thật sự trở thành những phẩm chất đạo đứchết sức cao cả nhưng cũng rất thực tế của nhân cách
Kinh tế thị trường còn góp phần mở rộng nội hàm của các chuẩn mực đạo đức khoandung, hợp tác, đoàn kết, dũng cảm sang lĩnh vực kinh tế Mặc dù kinh tế thị trường coicon người kinh tế là tư lợi, nhưng sự vận động của kinh tế thị trường, quy luật thị trường,quy luật cạnh tranh lại cần sự phối hợp giữa cá nhân, giữa các doanh nghiệp, giữa cácquốc gia vì mục tiêu kinh tế Mỗi người, mỗi doanh nghiệp, mỗi quốc gia đạt được lợi íchcủa mình phải trên cơ sở sự hợp tác thành thực Trong quá trình lao động, sản xuất, kinhdoanh trong nền kinh tế thị trường, để tạo lợi nhuận tối đa, các cá nhân phải luôn tranhluận, tranh thủ những sáng kiến của nhau để có những chiến lược kinh doanh toàn diện vàmang tính đột phá, phải liên kết, phối hợp với nhau để tạo sức mạnh cạnh tranh, phải tôntrọng sự khác biệt của nhau để có thể cùng tồn tại và phát triển Đó chính là cơ sở, là môitrường thuận lợi để rèn luyện đức tính khoan dung, hợp tác và đoàn kết, đồng thời cũng làyêu cầu tất yếu khi các cá nhân, tổ chức tham gia vào thị trường Trong các nền kinh tếtrước đây và trong điều kiện chiến tranh, khoan dung có nghĩa là tha thứ cho những lỗilầm của nhau, cao thượng, không cố chấp đối với kẻ thù, cho họ con đường sống nhưngnay khoan dung còn có nghĩa là tôn trọng sự khác biệt, tôn trọng cá tính của cá nhân, làtôn trọng và tiếp thu ý kiến đối lập Đoàn kết, hợp tác trước đây thường trên cơ sở cáichung, chỉ có những cá nhân, tổ chức có cùng quan điểm, lý tưởng, cùng cách xử lý vấn
đề mới nói đến đoàn kết, hợp tác, còn trong nền kinh tế thị trường đoàn kết, hợp tác khôngchỉ trên cơ sở cái chung mà còn trên cơ sở cái riêng, cái khác biệt của các cá nhân, cácdoanh nghiệp, các quốc gia để cùng đạt mục tiêu lợi ích chung nào đó Đối với phẩm chấtdũng cảm, trong thời kỳ chiến tranh chủ yếu có nghĩa là vượt lên khó khăn, đối mặt vớikhó khăn, thiếu thốn về vật chất để chống kẻ thù xâm lược Trong điều kiện nền kinh tếthị trường, lòng dũng cảm thể hiện ở sự can đảm, kiên quyết chống lại sự cám dỗ củađồng tiền bất chính, của tiền tài danh vọng, của đời sống vật chất quá đầy đủ, của vô số
Trang 4những dịch vụ, hàng hóa bao vây, chống lại chính dục vọng của bản thân và của nhữngđồng nghiệp, đối tác của mình.
Kinh tế thị trường đòi hỏi một trình độ nhất định về đạo đức nghề nghiệp, đạo đứccông vụ vừa tạo điều kiện cho sự phát triển đạo đức nghề nghiệp Kinh tế thị trường pháttriển, chuyên môn hóa ngày càng cao sẽ làm hình thành nhiều hình thức hoạt động nghềnghiệp Hoạt động nghề nghiệp bị chi phối bởi các quy luật của kinh tế thị trường, đòi hỏitính hiệu quả, hiệu suất của hoạt động nhằm gia tăng thu nhập cho cá nhân và cơ quan,doanh nghiệp, đòi hỏi con người phải giải quyết hài hòa mối quan hệ về quyền lợi vànghĩa vụ, giữa thu nhập và phục vụ xã hội Vì vậy, những pham chất như yêu nghề, phục
vụ tận tụy, trung thành, trung thực, kỷ luật, không hối lộ, tham nhũng, trong đạo đứccông vụ, đạo đức kinh doanh, đạo đức luật sư, đạo đức nghề kế toán, kiểm toán, nghềchứng khoán, ngày càng được đề cao và trở thành những yêu cầu không thể thiếu củangười lao động
Hơn nữa, kinh tế thị trường mang tính tất yếu kinh tế, tạo nền tảng vật chất cho đờisống tinh thần nói chung và đạo đức nói riêng Kinh tế thị trường giải phóng sức sản xuấtcủa xã hội, năng suất lao động tăng, đời sống được nâng lên Đó là một trong những điềukiện hiện thực hóa ý thức đạo đức thành hành vi đạo đức Không phải không có điều kiệnvật chất thì không thể thực hiện hành vi đạo đức, nhưng điều kiện vật chất sẽ tạo tiền đềcho việc thực hiện hành vi đạo đức, cho lòng từ thiện, sự hào phóng, rộng lượng, Rấtnhiều những tỷ phú, những nhà kinh doanh giỏi làm giàu bằng chính tài năng, sự sáng tạo,
sự cần cù, kiên nhẫn khi đã thành đạt họ cống hiến số tài sản mà họ tạo ra để làm từ thiện,tạo các quỹ phúc lợi xã hội
*Thứ hai, kinh tế thị trường nâng cao tính thực tế cho đạo đức khi phản ánh đúng thực chất mối quan hệ đạo đức và lợi ích.
Trước khi kinh tế thị trường hình thành và phát triển thì lợi ích, đặc biệt là lợi ích cánhân, lợi ích vật chất, kinh tế dường như đối lập với đạo đức Con người có nhân cáchphải là con người không màng danh lợi, luôn quan tâm đến người khác, hi sinh cho ngườikhác Khổng Tử từng nói rằng, quân tử cầu nghĩa, tiểu nhân cầu lợi Trọng nghĩa, khinhtài (tiền tài, vật chất) là định hướng đạo đức và là thước đo giá trị phổ biến trong xã hộitruyền thống
Trong điều kiện kinh tế kế hoạch hóa tập trung trước thời kỳ đổi mới ở Việt Nam,nghĩa vụ của con người đối với cộng đồng, xã hội được đề cao nhiều đến mức tuyệt đốihóa nó, xóa nhòa cá nhân, lợi ích cá nhân Con người luôn được định hướng bởi giá trị tậpthể, cộng đồng Chuẩn mực giá trị, và những yêu cầu đạo đức đòi hỏi con người hi sinhtối đa cho lợi ích xã hội Những nhu cầu có tính cá nhân, sự chăm lo cho đời sống thườngnhật, riêng tư thường được đánh giá là tầm thường, con người phải hướng tới hành độngmang ý nghĩa xã hội to lớn
Tuy nhiên, muốn làm những việc lớn cho xã hội, vì lợi ích xã hội, trước hết, conngười phải đảm bảo sự tồn tại của mình, cho nên khi phải tuân thủ quan điểm đạo đức đócon người thường phải cố gắng lấn áp, che lấp cá nhân để thực hiện nghĩa vụ đạo đức Cốnhiên trong điều kiện chiến tranh điều đó là cần thiết, nhưng trong điều kiện hòa bìnhquan điểm này gây xâm hại đến tự do cá nhân, hạn chế sự phát triển cá nhân, hoàn thiệnnhân cách dẫn đến kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội Chính vì vậy, lợi ích chung củacộng đồng, xã hội được đề cao nhưng không thể được thỏa mãn; đạo đức cao thượng được
Trang 5co súy nhưng con người thường giữ gìn nhân cách hơn là thực hiện nhân cách thông quahành động Thậm chí, đó là môi trường màu mỡ cho thói đạo đức giả, sự giả dối, sự sáorỗng của đạo đức xã hội.
Nền kinh tế thị trường thừa nhận công khai lợi ích cá nhân, khuyến khích thực hiệnlợi ích cá nhân Nói cách khác, trong kinh tế thị trường lợi ích được đặt vào đúng vị trícủa nó, tạo cơ sở để thực hiện lợi ích xã hội, phát huy vai trò của nó cho sự tiến bộ xã hội.Bản thân lợi ích xã hội không phải là một cái gì trừu tượng, không phải nằm ngoài lợi ích
cá nhân, lợi ích xã hội đã bao gồm lợi ích cá nhân, vì lợi ích cá nhân Lợi ích cá nhân, khiphù hợp với lợi ích xã hội thì trở thành một bộ phận của lợi ích xã hội; và trong trườnghợp đó, hành vi thực hiện lợi ích cá nhân là chính đáng về mặt đạo đức C.Mác cũng thừanhận mối quan hệ giữa lợi ích và đạo đức: “Nếu như lợi ích đúng đắn là nguyên tắc củatoàn bộ đạo đức thì do đó cần ra sức làm cho lợi ích riêng của con người cá biệt phù hợpvới lợi ích của toàn thể loài người” Đối với C.Mác, vấn đề không phải ở chỗ đối lập mộtcách tách rời giữa lợi ích và đạo đức, mà là giải quyết như thế nào quan hệ giữa lợi ích cánhân và lợi ích xã hội để hành vi thực hiện lợi ích của con người trở thành hành vi đạođức Đạo đức trong một thị trường phát triển luôn đòi hỏi tính chính đáng của lợi ích cánhân, tức là việc thực hiện lợi ích cá nhân không ảnh hưởng đến lợi ích chính đáng củangười khác và lợi ích chung của cộng đồng, xã hội Nếu trước đây con người khẳng địnhnhân cách đạo đức của mình bằng việc hi sinh lợi ích cá nhân, thì trong điều kiện nền kinh
tế thị trường, con người khẳng định nhân cách đạo đức của mình bằng việc theo đuổi lợiích cá nhân chính đáng Như vậy, kinh tế thị trường tạo nên cơ sở mới cho đạo đức, khắcphục sự sáo rỗng, tăng tính thực tế - coi trọng thể hiện nhân cách thông qua hành động cụthể, thông qua đáp ứng lợi ích của bản thân, của người khác và của xã hội hơn là giữ gìnnhân cách, giữ gìn vẻ đẹp tinh thần thuần khiết tách rời thực tế, xa rời hiện thực
*Thứ ba, kinh tế thị trường góp phần thúc đẩy sự rèn luyện đạo đức cá nhân, khẳng định nhân cách.
Nền kinh tế thị trường với sự vận động, quy luật vận động của nó như quy luật giátrị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh làm thay đổi căn bản vai trò, vị thế con ngườitrong xã hội, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với mỗi cá nhân, đòi hỏi mỗi cánhân phải hoàn thiện nhân cách để đáp ứng yêu cầu mới, góp phần phục vụ xã hội Nóthôi thúc và cổ vũ cho tinh thần phấn đấu, tính vượt trội, sự thăng tiến và sự khẳng địnhcủa từng cá nhân, không chấp nhận sự ỷ lại, thụ động, trì trệ Nói đúng hơn, nó làm thayđổi tận gốc tư duy cào bằng, “bình quân chủ nghĩa” Thay bằng cách nhìn nhận, “đánh giátheo hiệu quả kinh tế, xã hội, lối tư duy thiên về cá nhân con người kinh tế, lối sống laođộng có hiệu quả”
Trong điều kiện kinh tế thị trường, sự tự do kinh doanh, trong khuôn khổ pháp luậtlàm cho mỗi người trở thành chủ thể thật sự của các quan hệ kinh tế và mọi quá trình vậnhành của xã hội Để khang định vai trò chủ thể của mình, mỗi cá nhân phải rèn luyệnnhững phẩm chất đạo đức như tự chủ, tự giác, tự nguyện, tự chịu trách nhiệm về hành vicủa mình Trên cơ sở đó, kinh tế thị trường góp phần chống tính ỷ lại, trốn tránh tráchnhiệm và quan điểm cào bằng, xấu đều hơn tốt lõi Bên cạnh đó, sự tự do kinh doanh phảitrong giới hạn khuôn khổ pháp luật tạo cho chủ thể thị trường ý thức tôn trọng pháp luật,tuân thủ pháp luật, tính kỷ luật Và từ những hành vi tuân thủ pháp luật dần hình thành
Trang 6những phẩm chất cần thiết trong điều kiện mới như tôn trọng và gìn giữ môi trường, tôntrọng quyền sở hữu, ý thức trách nhiệm cá nhân,
Sự cạnh tranh bình đang dần dần phá bỏ quan hệ đặc quyền, quan hệ đang cấp giữacác cá nhân, từng bước hình thành môi trường cạnh tranh tự do, giúp các thành viên trong
xã hội thể hiện tài năng, năng lực, tiềm năng, thế mạnh của mỗi người Cạnh tranh khôngtránh khỏi đưa đến “sự tàn phá” nhưng đó là “sự tàn phá” tích cực, “tàn phá” để thúc đẩy
sự sinh sôi cái mới hơn, tích cực hơn Trong cạnh tranh, sự hạn chế về năng lực, sự yếukém về chất lượng, sự đơn điệu về mẫu mã phải nhường chỗ cho năng lực thật sự, chấtlượng đảm bảo, mẫu mã đa dạng Chính điều đó tạo điều kiện và đặt ra yêu cầu đối với cánhân khi tham gia vào thị trường Trước hết, họ siêng năng, cần mẫn học tập và làm việc
để nâng cao trình độ, để tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ năng Trong môi trường cạnhtranh khốc liệt của kinh tế thị trường đòi hỏi cá nhân phải có trình độ văn hóa, trình độchuyên môn, am hiểu quy luật thị trường và lao động có năng suất cao, có hiệu quả kinh
tế mới có thể chiến thắng Hay nói cách khác, kinh tế thị trường khắc phục tình trạng táchrời đạo đức và năng lực, làm rõ nhược điểm của lối lý thuyết suông về đạo đức, của lối lýthuyết trừu tượng, tư biện về đạo đức Nó đòi hỏi con người và xã hội lấy năng lực đảmbảo cho đạo đức, đạo đức phải tự chứng thực mình bằng năng lực, lấy hành động và hiệuquả của hành động làm thước đo đạo đức và mục đích, động cơ đạo đức Ngoài ra, họluôn năng động, sáng tạo để thích ứng với nhu cầu thị trường, với sự biến động của thịtrường, để tạo nên ưu thế trong cạnh tranh Kinh tế thị trường tạo điều kiện cho năng lựctoàn diện của cá nhân được thử thách, được bộc lộ và có cơ hội để phát triển một cách tốtnhất Môi trường cạnh tranh luôn đòi hỏi con người phải nhanh nhạy nắm bắt thông tin,chủ động cải tiến công nghệ trên cơ sở tư duy khoa học và sự say mê sáng tạo Đồng thời,
họ có lòng dũng cảm, sự kiên định để vượt qua những khó khăn, thất bại, ngay cả khi bịphá sản để vươn lên sau khi thất bại, khẳng định lại bản thân
Sự phân tích trên cho thấy kinh tế thị trường với những đặc trưng thuộc về bản chấtcủa nó có tác động hết sức tích cực làm chuyển biến đạo đức cá nhân cũng như đời sốngđạo đức xã hội Cơ chế kinh tế thị trường ngày càng hoàn hiện không chỉ mang lại đờisống ngày càng sung túc về vật chất mà còn kích thích mọi tiềm năng, nguồn lực cho sựphát triển đời sống tinh thần, làm phong phú và đa dạng đời sống tinh thần, hoàn thiệnđạo đức và phát triển con người Mặc dù vậy, kinh tế thị trường có tính hai mặt của nó,bản chất của kinh tế thị trường cũng chứa đựng khả năng tác động tiêu cực đến đạo đức.Một vấn đề đáng lưu ý khi phân tích những tác động tiêu cực của kinh tế thị trườngđối với đạo đức là cần xuất phát từ bản chất của kinh tế thị trường, tránh tình trạng lấy cáchiện tượng đạo đức xã hội trong thực tế để quy trách nhiệm cho kinh tế thị trường Đạođức xã hội chịu sự tác động của rất nhiều các yếu tố như chính trị, pháp luật, các thiết chếchính trị - xã hội, văn hóa, giáo dục, đạo đức truyền thống, tàn dư quan niệm đạo đức củanền kinh tế cũ, Những biểu hiện tiêu cực về đạo đức có thể do các yếu tố trên chưa thểthay đổi kịp thời với sự biến đổi về nền tảng kinh tế, chưa thích ứng với kinh tế thịtrường Nếu chúng ta quy tất cả biểu hiện hạn chế của đạo đức là do kinh tế thị trường làchủ quan duy ý chí dẫn đến xác định không đúng nguyên nhân của thực trạng đạo đức xãhội Khi xác định không đúng nguyên nhân như vậy thì không thể khắc phục những hạnchế về đạo đức và kìm hãm sự phát triển của kinh tế thị trường
Trang 72 Về tác động tiêu cực của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến đời sống đạo đức
*Một là, kinh tế thị trường ở mức độ nhất định có xu hướng dẫn đến chủ nghĩa lợi kỷ cực đoan, chủ nghĩa cá nhân phản đạo đức.
Nền kinh tế thị trường với sức chi phối của quy luật giá trị, lợi nhuận là trên hết dễ dẫnđến sự tàn nhẫn, vô sỉ trong tính toán, vì lợi ích bản thân mà hi sinh lợi ích của người khác,
vì lợi ích trước mắt của cá nhân mà xâm hại đến lợi ích lâu dài của cộng đồng, xã hội Chủthể kinh tế thị trường là con người kinh tế, nếu không có mục đích thu lợi cá nhân thì cácchủ thể kinh tế không tham gia vào các hoạt động kinh tế, các quan hệ thị trường Mặc dù,nền tảng pháp luật sẽ điều chỉnh để lợi ích cá nhân trở thành lợi ích chính đáng, đảm bảo sựcông bằng kinh tế và công bằng xã hội nhưng phương thức tác động thông qua pháp luật chỉ
có tính chất kiềm chế từ bên ngoài không thể ngăn chặn hoàn toàn hành vi vi phạm pháp luật
và vi phạm đạo đức Nguyên tắc tối đa hóa lợi ích vẫn tạo xu thế vi phạm đạo đức, khuyếnkhích chủ nghĩa cá nhân trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của con người
Nguyên tắc tối đa hóa lợi ích và quy luật cạnh tranh cũng khiến con người chạy theolợi ích vật chất và lợi ích tinh thần của cá nhân, bỏ quên những mối quan hệ tình cảm giađình, cộng đồng, xã hội dẫn đến chủ nghĩa cá nhân vị kỷ chỉ biết đến bản thân và thỏa mãnnhu cầu bản thân Cũng vì vậy, những sự gắn kết gia đình, cộng đồng ngày càng lỏng lẻo,những giá trị gia đình, cộng đồng ngày càng suy yếu, một số phẩm chất đạo đức truyềnthống điều chỉnh những mối quan hệ này cũng vì thế mà mai một dần
*Hai là, kinh tế thị trường có khuynh hướng tuyệt đối hóa lợi ích vật chất, xem nhẹ giá trị tinh thần và đạo đức dẫn đến chủ nghĩa thực dụng.
Trong nền kinh tế thị trường, khuyến khích tiêu dùng trở thành một biện pháp quantrọng của phát triển kinh tế, nếu không có sự điều tiết hợp lý sẽ làm cho con người phụthuộc vào thị trường, chủ nghĩa tiêu dùng lan rộng, chủ nghĩa hưởng lạc thịnh hành Đó lànhững yếu tố làm biến đổi thước đo giá trị con người, làm suy giảm giá trị đạo đức truyềnthống, hình thành lối sống thực dụng Chẳng hạn, sự giản dị, trong sáng trong giá trị đạođức truyền thống nhường chỗ cho lối sống sa hoa, trụy lạc; thước đo giá trị nhân cáchthông qua năng lực tinh thần như nhận thức, đạo đức, tham mỹ được thay bằng tình trạngđánh giá con người qua thu nhập, qua của cải vật chất, qua những phương tiện vật chất nhưtrang sức mà họ đeo, điện thoại di động mà họ dùng, chiếc xe mà họ chạy
*Ba là, kinh tế thị trường có khuynh hướng làm gia tăng tệ nạn xã hội, phá vỡ môi trường phát triển tinh thần, đạo đức truyền thống.
Kinh tế thị trường đặt lợi nhuận lên hàng đầu, cái gì có lãi thì làm, không có lãi thìthôi nên chỉ chú trọng thỏa mãn những nhu cầu có khả năng thanh toán mà không chú ýđến những nhu cầu cơ bản của xã hội; kinh tế thị trường không giải quyết được cái gọi là
“hàng hoá công cộng” như đường xá, các công trình văn hoá, y tế và giáo dục Nếu không
có sự quản lý chặt chẽ, những chính sách định hướng đầu tư đúng đắn sẽ dẫn đến kinh tế
-xã hội phát triển không cân bằng, thậm chí gây phát triển vô độ những ngành, nghề thỏamãn, khơi dậy những nhu cầu, dục vọng thấp hèn của con người, ngược lại, các lĩnh vựcvăn hóa, giáo dục đạo đức, những giá trị tinh thần bị xem nhẹ tạo mảnh đất màu mỡ cho tệnạn xã hội phát sinh, đồng thời làm cho sự phân hóa giàu nghèo, bất công xã hội gia tăng
* Sự phân hoá giàu nghèo một cách sâu sắc, từ đó làm sâu sắc thêm những mâu thuẫn
xã hội Kinh tế thị trường dễ nảy sinh những tệ nạn xã hội: tham nhũng, tội phạm, bạo lực.
Trang 8Đó là sự kích thích lòng tham lợi, dẫn đến khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiêncũng như sức lực của người lao động Kinh tế thị trường còn kích thích chủ nghĩa thựcdụng, chủ nghĩa cá nhân cực đoan, lối sống chạy theo đồng tiền bất chấp đạo lý Đặc biệt,đối với những nước mới bước vào kinh tế thị trường, sự đụng độ giữa kinh tế thị trường vàcác giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc cũng trở thành một vấn đề nan giải
Trang 92 ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG ĐẠO ĐỨC CỦA XÃ HỘI TA HIỆN NAY THEO TINH THẦN NGHỊ QUYẾT ĐẠI HỘI XI CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VÀ CÁC YÊU CẦU PHƯƠNG PHÁP LUẬN CƠ BẢN TRONG XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY?
Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa vì mụctiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Đảng ta luôn đòi hỏi đội ngũ cán
bộ, đảng viên ở bất kỳ cương vị nào cũng phải nghiêm túc học tập, tự giác rèn luyện,thường xuyên tu dưỡng đạo đức cách mạng, nêu cao tính chiến đấu tự phê bình và phê bìnhtrong mọi hoạt động công tác, lao động, học tập, chiến đấu và cuộc sống sinh hoạt hàngngày Công tác xây dựng đội ngũ đảng viên của Đảng luôn được xác định là khâu thenchốt, một nội dung cơ bản quan trọng của công tác xây dựng Đảng, nằm trong chiến lượccon người của Đảng và là một nhiệm vụ thường xuyên của các tổ chức đảng và toàn Đảng.Đồng thời là một vấn đề có tính cấp bách về xây dựng Đảng trong giai đoạn cách mạnghiện nay, nhằm không ngừng nâng cao chất lượng, phát triển số lượng, làm trong sạch độingũ đảng viên, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các tổ chức đảng; gópphần làm cho toàn đảng luôn được củng cố vững chắc, phát triển mạnh mẽ, xây dựng đảngngang tầm với nhiệm vụ cách mạng
Nghị quyết Trung ương 6, Khóa X có nêu: “Nhiều cấp ủy viên và cán bộ, đảng viên
đã được rèn luyện, thử thách, trưởng thành qua thực tiễn công tác; kiên định lập trường giaicấp công nhân, trung thành với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lốiđổi mới của Đảng; gương mẫu thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, phápluật của Nhà nước, hoàn thành nhiệm vụ đươc giao”
Nghị quyết Hội nghị lần thứ Tư, Ban chấp hành Trung ương Khóa XI đánh giá: “Đa
số cán bộ, đảng viên có ý thức rèn luyện, nâng cao phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống,
có ý thức phục vụ nhân dân, được nhân dân tin tưởng” (2012, tr.21)
Qua đánh giá trên, có thể thấy rằng, đa số cán bộ, đảng viên đã giữ vững và thườngxuyên rèn luyện phẩm chất, đạo đức cách mạng, có bản lĩnh chính trị, kiên định mục tiêu,con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, năng động, sáng tạo, hăng hái, đã đáp ứng nhiệm vụcủa sự nghiệp đổi mới Đó là một trong những nguồn gốc làm nên những thành tựu to lớn,
có ý nghĩa lịch sử của công cuộc đổi mới
Song, bên cạnh những mặt tích cực, lại phát sinh nhiều mặt tiêu cực Những tiêu cực
trong đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay được bộc lộ là: “Tình trạng suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, những tiêu cực và tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễn biến phức tạp, cùng với sự phân hoá giàu nghèo ngày càng tăng và sự yếu kém trong quản lý, điều hành của nhiều cấp, nhiều ngành, ngày càng làm tăng thêm bức xúc trong nhân dân, làm giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, đe dọa sự ổn định, phát triển của đất nước Cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” chưa thực sự đi vào chiều sâu, ở một số nơi còn mang tính hình thức, hiệu quả chưa cao, làm theo chưa đạt yêu cầu” (tr.173) Thậm chí
“Tình trạng chạy chức, chạy quyền, chạy tội, chạy bằng cấp, huân chương chưa được khắc phục” (tr.174) “Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí chưa đạt được yêu cầu đề ra Quan liêu, tham nhũng, lãng phí vẫn còn nghiêm trọng, với những biểu hiện tinh vi, phức tạp, chưa được ngăn chặn, đẩy lùi, gây bức xúc xã hội” (tr.172) Trong phần
Trang 10tổng kết những bài học kinh nghiệm lớn, Cương lĩnh 2011 nêu rõ: “Quan liêu, tham nhũng, xa rời nhân dân sẽ dẫn đến những tổn thất khôn lường đối với vận mệnh của đất nước, của chế độ xã hội chủ nghĩa và của Đảng” (tr.65).
Đến Hội nghị lần thứ Tư, Ban chấp hành Trung ương Khóa XI, Đảng ta tiếp tục
khẳng định “Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó có những đảng viên giữ
vị trí lãnh đạo, quản lý, kể cả một số cán bộ cao cấp, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống với những biểu hiện khác nhau về sự phai nhạt lý tưởng, sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội, thực dụng, chạy theo danh lợi, tiền tài, kèn cựa địa vị, cục bộ, tham nhũng, lãng phí, tùy tiện, vô nguyên tắc ” (tr.22)
Để khắc phục những hạn chế, tiêu cực trên, Hội nghị lần thứ Tư, Ban chấp hành Trung
ương Khóa XI đã chỉ đạo: “Kiên quyết đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng suy thoái về
tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp để nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, củng cố niềm tin của đảng viên và của nhân dân đối với Đảng” (tr.26).
Thực hiện vấn đề trên, có thể và cần phải tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất, Phải coi trọng nhiệm vụ rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng, chống
chủ nghĩa cá nhân
Đạo đức cách mạng được hình thành và phát triển trong thực tiễn đời sống, công táccủa cán bộ, đảng viên Vì vậy, Đảng và toàn thể hệ thống chính trị, những người lãnh đạocác tổ chức đó phải chú trọng giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảngviên Nghị quyết Đại hội XI của Đảng đề ra nhiệm vụ: “Việc học tập và làm theo tấmgương đạo đức Hồ Chí Minh là nhiệm vụ quan trọng thường xuyên, lâu dài của cán bộ,đảng viên, của các chi bộ, tổ chức đảng và các tầng lớp nhân dân Mỗi cán bộ, đảng viênkhông ngừng tu dưỡng, rèn luy ện đạo đức cách mạng, thực sự là một tấm gương về phẩmchất đạo đức, lối sống Cán bộ cấp trên phải gương mẫu trước cán bộ cấp dưới, đảng viên
và nhân dân” (tr.258)
Để thực hiện có hiệu quả giải pháp này, cần tiến hành những việc sau: Thường xuyêngiáo dục, rèn luyện về đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên thông qua các hoạt động,nhất là trong sinh hoạt của đảng, chính quyền và các đoàn thể; Lấy ý kiến nhận xét củaquần chúng nhân dân nơi cán bộ, đảng viên cư trú về phẩm chất, đạo đức, lối sống Trên cơ
sở đó phát hiện và uốn nén kịp thời những biểu hiện sai phạm về đạo đức, lối sống của cán
bộ, đảng viên
Thứ hai, Tập trung chỉ đạo đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí có hiệu quả.
Tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí là một vấn nạn gây nhức nhối trong xã hội hiện nay.Những tệ nạn đó vừa vi phạm luật pháp của Nhà nước, vừa là những hành vi vô đạo đức
Nghị quyết Hội nghị lần thứ Tư, Ban chấp hành Trung ương Khóa XI đã nêu: “Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí Sớm tổng kết toàn diện công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm; bổ sung, sửa đổi Luật phòng, chống tham nhũng Kiện toàn và tăng cường trách nhiệm, nâng cao hiệu quả hoạt động của
cơ quan phòng, chống tham nhũng Xét xử nghiêm những vụ án tham nhũng, trước hết là những vụ nghiêm trọng, phức tạp, được nhân dân quan tâm” (tr.32-33)
Như vậy, để cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí có hiệu quả, đòi hỏiphải có hệ thống các giải pháp toàn diện, đồng bộ và với sự tham gia của nhiều lực lượng
Trang 11Thứ ba, Tăng cường tuyên truyền, học tập những tấm gương về đạo đức cách mạng,
xây dựng, bồi đắp cái tốt, cái đúng trong hành vi đạo đức, biểu dương người tốt việc tốt,lên án cái xấu, cái ác một cách cụ thể
Qua các thời kỳ cách mạng, đất nước ta đã xuất hiện nhiều tấm gương trong sáng vềđạo đức cách mạng của các đồng chí lãnh đạo, các chiến sĩ cách mạng Trong công cuộcđổi mới cũng có rất nhiều cán bộ, đảng viên tiêu biểu, nêu cao đạo đức, thật sự vì nước, vìdân
Thực hiện giải pháp này, cần tiến hành một số việc sau:
- Tổng kết làm rõ những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc để quảng bá trongmọi tầng lớp xã hội, làm cho xã hội ngày càng trong sạ ch, lành mạnh
- Tiếp tục đẩy mạnh cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ ChíMinh
- Nghiên cứu, biên tập, xuất bản những cuốn sách viết về gương “người tốt, việc tốt"qua các thời kỳ cách mạng, nhất là trong thời kỳ đổi mới
- Trong sinh hoạt đảng, đoàn thể, cơ quan, trường học, đơn vị kinh tế, tổ chức xã hộicần nêu gương và học tập những tấm gương tiêu biểu về “người tốt, việc tốt” Đồng thờiphê phán những thói hư, tật xấu, những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân
- Các phương tiện thông tin đại chúng cần tăng cường hơn chuyên mục về những tấmgương đạo đức cách mạng trong quá khứ và hiện tại cổ vũ cái tốt, cái đúng, cái cao thượng.Đồng thời phê phán những hành vi, biểu hiện của cái xấu, cái sai, cái thấp hèn
Đối với quân đội, yêu cầu cơ bản trong mọi thời kỳ cách mạng là xây dựng, bồidưỡng đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên theo những nội dung, tiêu chuẩnchung về đạo đức cách mạng của người cán bộ, đảng viên đã được các Nghị quyết củaĐảng xác định Trong giai đoạn hiện nay vấn đề đó lại càng cấp thiết Đồng thời, đó cũng
là con đường, cơ sở đảm bảo giáo dục nhân cách người cán bộ theo tinh thần nghị quyết
Đại hội X của Đảng: “lấy đạo đức làm gốc, đồng thời bồi dưỡng về kiến thức, trí tuệ, năng lực để làm tròn nhiệm vụ người lãnh đạo, người đi tiên phong trong các lĩnh vực công tác được giao” (tr.133) Công tác giáo dục, đào tạo cán bộ quân đội hiện nay cần phải bám sátyêu cầu đức và tài của từng chức danh, bảo đảm tính toàn diện Trong đó giáo dục nângcao phẩm chất chính trị, đạo đức và phát triển trí tuệ phải được đặc biệt coi trọng Phải
được giáo dục thường xuyên, liên tục và kiên trì, bởi vì “đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện, bền bỉ hàng mà phát triển củng cố, cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” (tập 9, tr.29) Thực hiện tốtchức năng là đội quân chiến đấu, đội quân công tác và đội quân lao động sản xuất
Là cán bộ, đảng viên của Đảng, hoạt động trong lĩnh vực quân sự, một môi trường laođộng xã hội đặc thù, vì vậy ngoài việc tự tu dưỡng, rèn luyện, nâng cao phẩm chất đạo đứccách mạng theo những tiêu chuẩn chung về đạo đức người cán bộ, đảng viên của Đảng,xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, tính chất hoạt động mang tính khó khăn, phức tạp,gian khổ, ác liệt hơn nhiều so với môi trường bên ngoài xã hội, do đó đòi hỏi đội ngũ cán
bộ đảng viên trong quân đội phải quan tâm xây dựng cho mình những phẩm chất riêng phùhợp với môi trừơng quân sự, mà yêu cầu có tính bao quát nhất, được thể hiện ở lời dạy của
Bác đối với lực lượng vũ trang, đó là: “Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng” (tập 11,