Trong hoạt động LĐQL, chủ thể LĐQL thường xuyên phải đối mặt với rất nhiều vấn đề nảy sinh trong cuộc sống và hoạt động hàng ngày. Trong phạm vi chức trách, nhiệm vụ của mình, chủ thể LĐQL tiến hành phân tích tình hình, đề ra các quyết định (dưới các hình thức như: Chỉ thị, mệnh lệnh, hướng dẫn…) và chỉ đạo việc thực hiện các quyết định đó nhằm làm cho toàn bộ các hoạt động của cơ quan, đơn vị diễn ra bình thường, có hiệu quả.Do vậy, nghiên cứu những vấn đề tâm lí của việc ra quyết định và tổ chức thực hiện quyết định trong hoạt động LĐQL có ý nghĩa rất quan trọng giúp cho người LĐQL có những cơ sở cần thiết góp phần nâng cao hiệu quả LĐQL
Trang 1Mở đầu:
Trong hoạt động LĐ-QL, chủ thể LĐ-QL thường xuyên phải đối mặt với rấtnhiều vấn đề nảy sinh trong cuộc sống và hoạt động hàng ngày Trong phạm vichức trách, nhiệm vụ của mình, chủ thể LĐ-QL tiến hành phân tích tình hình, đề
ra các quyết định (dưới các hình thức như: Chỉ thị, mệnh lệnh, hướng dẫn…) vàchỉ đạo việc thực hiện các quyết định đó nhằm làm cho toàn bộ các hoạt độngcủa cơ quan, đơn vị diễn ra bình thường, có hiệu quả
Do vậy, nghiên cứu những vấn đề tâm lí của việc ra quyết định và tổ chứcthực hiện quyết định trong hoạt động LĐ-QL có ý nghĩa rất quan trọng giúp chongười LĐ-QL có những cơ sở cần thiết góp phần nâng cao hiệu quả LĐ-QL
- Mục đích, yêu cầu:
Giúp cho người học nắm được những vấn đề tâm lí của việc ra quyết định
và tổ chức thực hiện quyết định của người LĐ-QL trong hoạt động LĐ-QL
- Nội dung: Gồm 3 phần
I Những vấn đề tâm lí của việc ra Q/Đ
II Những vấn đề tâm lí của việc tổ chức thực hiện Q/Đ
III Những vấn đề tâm lí trong kiểm tra, đánh giá, bổ sung, điều chỉnh việcthực hiện Q/Đ
- Tài liệu tham khảo:
1 TLH trong quản lí Nhà nước (Mai Hữu Khuê), NxbCTQG, HN, 1997
2 TLH quản lí dành cho người lãnh đạo (Nguyễn Bá Dương)(CB)NxbCTQG, HN, 2000, tr.58 - 67
Trang 2I NHỮNG VẤN ĐỀ TÂM LÍ CỦA VIỆC RA Q/Đ TRONG LĐ-QL
1 Khái niệm về “ra quyết định” trong LĐ-QL
Vấn đề ra QĐ là 1 khâu quan trọng trong công tác LĐ-QL Có nhiều quanniệm khác nhau về ra Q/Đ trong LĐ-QL Có thể khái quát thành 3 hướng nghiêncứu chính sau đây:
* Quan điểm hành vi:
Tiếp cận vấn đề ra Q/Đ ở góc độ hành vi và hành động và cho rằng: “Ra Q/
Đ là sự đánh giá, lựa chọn phương án hành động của người LĐ-QL, khi xuất hiện tình huống có vấn đề trong hoạt động LĐ-QL”.
Tiêu biểu là các tác giả:
- V.G.apharaxep: Ra Q/Đ quản lý là hành vi của cơ quan quản lý, hoặc của
người quản lý (viết hoặc nói) trong đó xác định mục tiêu, đề ra nhiệm vụ chokhách thể quản lý
Theo tác giả, năng lực chuẩn bị và ra Q/Đ là hình thức chủ yếu của công tácquản lí Yêu cầu đối với người ra Q/Đ:
+ Phải phát hiện ra vấn đề, phân tích vấn đề một cách tỉ mỉ, khoa học
+ Đề ra M.tiêu, N/vụ, thu thập, xử lí T.tin, trình bày V.đề 1 cách chính xác+ Xây dựng và đánh giá những phương án có thể lựa chọn
+ Phát hiện và đánh giá những hiệu quả có thể xảy ra của Q/Đ, xây dựngthực hiện các Q/Đ
- Haroldkootz: Ra quyết định là sự lựa chọn một trong số các phương án
hành động, là cốt lõi của việc xây dựng kế hoạch Ra Q/Đ có hiệu quả đòi hỏi
người quản lý phải biết lựa chọn phương án hành động tối ưu trong nhiều
phương án đựợc đạt ra
- Nguyễn Đức Minh và Nguyễn Hải Khoát cho rằng: Quyết định là việc lựa chọn một phương án hành động có khả năng đạt mục tiêu tốt nhất Việc lựa
chọn đó đòi hỏi quá trình chuẩn bị, phân tích, so sánh, thông qua và thực hiện
Nhận xét: Quan niệm này chưa đi sâu nghiên cứu việc ra Q/Đ một cách toàn
diện, không xem xét các yếu tố và các khâu của quá trình ra Q/Đ
Trang 3* Quan điểm chức năng
“Ra Q/Đ là chức năng quan trọng nhất trong số các chức năng của cơ bản của người LĐ-QL”.
Tiêu biểu là các tác giả:
- F.F.Aunapu: Ra Q/Đ quản lý là chức năng quan trọng nhất trong số các
chức năng cơ bản của người LĐ, mọi công việc của người LĐ đều liên quan đếnviệc ra Q/Đ và tổ chức thực hiện Q/Đ
Theo tác giả, ra Q/Đ gồm có 8 giai đoạn khác nhau: nêu sơ bộ vấn đềnghiên cứu; chọn tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả của Q/Đ; thu thập các số liệu bổsung để chính xác N/vụ; nêu chính xác nhiệm vụ; xây dựng các phương án có thể
có của Q/Đ; xây dựng mô hình toán học; so sánh các phương án Q/Đ; ra Q/Đ
- Mai Hữu Khuê cho rằng: Ra Q/Đ là vấn đề trung tâm của hoạt động quản
lý Khía cạnh tâm lý quan trọng nhất của ra Q/Đ là phải làm sáng tỏ vấn đề
- Nhận xét: Quan niệm này tập trung phân tích vai trò của ra Q/Đ, chưa đi
sâu nghiên cứu bản chất ra Q/Đ của người LĐ-QL
* Quan niệm hoạt động
“ Ra Q/Đ là hoạt động sáng tạo nhất trong các hoạt động của người LĐ.
Nó sáng tạo ra mục tiêu, phương hướng, giải pháp và chương trình hành động của mỗi tập thể”.
Tiêu biểu là các tác giả:
- V.I.Mekhaev: Ra Q/Đ quản lý là điều kiện then chốt của quản lý, là hoạt
động tư duy sáng tạo của chủ thể quản lý Nó sáng tạo ra phương hướng, cáchthức và nội dung lao động của tập thể Ra Q/Đ quản lí chịu sự tác động trực tiếpcủa các yếu tố chủ quan và khách quan trong quản lí
- A.I.Kitov: Quá trình ra Q/Đ và tổ chức thực hiện Q/Đ của người QL đều
có sự tham gia của năng lực chuẩn đoán, năng lực sáng tạo và năng lực tổ chức
- Theo từ điển TLH (Vũ Dũng)(CB): Ra Q/Đ là hành động ý chí của ngườiquản lí hình thành theo trình tự của những hành động, nhằm thực hiện mục đích
Trang 4Các bước cơ bản của ra Q/Đ quản lí, gồm: chuẩn bị thông tin, phân tích thôngtin, xây dựng mô hình thông tin
- Phạm Công Đoàn cho rằng: Q/Đ quản lý được hiểu là phương án giải
quyết 1 vấn đề mà nhà QL đưa ra cho cấp dưới thực hiện, dưới nhiều hình thứckhác nhau như: mệnh lệnh, chỉ thị, chỉ dẫn, các phương hướng thực hiện…
- Theo các nhà TLHQS: Q/Đ trong hoạt động LĐ-QL là phương án tối ưu
của nhà LĐ-QL nhằm xử lí mâu thuẫn giữa diễn biến của tình huống và hoàncảnh, các đòi hỏi của nhiệm vụ đơn vị phải hoàn thành cùng khả năng thực hiệnchúng Thực chất của ra Q/Đ là tìm được phương án tối ưu để thực hiện nhiệm
vụ một cách có hiệu quả
- Nhận xét: Nghiên cứu ra Q/Đ một cách toàn diện, có hệ thống Ra Q/Đ
được thực hiện ở tất cả các cấp của hệ thống LĐ-QL và là hoạt động chủ đạo củangười LĐ-QL
Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các nhà TLH trong và ngoàinước, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về ra Q/Đ trong LĐ-QL như sau:
“Ra Q/Đ là sự lựa chọn và quyết định phương án hành động hợp lí của người LĐ-QL nhằm giải quyết mâu thuẫn nảy sinh trong hoạt động thực tiễn”
* Thực chất:
- Là sự lựa chọn, tìm ra phương án hành động hợp lí (phương án tối ưu)
(trên cơ sở phân tích, đánh giá tình hình N/vụ, khả năng thực hiện của đơn vị).Phương án tối ưu: Có nhiều phương án, tuy nhiên phương án tối ưu là:+ Phù hợp với tình huống, hoàn cảnh
+ Phản ánh được ý chí, nguyện vọng của CB, CS thuộc quyền
+ Tính khả thi cao, có khả năng đạt mục tiêu tốt nhất
- Ra Q/Đ là hành động trí tuệ, ý chí ở trình độ cao của người LĐ-QL nhằmvào những mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể Xác định những phương pháp và phương
Trang 5tiện hành động tốt nhất để đạt đến mục tiêu; ý thức rõ và tuân theo những quiluật của hoạt động.
* Ý nghĩa của việc ra Q/Đ trong hoạt động LĐ-QL
- Việc ra Q/Đ nằm ở trung tâm các hoạt động và thể hiện tập trung nhất hiệuquả của hoạt động LĐ-QL Hoạt động ra Q/Đ là 1 trong những hoạt động cơ bảncủa người LĐ chính trị
- Ra Q/Đ là khâu có ý nghĩa quan trọng hàng đầu của quá trình LĐ-QL, bởi
lẽ, cái cốt lõi của việc ra Q/Đ là tìm được phương án tối ưu để thực hiện cácnhiệm vụ đề ra một cách có hiệu quả
- Sự đúng đắn và kịp thời của QĐ cá nhân người LĐ-QL có thể làm tănghiệu quả hành động của tập thể, thậm chí đưa lại các tính chất và hiệu quả mới
mà tưng thành viên của tập thể không bao giờ có được
- Liên quan mục tiêu tổng quát, hoặc dài hạn
- Liên quan mục tiêu hẹp như mục tiêu củacác bộ phận chức năng
- Liên quan đến điều hành công việc hàngngày
- Dựa vào yếu tố chủ động trong tư duy vàhành động của người LĐ,QL
Trang 6bị động - Quyết định thụ
động
- Quyết định bịkích động
- Người LĐ,QL bị lệ thuộc một yếu tố haytác nhân nào đó trong việc ra Q/Đ
- Người LĐ,QL ra Q/Đ trong trạng thái tinhthần bị lôi kéo, kích động từ yếu tố bênngoài
Theo mức độ
thận trọng khi
ra Q/Đ
- Quyết định thậntrọng
- Quyết định liềulĩnh mạo hiểm
- Người LĐ,QL hay suy xét, tìm hiểu, tưduy, lựa chọn yếu tố tối ưu nhất cho việc raQ/Đ
- Người LĐ,QL với tinh thần quyết đoánmặc dù chưa xem xét hết các khả năng xảy
ra hoặc diễn biến của sự vật hiện tượng
Cụ thể là: Dựa theo tính chất khoa học của các QĐ, có thể có 2 loại:
- QĐ kinh nghiệm: Hình thành dựa trên những kinh nghiệm chủ quan, cảm
tính, bề ngoài…của người ra QĐ Nó chỉ thích hợp trong điều kiện qui mô vấn
đề nhỏ, ít MLH phức tạp
- QĐ khoa học: Là QĐ hình thành trên cơ sở lí luận, phương pháp, trình tự
khoa học : Phải dựa trên các thông tin đúng, trí tuệ tập thể, chuyên gia, qua cácbước nhất định (phát hiện, định mục tiêu, tập hợp trí tuệ, dân chủ thảo luạn, la]jchọn phương án, điều chỉnh QĐ…Trong quá trình xây dựng các QĐ khoa học cóthể sử dụng các kin nghiệm
Xác định xem cần phải có những thông tin
gì ? Nguồn thông tin ở đâu ?
Bước 4: Phát hiện khả năng lực
Trang 7- Định lượng (So sánh giữa lựi ích và chi phícủa mỗi phương án)
Bước 6: Chọn phương án tốt
nhất và ra Q/Đ
Phương án có số điểm tổng hợp cao nhất
Bước 7: Lập kế hoạch thực hiện Lựa chọn kế hoạch khả thi nhất
Bước 8: Thực hiện kế hoạch Tổ chức thực hiện kế hoạch phải bảo đảm
mục tiêu đề ra, thường xuyên kiểm tra, kiểmsoát quá trình thực hiện kế hoạch
4 Các yếu tố ảnh hưởng đến tính chất của các quyết định
Quá trình ra Q/Đ, ngừơi LĐ-QL luôn chịu sự chi phối, ảnh hưởng bởi cácyếu tố khách quan và chủ quan Cụ thể là:
a Diễn biến của tình huống và hoàn cảnh.
- Nếu trong điều kiện, hoàn cảnh bình thường thì việc ra Q/Đ của người LĐ
ít phải cân nhắc, tính toán
- Ngược lại, nếu trong điều kiện, hoàn cảnh cấp bách, khó khăn phức tạpthì người LĐ ít phải có quyết đoán, ra Q/Đ khẩn trương, kịp thời, cân nhắc kĩmọi tình huống có thể xảy ra
Chẳng hạn: Trong lĩnh vực HĐQS, đặc biệt trong tình huống C.Đấu, một
Q/Đ sai lầm của người chỉ huy, của CU có thể dẫn tới những hậu quả nghiêmtrọng, tổn hại đến sinh mạng của BĐ Hay trong lĩnh vực kinh doanh…
b Khả năng nhận thức tình huống của người LĐ-QL.
- Để ra được Q/Đ đúng đắn, kịp thời, đòi hỏi người LĐ-QL phải có khảnăng nhận thức rõ tình huống có vấn đề Tình huống ở đây có thể là những sựkiện, hiện tượng tạo ra sự quan tâm của người người LĐ
Ví dụ: Trong 1 cơ quan, 1 đơn vị nào đó làm việc thiếu kế hoạch, kỉ luật
lỏng lẻo, mất đoàn kết.v.v Người LĐ-QL đã nắm được tình hình này Người tanói, người LĐ-QL đã nhận thức được tình huống có vấn đề
Trang 8- Nếu người LĐ-QL có khả năng nhận thức tình huống sâu sắc, nhạy cảm sẽ
làm cho việc ra Q/Đ kịp thời, chính xác
Ngược lại, nếu người LĐ-QL nhận thức tình huống nông cạn, hời hợt,
không đầy đủ, thiếu cơ sở khoa học thì việc ra Q/Đ thường sai lầm, đặc biệt làtrong điều kiện, tình huống khẩn trương, phức tạp
Thực tế LĐ-QL ở đơn vị cho thấy: nhiều khi do nghiên cứu vấn đề khôngđầy đủ, thiếu chính xác, lại bị các yếu tố như kinh nghiệm, thói quen, sự ảnhhưởng của người khác chi phối đã dẫn đến sự sai sót trong Q/Đ quản lý
Ví dụ: Quyết định của CU trong đánh giá, đề bạt, bổ nhiệm cán bộ; trong
thi đua, khen thưởng…
Yêu cầu:
Để ra được Q/Đ đúng đắn, kịp thời, người LĐ-QL cần không ngừng nângcao trình độ, năng lực tư duy, khả năng nhận thức tình huống có vấn đề đáp ứngyêu cầu LĐ-QL
c Sự tác động qua lại của những người cùng tham gia Q/Đ.
Vì sao ?
Vì : Nguyên tắc LĐ của đảng là: “Lãnh đạo tập thể đi đôi với cá nhân phụtrách” Do vậy, quá trình ra Q/Đ cần có sự tham gia của nhiều người trong ban
LĐ, cũng như trong cấp ủy
+ Nếu cấp ủy, chỉ huy luôn có sự thống nhất cao, mọi người đều thấusuốt nhiệm vụ, hiểu rõ thuận lợi, khó khăn, dân chủ bàn bạc cùng đưa ra Q/Đthì Q/Đ sẽ mang tính chất tích cực, đúng đắn và có sức mạnh
+ Ngược lại, nếu chỉ huy, lãnh đạo thiếu nhất trí, nhận thức thiếu nhấtquán thì Q/Đ sẽ không có sức mạnh
d Đặc điểm tâm lý cá nhân của người ra Q/Đ
Quá trình ra Q/Đ của người LĐ-QL không chỉ phụ thuộc vào yếu tố khách
quan mà còn chịu sự chi phối, ảnh hưởng bởi nhân tố chủ quan đó là: Các đặc
Trang 9điểm tâm lý cá nhân của người ra Q/Đ, trong đó, năng lực ra quyết định của người LĐ có vai trò đặc biệt quan trọng.
* Hỏi: Những đặc điểm tâm lí nào của người LĐ có ảnh hưởng tới quá trình ra Q/Đ? Gồm:
- Phẩm chất chính trị, tư tưởng, đạo đức của người LĐ
- Đặc điểm CX - T/C, ý chí
- Trình độ tri thức, KX, KN
- Các thuộc tính tâm lí của nhân cách: xu hướng, T/cách, K/chất, N Lực
- Thói quen, phong cách.v.v
Thực tế cho thấy, nếu người LĐ-QL có bản lĩnh chính trị vững vàng, có
T.độ, NL chuyên môn giỏi, nhạy cảm, quyết đoán, linh hoạt, sáng tạo, có trạngthái TL cân bằng, có tính cách ổn định thì những Q/Đ đưa ra thường đúng đắn vàsáng suốt
* Năng lực ra quyết định của người LĐ-QL.
- Năng lực ra Q/Đ trong LĐ-QL là một trong những yếu tố tâm lý chủ quanquy định trực tiếp chất lượng, hiệu quả của các quyết định LĐ-QL (Trong nhữngđiều kiện KQ như nhau, nếu người LĐ-QL nào có năng lực ra Q/Đ giỏi thì sẽđưa ra được những Q/Đ đúng đắn)
- Năng lực ra Q/Đ của người LĐ-QL được hình thành, biểu hiện và pháttriển trong hoạt động LĐ-QL Nó được coi là một trong những thành tố cốt lõi
trong cấu trúc năng lực LĐ-QL Đó là tổ hợp của sự thành thạo nghiệp vụ chuyên môn cụ thể và các phẩm chất trí tuệ (sự thông minh, linh hoạt, sáng tạo, mềm dẻo).
- Tuy nhiên, năng lực ra Q/Đ của người LĐ-QL là 1 năng lực chuyên biệt,
nó cũng có cấu trúc riêng Bao gồm:
+ Năng lực thu thập, sắp xếp và xử lý T.Tin (Nhạy cảm nắm bắt tình hình)
Trang 10+ Năng lực dự báo, dự đoán các biện pháp giải quyết các nhiệm vụ đặt ra vàđặt chúng vào những ĐK, hoàn cảnh hay tình huống LĐ thực hiện thực tế.
+ N.Lực phân tích dữ liệu để lựa chọn P/án tối ưu và ra Q/Đ có hiệu quả.+ Biết vận dụng khéo léo các kiến nghị của bản thân, thường xuyên sử dụngcác kinh nghiệm nghề nghiệp và tình cảm trong quá trình ra Q/Đ
+ Tích cực sử dụng các chuyên gia vào việc nắm bắt, nghiên cứu các vấn đề
cụ thể có liên quan đến quá trình ra Q/Đ
+ Đánh giá được hiệu quả của những phương án hay khả năng để g/q V.Đề
Trong thực tế, 1 số người LĐ-QL có đầy đủ những phẩm chất tâm lí cá
nhân, có năng lực chuyên môn nhưng lại thiếu năng lực Q/Đ, không nắm bắtđược nghệ thuật ra Q/Đ dẫn tới Q/Đ đề ra hiệu quả không cao
Tóm lại: Việc ra Q/Đ của người LĐ-QL chịu sự tác động, ảnh hưởng bởi
yếu tố KQ và CQ Mỗi yếu tố có vai trò, vị trí riêng Bởi vậy, khi ra Q/Đ, ngườiLĐ-QL phải tính tới các yếu tố ảnh hưởng và không ngừng học tập, rèn luyệnnâng cao năng lực ra Q/Đ, góp phần thực hiện thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao
5 Các khía cạnh tâm lý cần chú ý trong quá trình ra quyết định
Để ra được những Q/Đ chủ động, bình tĩnh, thận trọng, luôn đúng đắn vàchính xác (Hay nói cách khác, đó là các QĐ khoa học), người LĐ-QL phải đặcbiệt chú ý tới những khía cạnh tâm lí sau:
a Trong mọi trường hợp cần phải cân nhắc kỹ lưỡng các điều kiện, tình huống, hoàn cảnh.
- Vì: Quá trình ra Q/Đ luôn chịu sự tác động, ảnh hưởng nhiều yếu tố KQ,
CQ, thuận lợi, khó khăn… Do vậy, việc ra Q/Đ của người LĐ-QL cần phải tínhtới tất cả các yếu tố đó:
+ Phải tính tới các giai đoạn, các bước của quá trình ra Q/Đ (gồm 3 g/đ):
G/đ 1: Suy nghĩ và xây dựng nội dung Q/Đ trong đầu.
Trang 11G/đ 2: Biến chúng thành văn bản.
G/đ 3: Thông qua đường công văn hay truyền miệng đến người thực hiện.
Tuy nhiên, tiến trình ra Q/Đ như trên không phải là đơn giản mà nó gặpphải khá nhiều khó khăn KQ và CQ Do vậy:
+ Phải tính tới các điều kiện khó khăn về KQ và CQ
Về KQ: là những khó khăn có liên quan đến các điều kiện V/C, kĩ thuật
cho việc thực hiện các Q/Đ; liên quan đến khả năng của đội ngũ LĐ-QL khi triểnkhai Q/Đ; các hạn chế về T/gian, về thông tin và mức độ xử lí T.tin khi ra Q/Đ
Về chủ quan: Đó là những khó khăn xuất phát từ bản thân người CU, thể
hiện ở việc hạn chế về phẩm chất tâm lí cá nhân (Phẩm chất chính trị, đạo đức,tác phong, cá tính; phẩm chất trí tuệ; năng lực chuyên môn…)
Ví dụ: Tư duy thiếu sâu sắc, không linh hoạt, nhạy bén và sáng tạo
- Yêu cầu: người LĐ-QL cần không ngừng bồi dưỡng nâng cao trình độ
chuyên môn và tích lũy kinh nghiệm HĐ thực tiễn
b Phải tính đến kế hoạch và đặc điểm công tác của người dưới quyền cũng như khả năng thực hiện nhiệm vụ của họ
- Vì: Cấp dưới là người trực tiếp thực hiện các Q/Đ, Chỉ thị, mệnh lệnh của
người LĐ-QL Do vậy, nếu tính đến điều này thì các Q/Đ đề ra sẽ mang tính khảthi, không mâu thuẫn và cản trở các kế hoạch đã có, đồng thời phát huy được sứcmạnh khả năng, sở trưởng của cấp dưới
- Yêu cầu:
+ Người LĐ-QL phải sâu sát cấp dưới, đánh giá đúng P/C, NL của cấp dưới+ Giao việc cho cấp dưới đúng tầm, đúng sở trường, đúng lúc và biết tạođiều kiện cho cấp dưới hoàn thành nhiệm vụ
+ Giải quyết tốt MQH cấp trên, cấp dưới Có như vậy mới tạo ra sự nhất trícao, sự ủng hộ của cấp dưới làm cho các Q/Đ có sức mạnh thực sự