Nghiên cứu đặc điểm lâm học và tái sinh tự nhiên cây xoan đào (pygeum arboreum endl) tại huyện chợ đồn, tỉnh bắc kạn

Một vài công trình nghiên cứu có thể kể tới như: Trung tâm Nông lâm kết hợp thế giới World Agroforestry Centre, 2006, Anon 1996, Keble và Sidiyasa 1994 đã nghiên cứu đặc điểm hình thái c

––––––––––––––––––––––

PHAN VĂN DUY

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC VÀ TÁI SINH

TỰ NHIÊN CÂY XOAN ĐÀO (Pygeum arboreum endl)

TẠI HUYỆN CHỢ ĐỒN, TỈNH BẮC KẠN

Chuyên ngành: Lâm học

Mã số: 60 62 02 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Hoàng Chung

THÁI NGUYÊN - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực, đầy đủ, rõ nguồn gốc và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào Các thông tin, tài liệu tham khảo sử dụng trong luận văn này đều

đã được ghi rõ nguồn gốc Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện cho luận văn này đã được cảm ơn,

Tôi xin chịu trách nhiệm trước Hội đồng bảo vệ luận văn, trước phòng quản lý sau đại học và nhà trường về các thông tin, số liệu trong đề tài

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2016

Người viết cam đoan

Phan Văn Duy

LỜI CẢM ƠN

Xuất phát từ nguyện vọng của bản thân và được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm khoa Lâm nghiệp, Phòng Đào tạo - Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên tác giả tiến hành thực hiện đề tài “ Nghiên cứu đặc điểm lâm học và tái

sinh tự nhiên cây Xoan đào (Pygeum arboreum endl) tại huyện Chợ Đồn, tỉnh

Bắc Kạn ”.

Sau một thời gian làm việc đến nay bản luận văn của tác giả đã hoàn thành Nhân dịp này tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo hướng dẫn TS Đỗ Hoàng Chung là người tận tâm hướng dẫn tác giả trong thời gian thực hiện đề tài

Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo phòng Đào tạo, khoa Lâm nghiệp những người đã truyền thụ cho tác giả những kiến thức và phương pháp nghiên cứu quý báu trong thời gian tác giả theo học tại trường Tác giả xin chân thành cảm ơn UBND huyện Chợ Đồn, UBND các xã… đã nhiệt tình tạo mọi điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu

Và cuối cùng tác giả xin chân thành cảm ơn sâu sắc nhất tới gia đình, bạn bè và những người luôn quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp đỡ trong thời gian tác giả học tập và nghiên cứu vừa qua

Do lần đầu làm quen với nghiên cứu khoa học, nên luận văn không tránh được những thiếu sót Vì vậy, tác giả kính mong được sự đóng góp ý kiến quý báu của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để bản luận văn của tác giả thêm phong phú và hoàn thiện hơn

Tác giả xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2016

Tác giả luận văn Phan Văn Duy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Mục tiêu 2

3 Ý nghĩa của đề tài 2

4 Đóng góp mới của luận văn 2

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Trên thế giới 3

1.1.1 Nghiên cứu đặc điểm sinh học loài cây 3

1.1.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học 4

1.2 Ở Việt Nam 7

1.2.1 Nghiên cứu đặc điểm sinh học loài cây 7

1.2.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh thái loài cây 9

1.3 Những nghiên cứu về cây Xoan đào 11

1.4 Tổng quan khu vực nghiên cứu 12

1.4.1 Các yếu tố về điều kiện tự nhiên 12

1.4.2 Các yếu tố kinh tế khu vực huyện Chợ Đồn 14

1.4.3 Các yếu tố xã hội huyện Chợ Đồn 16

Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17

2.1 Nội dung nghiên cứu 17

2.2 Phương pháp nghiên cứu 17

2.2.1 Phương pháp luận 17

2.2.2 Phương pháp thu thập số liệu 18

2.2.3 Xử lý số liệu 19

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22

3.1 Đặc điểm hình thái và vật hậu của Xoan đào 22

3.1.1 Đặc điểm trong hệ thống phân loại của loài 22

3.1.2 Đặc điểm hình thái 22

3.2 Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố 26

3.2.1 Đặc điểm đất nơi Xoan đào phân bố 26

3.3 Đặc điểm cấu trúc rừng nơi có loài Xoan đào 30

3.3.1 Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ 30

3.3.2 Cấu trúc tầng thứ 35

3.3.3 Cấu trúc mật độ 37

3.4 Đặc điểm tái sinh tự nhiên 38

3.4.1 Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh 38

3.4.2 Mật độ cây tái sinh của loài Xoan đào 43

3.4.3 Phân bố số cây theo cấp chiều cao 44

3.4.4 Số lượng cây tái sinh theo nguồn gốc 47

3.5 Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài 48

KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ 49

1 Kết luận 49

2 Tồn tại 50

3 Kiến nghị 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT

Viết tắt Nghĩa đầy đủ

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Các pha vật hậu của loài Xoan đào 25

Bảng 3.2 Đặc điểm đất tại nơi Xoan đào phân bố tại xã Đại Sảo 27

Bảng 3.3 Đặc điểm đất tại nơi Xoan đào phân bố tại xã Phong Huân 28

Bảng 3.4 Đặc điểm đất tại nơi Xoan đào phân bố tại xã Yên Nhuận 29

Bảng 3.5 Chỉ số về công thức tổ thành rừng xã Đại Sảo 31

Bảng 3.6 Chỉ số về công thức tổ thành rừng xã Phong Huân 33

Bảng 3.7 Chỉ số về công thức tổ thành rừng xã Yên Nhuận 34

Bảng 3.8 Phân bố số cây theo chiều cao lâm phần và loài Xoan đào tại khu vực nghiên cứu 36

Bảng 3.9 Mật độ tầng cây gỗ và mật độ cây Xoan đào 38

Bảng 3.10 Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh tại xã Đại Sảo 39

Bảng 3.11 Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh tại xã Phong Huân 41

Bảng 3.12 Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh tại xã Yên Nhuận 42

Bảng 3.13 Mật độ cây tái sinh 43

Bảng 3.14 Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao tại xã Đại Sảo 44

Bảng 3.15 Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao tại xã Phong Huân 45

Bảng 3.16 Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao tại xã Yên Nhuận 46

Bảng 3.17 Số lượng và tỷ lệ cây tái sinh theo nguồn gốc 47

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Hình thái thân cây Xoan đào 23 Hình 3.2: Hình thái lá cây Xoan đào 24

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) là

loài cây bản địa đa tác dụng có giá trị kinh tế cao, sinh trưởng nhanh, dễ gây trồng, phù hợp với nhiều loại đất và nhiều vùng sinh thái khác nhau Trong điều kiện tự nhiên, cây có thể cao tới 40m, đường kính ngang ngực đạt 75cm; ở rừng trồng, cây cao từ 20-25m, thân thẳng tròn, đường kính 40-45 cm Ở Việt

Nam, cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền

núi phía Bắc như: Thái Nguyên, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang, Quảng Ninh… và một số tỉnh Tây Nguyên Các tỉnh miền núi phía Bắc có điều

kiện thuận lợi để phát triển trồng rừng Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) phục

vụ kinh doanh rừng trồng gỗ lớn Gỗ Xoan đào có đặc tính cơ lý rất tốt, tỷ trọng trung bình 0,518, bề mặt gỗ màu đỏ nhạt dễ gia công dùng để đóng đồ nội thất cao cấp và rất được ưa chuộng ở thị trường trong và ngoài nước Hạt Xoan đào

có thể dùng để làm thực phẩm hoặc dược liệu

Theo định hướng phát triển Nông Lâm nghiệp của Bộ NN&PTNT từ nay đến năm 2020 đẩy mạnh công tác kinh doanh trồng rừng gỗ lớn đối với các tỉnh miền núi Việt Nam nơi có thể mạnh về phát triển Lâm Nghiệp Các tỉnh như: Thái Nguyên và Bắc Kạn là khu vực trung du miền núi thuộc phía Bắc Việt Nam có điều kiện thổ những và khí hậu phù hợp cho trồng rừng kinh doanh gỗ lớn Theo định hướng của tình từ nay đến năm 2020 sẽ chuyển dịch

cơ cấu cây trồng từ cây chu kỳ kinh doanh ngắn sang chu kỳ kinh doanh trung bình và dài (20-30 năm) với chất lượng gỗ cao hơn đáp ứng yêu cầu tiêu dùng nội địa và làm nguyên liệu cho chế biến hàng mộc xuất khẩu để tạo ra rừng trồng có năng suất và chất lượng cao, phấn đấu đến năm 2020 chuyển thêm khoảng 20% diện tích rừng trồng từ các loài cây chu kỳ ngắn sang trồng các loài cây chu kỳ trung bình và dài Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi

tiến hành thực hiện đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm học và tái sinh tự nhiên cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại huyện Chợ Đồn, tỉnh

Bắc Kạn

2 Mục tiêu

2.1 Mục tiêu cụ thể

- Xác định được phân bố, đặc điểm lâm học và tái sinh tự nhiên

- Đánh giá được một số đặc điểm lâm học của cây Xoan đào (Pygeum

arboreum Endl) tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

- Đánh giá được đặc điểm tái sinh của cây Xoan đào tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

3 Ý nghĩa của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Cung cấp thêm những thông tin về kết quả nghiên cứu liên quan đến

cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

3.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

- Góp phần quản lý bền vững tài nguyên rừng và tài nguyên cây gỗ tại khu vực nghiên cứu

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm tư liệu tham khảo cho các

cấp, các ngành trong việc khai thác tiềm năng cho gỗ của cây Xoan đào

(Pygeum arboreum Endl), cho chủ rừng trong thực tiễn sản xuất rừng tự

nhiên tại địa phương nói riêng và cho tất cả các địa phương có cây Xoan đào

(Pygeum arboreum Endl) nói chung

4 Đóng góp mới của luận văn

- Đây là công trình nghiên cứu có hệ thống về đặc điểm cấu trúc rừng nơi có cây Xoan đào phân bố tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

- Đã xác định được đặc điểm tái sinh tự nhiên loài cây Xoan đào tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Trên thế giới

1.1.1 Nghiên cứu đặc điểm sinh học loài cây

Việc nghiên cứu sinh học loài cây trong đó có các đặc điểm hình thái

và vật hậu đã được thực hiện từ lâu trên thế giới Đây là bước đầu tiên, làm tiền đề cho các môn khoa học khác liên quan Có rất nhiêu công trình liên quan đến hình thái và phân loại các loài cây Những nghiên cứu này đầu tiên tập trung vào mô tả và phân loại các loài, nhóm loài, Có thể kể đến một vài công trình rất quen thuộc liên quan đến các nước lân cận như: Thực vật chí Hong Kong (1861), Thực vật chí Australia (1866), Thực vật chí rừng Tây Bắc

và trung tâm Ấn độ (1874), Thực vật chí Ấn độ 7 tập (1872 – 1897), Thực vật chí Miến Điện (1877), Thực vật chí Malaysia (1892 – 1925), Thực vật chí Hải Nam (1972 – 1977), Thực vật chí Vân Nam (1977), Thực vật chí Quảng Đông, Trung Quốc (9 tập) Sự ra đời của các bộ thực vật chí đã góp phần làm tiền đề cho công tác nghiên cứu về hình thái, phân loại cũng như đánh giá tính

đa dạng của các vùng miền khác nhau

Ở Nga, từ 1928 đến 1932 được xem là thời kỳ mở đầu cho thời kỳ

nghiên cứu hệ thực vật cụ thể Tolmachop A.I cho rằng “Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý” Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể

Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 - 2000 loài

Về vật hậu học: Hoạt động sinh học có tính chất chu kỳ của các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản Chu kỳ vật hậu của cùng 1 loài phân bố

ở các vùng sinh thái khác nhau sẽ có sự sai khác rõ rệt Điều này có ý nghĩa

cần thiết trong nghiên cứu sinh thái cá thể loài và công các chọn tạo giống Các công trình như nêu trên cũng đã ít nhiều nêu ra các đặc điểm về chu kỳ hoa, quả và các đặc trưng vật hậu của từng loài, nhóm loài

1.1.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học

Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của loài làm cơ sở đề xuất biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả trong kinh doanh rừng rất được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Theo đó, các lý thuyết về hệ sinh thái, cấu trúc, tái sinh rừng được vận dụng triệt để trong nghiên cứu đặc điểm của 1 loài cụ thể nào đó

Odum E.P (1971) [22] đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái, trên cơ

sở thuật ngữ hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley A.P (1935) Ông đã phân

chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống, tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý

Lacher W (1978) đã chỉ rõ những vấn đề cần nghiên cứu trong sinh thái thực vật như: Sự thích nghi với các điều kiện dinh dưỡng khoáng, ánh sáng, độ nhiệt, độ ẩm, nhịp điệu khí hậu (Dẫn theo Nguyễn Thị Hương Giang, 2009) [10]

Tái sinh là một quá trình sinh học mang đặc thù của hệ sinh thái rừng,

đó là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở những nơi còn hoàn cảnh rừng Hiệu quả của tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố

Vansteenis (1956) [24] đã nghiên cứu hai đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng nhiệt đới đó là tái sinh phân tán liên tục và tái sinh vệt

Baur G.N (1962) [1] cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng đã làm ảnh hưởng đến phát triển của cây con, còn đối với sự nảy mầm thì ảnh hưởng đó thường không rõ ràng Đối với rừng nhiệt đới, số lượng loài

cây trên một đơn vị diện tích và mật độ tái sinh thường khá lớn Vì vậy, khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên cần phải đánh giá chính xác tình hình tái sinh rừng và có những biện pháp tác động phù hợp

Cấu trúc rừng là hình thức biểu hiện bên ngoài của những mối quan hệ qua lại bên trong giữa thực vật rừng với nhau và giữa chúng với môi trường sống Nghiên cứu cấu trúc rừng để biết được những mối quan hệ sinh thái bên trong của quần xã, từ đó có cơ sở để đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp

Hiện tượng thành tầng là một trong những đặc trưng cơ bản về cấu trúc hình thái của quần thể thực vật và là cơ sở để tạo nên cấu trúc tầng thứ Phương pháp vẽ biểu đồ mặt cắt đứng của rừng do David và P.W Risa (1933- 1934) đề sướng và sử dụng lần đầu tiên ở Guyan, đến nay phương pháp đó vẫn được sử dụng nhưng nhược điểm là chỉ minh hoạ được cách sắp xếp theo hướng thẳng đứng trong một diện tích có hạn Cusen (1951) đã khắc phục bằng cách vẽ một số dải kề nhau và đưa lại một hình tượng về không gian

3 chiều

Sampion Gripfit (1948) khi nghiên cứu rừng tự nhiên ở Ấn Độ và rừng

ẩm nhiệt đới ở Tây Phi, đã kiến nghị phân cấp cây rừng thành 5 cấp Richards P.W (1952) phân rừng ở Nigeria thành 6 tầng, tương ứng với chiều cao là 6-

12 m, 12- 18 m, 18- 24 m, 24- 30 m, 30- 36 m, 36- 42 m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao Odum E P (1971) nghi ngờ sự phân tầng rừng rậm nơi có độ cao dưới 600 m ở Puecto Rico và cho rằng không có sự tập trung khối tán ở một tầng riêng biệt nào cả

Richards P.W (1968) [16] đã đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng mưa nhiệt đới về mặt hình thái Theo tác giả, đặc điểm nổi bật của rừng mưa nhiệt đới là tuyệt đại bộ phận thực vật đều thuộc thân gỗ và thường có nhiều tầng Ông

nhận định: "Rừng mưa thực sự là một quần lạc hoàn chỉnh và cầu kỳ nhất về mặt cấu tạo và cũng phong phú nhất về mặt loài cây"

Như vậy, nghiên cứu về tầng thứ theo chiều cao còn mang tính cơ giới, nên chưa phản ánh được sự phân tầng phức tạp của rừng tự nhiên nhiệt đới

Việc nghiên cứu về cấu trúc rừng đã và đang được chuyển từ mô tả định tính sang định lượng với sự hỗ trợ của thống kê toán học và tin học Rollet B.L (1971) đã biểu diễn mối quan hệ giữa chiều cao và đường kính bằng các hàm hồi quy, phân bố đường kính ngang ngực, đường kính tán bằng các dạng phân bố xác suất

Balley (1972) [21] sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính thân cây loài Thông, Tuy nhiên, việc sử dụng các hàm toán học không thể phản ánh hết được những mối quan hệ sinh thái giữa các cây rừng với nhau và giữa chúng với hoàn cảnh xung quanh, nên các phương pháp nghiên cứu cấu trúc rừng theo hướng này không được vận dụng trong đề tài

Từ việc vận dụng các lý luận về sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng trên, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã vận dụng vào nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái cho từng loài cây Một vài công trình nghiên cứu có thể kể tới như:

Trung tâm Nông lâm kết hợp thế giới (World Agroforestry Centre, 2006), Anon (1996), Keble và Sidiyasa (1994) đã nghiên cứu đặc điểm hình

thái của loài Vối thuốc (Schima wallichii) và đã mô tả tương đối chi tiết về

đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả, hạt của loài cây này, góp phần cung cấp

cơ sở cho việc gây trồng và nhân rộng loài Vối thuốc trong các dự án trồng rừng (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [8]

Tian - XiaoRui (1976) trong công trình nghiên cứu về khả năng chịu

lửa của một số loài cây trồng rừng đã rút ra kết luận, Vối thuốc (S wallichii), Castanopsis hystrix và Myrica rubra có sức chống lửa tốt nhất trong tổng số

12 loài cây nghiên cứu (Dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [8]

Vối thuốc là loài cây tiên phong ưa sáng, biên độ sinh thái rộng, phân

bố rải rác ở các khu vực phía Đông Nam Châu Á Vối thuốc xuất hiện ở nhiều

vùng rừng thấp (phía Nam Thái Lan) và cả ở các vùng cao hơn (Nepal) cũng như tại các vùng có khí hậu lạnh Là cây bản địa của Brunei, Trung Quốc, ấn

Độ, Lào, Myanmar, Nepal, Papua New Guinea, Phillipines, Thailand và Việt Nam (World Agroforestry Centre, 2006) Vối thuốc thường mọc thành quần thụ từ nơi đất thấp đến núi cao, phân bố ở rừng thứ sinh, nơi đồng cỏ, cây bụi

và ngay cả nơi ngập nước có độ mặn nhẹ Vối thuốc có thể mọc trên nhiều loại đất với thành phần cơ giới và độ phì khác nhau, từ đất cằn cỗi xương xẩu khô cằn đến đất phì nhiêu, tươi tốt, có thể thấy Vối thuốc xuất hiện nơi đầm lầy Vối thuốc là loài cây tiên phong sau nương rẫy (Laos tree seed project, 2006) (dẫn theo Hoàng Văn Chúc, 2009) [8]

Theo Khamleck (2004), Họ Dẻ có phân bố khá rộng, với khoảng 900 loài chúng được tìm thấy ở vùng ôn đới Bắc bán cầu, cận nhiệt đới và nhiệt đới, song chưa có tài liệu nào công bố chúng có ở vùng nhiệt đới Châu Phi Hầu hết các loài phân bố tập trung ở Châu Á, đặc biệt ở Việt Nam có tới 216 loài và ít nhất là Châu Phi và vùng Địa Trung Hải chỉ có 2 loài (dẫn theo Trần Hợp, 2002) [11]

Như vậy, với các công trình nghiên cứu về lý thuyết sinh thái, tái sinh, cấu trúc rừng tự nhiên cũng như nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái đối với một số loài cây như trên đã phần nào làm sáng tỏ những đặc điểm cấu trúc, tái sinh của rừng nhiệt đới nói chung Đó là cơ sở để lựa chọn cho hướng nghiên cứu trong luận văn

1.2 Ở Việt Nam

1.2.1 Nghiên cứu đặc điểm sinh học loài cây

Ngoài những tác phẩm cổ điển về thực vật như “Flora Cochinchinensis“ của Loureiro (1790) và “Flore Forestière de la Cochinchine” của Pierre (1879-1907), thì từ đầu những năm đầu thế kỷ 20 đã xuất hiện một công trình nổi tiếng,

là nền tảng cho việc nghiên cứu về hình thái phân loại thực vật, đó là Bộ thực

vật chí Đông Dương do H Lecomte chủ biên (1907-1952) Trong công trình này, các tác giả người pháp đã thu mẫu, định tên và lập khóa mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương, trong đó hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài, 1850 chi và 289 họ

Đối với mỗi miền có những tác phẩm lớn khác nhau như ở miền Nam Việt Nam có công trình thảm thực vật Nam Trung Bộ của Schmid (1974), trong đó tác giả đã chỉ rõ những tiêu chuẩn để phân biệt các quần xã khác nhau là sự phân hóa khí hậu, chế độ thoát nước khác nhau Nhà xuất bản khoa học kỹ thuật đã xuất bản bộ sách “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” gồm 6 tập

do Lê Khả Kế chủ biên và ở miền Nam Phạm Hoàng Hộ (1970-1972) cũng cho ra đời công trình đồ sộ 2 tập về “Cây cỏ miền Nam Việt Nam”, trong đó giới thiệu 5326 loài, trong đó có 60 loài thực vật bậc thấp và 20 loài rêu, còn lại là 5246 loài thực vật có mạch, và sau này là “Cây cỏ Việt Nam”

Ngoài ra, còn rất nhiều các bộ sách chuyên khảo khác, tuy không tách riêng cho vùng Tây Nam Bộ nhưng cũng đã góp phần vào việc nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật chung, như các bộ về Cây gỗ rừng Việt Nam (Viện điều tra qui hoạch, 1971-1988), Cây thuốc Việt Nam (Viện dược liệu, 1990), Cây tài nguyên (Trần Đình lý và cs., 1993), Cây gỗ kinh tế ở Việt Nam (Trần Hợp & Nguyễn Bội Quỳnh, 1993), 100 loài cây bản địa (Trần Hợp & Hoàng Quảng Hà, 1997), Cây cỏ có ích ở Việt Nam (Võ Văn chi và Trần Hợp, 1999), Tài nguyên cây gỗ Việt Nam (Trần Hợp, 2002) [11], v.v Gần đây Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật cũng đã xây dựng và biên soạn được 11 tập chuyên khảo đến họ riêng biệt Đây là những tài liệu vô cùng quý giá góp phần vào việc nghiên cứu về thực vật của Việt Nam

1.2.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh thái loài cây

Ở nước ta, nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học của các loài cây bản địa chưa nhiều, tản mạn, có thể tổng hợp một số thông tin có liên quan đến vấn đề nghiên cứu như sau:

Nguyễn Bá Chất (1996) [6] đã nghiên cứu đặc điểm lâm học và biện pháp gây trồng nuôi dưỡng cây Lát hoa, ngoài những kết quả nghiên cứu về các đặc điểm phân bố, sinh thái, tái sinh, tác giả cũng đã đưa ra một số biện pháp kỹ thuật gieo ươm cây con và trồng rừng đối với Lát hoa

Trần Minh Tuấn (1997) [20] đã nghiên cứu một số đặc tính sinh vật học loài Phỉ ba mũi làm cơ sở cho việc bảo tồn và gây trồng tại Vườn Quốc gia Ba Vì - Hà Tây (cũ), ngoài những kết quả về các đặc điểm hình thái, tái sinh tự nhiên, sinh trưởng và phân bố của loài, tác giả còn đưa ra một số định hướng về kỹ thuật lâm sinh để tạo cây con từ hạt và trồng rừng đối với loài cây này

Vũ Văn Cần (1997) [5] đã tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học của cây Chò đãi làm cơ sở cho công tác tạo giống trồng rừng ở Vườn Quốc gia Cúc Phương, ngoài những kết luận về các đặc điểm phân

bố, hình thái, vật hậu, tái sinh tự nhiên, đặc điểm lâm phần có Chò đãi phân bố, tác giả cũng đã đưa ra những kỹ thuật tạo cây con từ hạt đối với loài cây Chò đãi

Nguyễn Thanh Bình (2003) [2] đã nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài Dẻ ăn quả phục hồi tự nhiên tại Bắc Giang Với những kết quả nghiên cứu đạt được, tác giả đã đưa ra nhiều kết luận, ngoài những đặc điểm

về hình thái, vật hậu, phân bố, cấu trúc và tái sinh tự nhiên của loài, tác giả còn cho rằng phân bố N-H và N-D đều có một đỉnh; tương quan giữa Hvn và

D1,3 có dạng phương trình Logarit

Lê Phương Triều (2003) [18] đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học của loài Trai lý tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, tác giả đã đưa ra một số kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái, vật hậu và sinh thái của loài, ngoài

ra tác giả còn kết luận là: có thể dùng hàm khoảng cách để biểu thị phân bố N-D1.3, N-Hvn, các mối quan hệ H-D1,3, Dt-D1,3

Vương Hữu Nhị (2003) [14] đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh học

và kỹ thuật tạo cây con Căm xe góp phần phục vụ trồng rừng ở Đắc Lắc - Tây Nguyên, từ kết quả nghiên cứu với những kết luận về đặc điểm hình thái, phân bố, cấu trúc, tái sinh tự nhiên, tác giả còn đưa ra những kỹ thuật gây trồng đối với loài cây này

Ly Meng Seang (2008) [13] đã nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của rừng Tếch trồng ở Kampong Cham Campuchia, đã kết luận: ở các độ tuổi khác nhau: Phân bố N-D1,3 ở các tuổi đều có dạng một đỉnh lệch trái và nhọn, phân bố N-H thường có đỉnh lệch phải và nhọn, phân bố N-Dt đều có đỉnh lệch trái và tù Giữa D1,3 hoặc Hvn so với tuổi cây hay lâm phần luôn tồn tại mối quan hệ chặt chẽ theo mô hình Schumacher Ngoài ra, tác giả cũng đề nghị trong khoảng 18 năm đầu sau khi trồng rừng Tếch nên chặt nuôi dưỡng 3 lần theo phương pháp cơ giới, với kỳ dãn cách là 6 năm 1 lần

Nguyễn Toàn Thắng (2008) [17] đã nghiên cứu một số đặc điểm lâm

học của loài Dẻ anh (Castanopsis piriformis) tại Lâm Đồng Tác giả đã có

những kết luận rõ ràng về đặc điểm hình thái, vật hậu, phân bố, giá trị sử dụng, về tổ thành tầng cây gỗ biến đổi theo đai cao từ 17 đến 41 loài, với các loài ưu thế là Dẻ anh, Vối thuốc răng cưa, Du sam,

Hoàng Văn Chúc (2009) [8] trong công trình “Nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh tự nhiên loài Vối thuốc (Schima wallichii Choisy) trong các trạng thái rừng tự nhiên phục hồi ở tỉnh Bắc Giang” đã mô tả một cách chi

tiết về đặc điểm hình thái, vật hậu, tái sinh, phân bố,… của loài cây này ở khu

vực tỉnh Bắc Giang Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần nhân rộng loài cây bản địa có giá trị này

Tóm lại, với những kết quả của những công trình nghiên cứu như trên,

là cơ sở để đề tài lựa chọn những nội dung thích hợp để tham khảo vận dụng trong đề tài nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài Xoan Đào

1.3 Những nghiên cứu về cây Xoan đào

Theo Trần Hợp (2002), Xoan đào có tên khoa học là (Pygeum arboreum Endl) tên đồng nghĩa (Prunus arborea), tên khác theo tiếng Thái

Lan - Lào May Mactec, thuộc họ Rosaceae Trên thế giới Xoan đào phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới (Việt Nam, Lào, Campuchia, Ấn độ, Pakistan, Chine, Myanmar, Thailand ) [11]

Xoan đào là cây gỗ lớn trong điều kiện tự nhiên cây có thể cao tới 40m đường kính 75cm Thân cây hình trụ, thẳng, vỏ mỏng, nhẵn màu xám bạc, bên ngoài vỏ màu xanh lá cây, dác gỗ màu trắng Cành non được bao phủ bởi lông mịn dày đặc màu nâu, lá đơn nguyên hình trứng hoặc elip rộng 2-7cm, dài khoảng 15cm, 2 mặt lá đều có lông Hoa chùm màu vàng trắng mọc ở nách lá hình chuông chia làm nhiều thùy Quả hạch, hình cầu, có lông, đường kính khoảng 0,5cm màu xanh lá cây sau đó màu đỏ hoặc đen [11]

Cây mọc phân tán trong các rừng nguyên sinh và thứ sinh Cây ưa sáng, sinh trưởng tương đối nhanh, dễ gây trồng, có thể trồng thuần loài hoặc hỗn giao với nhiều loài cây khác Cây tái sinh mạnh trong các loại rừng thứ sinh [11]

Cây Xoan đào có biên độ sinh thái rộng và gây trồng trên nhiều loại đất, nhiều loại lập địa khác nhau Song những nơi còn tính chất đất rừng cây sinh trưởng và tái sinh mạnh hơn [11]

Gỗ Xoan đào được xếp ở nhóm 6, gỗ bền đẹp có đặc tính cơ lý rất tốt, trọng lượng gỗ trung bình, bề mặt gỗ có màu đỏ nhạt dễ gia công dùng để đóng đồ nội thất và cao cấp trong gia đình [11]

1.4 Tổng quan khu vực nghiên cứu

1.4.1 Các yếu tố về điều kiện tự nhiên

A Vị trí địa lý

Với vị trí địa lý từ 105025’ đến 105043’kinh độ Đông, từ 21057’ đến

22025’ vĩ độ Bắc, trung tâm huyện lỵ là Thị trấn Bằng Lũng, cách thị xã Bắc Kạn khoảng 40 km theo tỉnh lộ ĐT 257 Huyện có hệ thống giao thông khá thuận lợi như đường tỉnh lộ: 254 254B, 255, 257 nối với các tỉnh như Tuyên Quang, Thái Nguyện .và các đường liên xã tương đối hoàn thiện tạo điều kiện thuận lợi trọng việc giao lưu thương mại, phát triển kinh tế -

xã hội, du lịch

Huyện là huyện miền núi vùng cao, có độ cao giảm dần từ Bắc xuống Nam, Đông sang Tây với các dạng địa hình phổ biến như:

- Đia hình núi đất: Gồm các xã phía Nam và thị Trấn Bằng Lũng, núi đất

có độ cao phổ biến từ 400 – 600m, độ dốc bình quân từ 20o - 250 Địa hình chia cắt mạnh, Đây được đánh giá là những vùng có thể phát triển trồng rừng Keo phù hợp nhất trên địa bàn huyện Chợ Đồn;

- Địa hình thung lũng: Phân bố dọc theo các sông, suối xen giữa các dãy núi cao, nơi đây có điều kiện thuân lợi cho việc phát triển canh tác nông lâm kết hợp

- Địa hình núi đá vôi: Gồm các xã phía Bắc thuộc cao nguyên đá LangCaPhu kéo dài từ huyện Ba Bể đến thị trấn Bằng Lũng Địa hình chia cắt phức tạp bởi những dãy núi đá vôi với độ cao trên 1.000m ( núi phia Khao –

xã Bản Thi) xen giữa các thung lũng hẹp, độ dốc bình quân từ 250 – 30o Đây

là đầu nguồn của các con sông chảy vào hồ Ba Bể;

B Khí hậu

Chợ Đồn chịu ảnh hưởng chung của khí hậu Miền Bắc Việt Nam Được hình thành từ một nền nhiệt cao của đới chí tuyến và sự thay thế của các hoàn

lưu theo mùa, kết hợp với điều kiện địa hình nên mùa đông ( từ tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau), giá lạnh nhiệt độ không khí thấp, khô hanh, có sương muối; mùa hè ( từ tháng 5 đến tháng 9) nóng ẩm, mưa nhiều Nhiệt độ không khí trung bình năm 23,2oc ( Nhiệt độ không khí trung bình cao nhất 26,5oc và thấp nhất là 20,80c) Các tháng có nhiệt độ trung bình cao nhất là tháng 6,7,8 ( 280c - 290c), nhiệt độ thấp nhất vào tháng 1,2 (130c), có năm xuống tới (20c) Nhiệt độ cao tuyệt đối là 39,50c Ngoài chênh lệch về nhiệt độ theo các mùa trong năm, khí hậu Chợ Đồn còn có những đặc trưng khác như sương mù Một năm bình quân có khoảng 87 – 88 ngày sương mù, vào các tháng 10,11 số ngày sương mù thường cao hơn Về mùa đông các xã vùng núi

đá vôi thường xuất hiện sương muối; mưa đá là hiện tượng xảy ra không thường xuyên Lượng mưa thuộc loại thấp bình quân 1.115mm/năm, các tháng có lượng mưa lớn 6,7 có ngày mua tới 340mm/ ngày, lượng mưa thấp nhất là 12 và tháng

1 năm sau 1,5mm/ ngày Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 và chiếm tới 75 – 80% lượng mưa cả năm Độ ẩm không khí trung bình 82%, thấp nhất vào tháng

2 với 79% và cao nhất vào tháng 7 tới 88% Lượng bốc hơi trung bình năm là 830mm, thấp nhất là tháng 1 với 61mm, cao nhất là tháng 4 với 88mm Tổng số giờ nắng trung bình đạt 1.586 giờ, thấp nhất là tháng 1 có 54 giờ cao nhất là tháng 8 với 223 giờ

C Tài nguyên đất đai

Với tổng diện tích tự nhiên của huyện là 91.115ha Trong đó diện tích

sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp có 5.005,85ha, chiếm 5,49% tổng diện tích tự nhiên; đất lâm nghiệp có 64.731,22ha, chiếm 71,04% ; đất chuyên dùng có 4.890, 79 ha, chiếm 5,37 %; đất ở có 483,53 ha, chiếm 0,53%; đất chưa sử dụng có 14.268,61ha, chiếm 15,66% Diện tích đất nông nghiệp không đáng kể bình quân là 1.038m2 /người; đất lâm nghiệp bình quân là 1,34 ha/người; diện tích đất chưa sử dụng chủ yếu là đất đồi núi còn 12.925,78ha, đây thật sự là tiềm năng lớn để phát triển sản xuất lâm nghiệp

Về thổ nhưỡng, trên địa bàn huyện Chợ Đồn có các loại đất sau:

+ Đất feralit nâu vàng phát triển trên đá vôi, phân bố ở vùng phía Bắc của huyện từ Thị trấn Bằng Lũng đến xã Nam Cường Đất tơi xốp, độ ẩm cao, tầng đất dầy , hàm lượng dinh dưỡng cao, tỷ lệ mùn 1,9 – 3,5%

+ Đất feralit đỏ vàng phát triển trên phiến thạch sét và đá biến chất, phân

bố ở vùng đồi núi thấp thuộc các xã phía Nam Đất có tầng dầy trung bình, có thành phần cơ giới thịt nhẹ hoặc pha sét Ở những nơi có thảm thực bì rừng che phủ có tỷ lệ mùn khá cao ( 3 – 3,5%), tỷ lệ đạm trung bình, đất thích hợp cho sản xuất lâm nghiệp, ở những nơi có độ dốc thấp, gần nguồn nước có thể trồng cây ăn quả

+ Đất dốc tụ và phù sa: Sản phẩm của quá trình bồi tụ và sa lắng của sông suối phân bố ở các thung lũng và dọc theo các con sông, suối Tầng đất dày, có thành phần cơ giới từ thịt nặng đến sét, đất hơi chua, hàm lượng dinh dưỡng khá, thích hợp cho trồng các loại cây lương thực và cây công nghiệp ngắn ngày như ngô, lạc, đậu tương

D Thuỷ văn

Huyện Chợ Đồn có hệ thống suối khá dầy đặc nhưng đa số là các nhánh thượng nguồn sông Cầu, Sông Năng, sông Phó Đáy, sông Bình Trung với đặc điểm chung là đầu nguồn, lòng sông hẹp, dốc, thủy chế thất thường Giao thông đường sông không thể phát triển được do sông, suối dốc, lắm thác ghềnh, một số con suối cạn vào mùa khô nhưng mùa mưa nước dồn nhanh có thể xảy ra lũ quét

1.4.2 Các yếu tố kinh tế khu vực huyện Chợ Đồn

1.4.2.1 Thực trạng phát triển kinh tế

- Thu nhập và cơ cấu thu nhập của các ngành kinh tế Thời điểm

năm 2013 toàn huyện có 11.440 hộ, trong đó số hộ nghèo 1.780 hộ chiếm 14, 31%; hộ cận nghèo 1.272 hộ chiếm 10,23%, số nhân khẩu là: 50.281 người Nghi quyết đại hội Đảng bộ huyện Chợ Đồn lần thứ 19 (nhiệm kỳ 2010 – 2015) đã đề ra mục tiêu với cơ cấu kinh tế: Lâm – Nông – Công nghiệp - Dịch vụ, tiếp tục tăng tỷ trọng các nghành dịch vụ, chế biến, sản xuất phi

nông nghiệp; đưa lâm nghiệp và chăn nuôi trở thành ngành mũi nhọn trong kinh tế hàng hóa, sớm đưa huyện nhà thoát khỏi tình trạng chậm phát triển Với những mục tiêu đó đến nay ( kết thúc năm 2013) kính tế của huyện đã đạt được những kết quả nhất định, quan trọng, đặc biệt là trong phát triển sản xuất lâm – nông nghiệp cụ thể như: Tổng sản lượng lương thực có hạt đạt 28.502 tấn, bình quân lương thực đầu người đạt 571kg/người/ năm tăng 51kg so với NQ đại hội Đảng bộ huyện; tập trung lãnh đạo chỉ đạo công tác trồng rừng phấn đấu mỗi năm trồng được 2.000 ha rừng tập trung; thu ngân sách trên địa bàn đạt 58,8tỷ đồng ( năm 2013), thu nhập bình quân đầu người đạt 18 triệu đồng/năm

- Trong những năm gần đây, việc trồng rừng với những loài như mỡ, quế trên những diện tích tập trung; Xoan, Lát, Trám, Sấu trên các diện tích phân tán nói chung và cây keo nói riêng đã được nhân dân tích cực tham gia thực hiện góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của huyện

1.4.2.2 Đánh giá các cơ sở hạ tầng kỹ thuật

- Giao thông:

+ Có Tuyến tỉnh lộ 254 đi từ huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên qua các

xã từ phía Nam A , cụm trung tâm, phía Bắc của huyện;

+ Tỉnh Lộ 255, 255B, Từ trung tâm huyện sang huyện Chiêm Hóa tỉnh Tuyên Quang;

+ Tỉnh Lộ 257 Từ trung tâm thị xã Bắc Kạn đến thị trấn Bằng lũng trung tâm của huyện;

+ Tỉnh Lộ 257B Từ các xã phía Nam B đến quốc lộ 3 ( Địa phận huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn)

+ Đến nay toàn huyện có 100% xã có đường rải nhựa, bê tông đến trong tâm xã, 90% số thôn, tổ, bản có đường xe máy và xe cơ giới nhỏ đi lại;

Nhìn chung hệ thống giao thông thuận lợi trong việc vận chuyển các loại hàng hóa, đặc biệt là các loại lâm sản Tuy nhiên hiện nay các tuyến đường lâm nghiệp chưa đáp ứng được so với việc vận chuyển lâm sản sau khai thác của nhân dân

- Điện: Hiện toàn huyện có 145 tram biến áp, dung lượng 31.674KVA, với 283,3 Km đường dây 0,4, 01 tram biến áp 110KVA, tỷ lệ hộ dùng điện đạt 93,34% Hệ thống điện đủ điền kiện để cho các nhà máy chế biến gỗ hoạt động trên địa bàn

1.4.2.3 Đánh giá hệ thống cung cấp dịch vụ kỹ thuật

Trên địa bàn huyện hiện có: 120 công ty TNHH, Công Ty TNHH một thành viên, Doanh nghiệp và Hợp tác xã đăng ký hoạt động kinh doanh sản xuất trên địa bàn Trong đó có 37 Công ty, Doanh nghiệp, Hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực Lâm nghiệp còn rất hạn chế Cụ thể

- Công ty TNHH: 02 ( Trường thành, Đa Lợi)

- Hợp tác xã, DN, Hộ kinh doanh cá thể chế biến lâm sản: 35

Tuy nhiên hoạt động của các Công ty, Hợp tác xã DN, Hộ kinh doanh cá thể chủ yếu là qui mô nhỏ, chủ yếu là chế biến lâm sản, đồ gia dụng sử dụng nguồn nguyên liệu chủ yếu dựa vào gỗ rừng tự nhiên, hoạt động thiếu bền vững, không ổn định thường xuyên

1.4.3 Các yếu tố xã hội huyện Chợ Đồn

- Độ tuổi từ 10 tuổi trở lên là: 41.980 người, chiếm 83% dân số Trong đó: + Độ tuổi lao động nam từ 15 – 60 tuổi là: 19.413 người, chiếm 38,6 % dân

số ( Lao động có việc làm: 17.078 người, không có việc làm: 543 người)

+ Độ tuổi lao động nữ từ 15 – 55 tuổi là: 18.576 người, chiếm 36,9 % dân số ( Lao động có việc làm: 15.470 người, không có việc làm: 642 người)

- Với cơ cấu dân tộc: dân tộc Tày 36.607 người, chiếm 72,8% dân số toàn huyên, dân tộc Dao 6.386 người chiếm 12,2% dân số toàn huyên, các dân tộc còn lại chủ yếu là các dân tộc Nùng, Mông, Hoa Với thành phân dân tộc như vậy nhìn chung là hoàn toàn thuận lợi trong công tác tổ chức tuyên truyền vận động nhân dân trong thực hiện các chính sách phát triển và quản lý bảo vệ rừng

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Nội dung nghiên cứu

Nội dung 1 Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu cây Xoan đào

- Xác định đặc điểm hình thái cây Xoan đào

- Xác định đặc điểm vật hậu cây Xoan đào

Nội dung 2 Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố

- Điều kiện khí hậu

- Đặc điểm đất nơi Xoan đào phân bố

Nội dung 3 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng

- Chất lượng, nguồn gốc và tỷ lệ cây tái sinh triển vọng

- Phân bố cây tái sinh theo chiều cao

Nội dung 5 Đề xuất biện pháp bảo vệ rừng tại khu vực nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp luận

Vận dụng quan điểm sinh thái phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978): Thảm thực vật rừng là tấm gương phản chiếu một cách trung thành nhất mà lại tổng hợp được các điều kiện của hoàn cảnh tự nhiên đã thông qua sinh vật để hình thành những quần thể thực vật Thảm thực vật tái sinh tự nhiên phản ánh ảnh hưởng tổng hợp của các nhân tố sinh thái đến quá trình phục hồi rừng thứ sinh

Đề tài đã sử dụng phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn đại diện ở các trạng thái thảm thực vật rừng có loài Xoan đào xuất hiện, số liệu đảm bảo tính đại diện, khách quan và chính xác

2.2.2 Phương pháp thu thập số liệu

2.2.2.1 Phương pháp kế thừa

Đề tài có kế thừa một số tư liệu:

- Những tư liệu về điều kiện tự nhiên, khí hậu, thuỷ văn, đất đai, địa hình, tài nguyên rừng

- Tư liệu về điều kiện dân sinh, kinh tế, xã hội

- Sử dụng các kết quả nghiên cứu đã có về cây Xoan đào ở trong và ngoài nước (về đặc điểm sinh thái, phân bố, cấu trúc và điều kiện lập địa …)

2.2.2.2 Phương pháp phỏng vấn

Điều tra cộng đồng sử dụng bộ phiếu điều tra (Phụ lục 1) để xác định giá trị sử dụng, khu vực phân bố, loại rừng phân bố, mức độ nhiều của loài Xoan đào tại khu vực nghiên cứu

Điều tra tầng cây gỗ

Trên mỗi ô tiêu chuẩn tạm thời, tiến hành điều tra tầng cây gỗ gồm các nội dung sau: (1) Xác định tên loài cho tất cả các cây có đường kính 6cm trở lên; (2) Đo đường kính ngang ngực (D1,3) những cây có D ≥ 6cm bằng cách

đo chu vi sau đó quy đổi ra đường kính thân cây; (3) Đo chiều cao vút ngọn (Hvn) và chiều cao dưới cành (Hdc) bằng thước sào có chia vạch đến 20cm, sai

số đo cao ± 10cm; (4) Đo đường kính hình chiếu tán (Dt) bằng thước dây theo

hướng ĐT, NB, sau đó lấy giá trị bình quân với sai số là ± 10cm; (5) Phân cấp phẩm chất cây (tốt, trung bình, xấu)

Điều tra cây tái sinh

Trên ô tiêu chuẩn tiến hành lập một 5 ô dạng bản có kích thước 25m2(5x5m) trong đó 4 góc ở ô tiêu chuẩn và 1 ô ở trung tâm ô tiêu chuẩn Với từng ô dạng bản đã thiết lập, thực hiện các nội dung điều tra sau: (1) Xác định tên loài; (2) Xác định nguồn gốc (chồi, hạt); (3) Chất lượng cây tái sinh (tốt, trung bình, xấu); (4) Đo chiều cao cây tái sinh; (5) Xác định độ tàn che cho ô dạng bản Các ô dạng bản được thiết lập để tiến hành thu thập số liệu về lớp cây tái sinh, đặc điểm tái sinh lâm phần.Tổng số ô dạng bản là 135

Để điều tra cây Xoan đào tái sinh xung quanh gốc cây mẹ, tiến hành lập các ô dạng bản với diện tích 16m2 (4x4m), 4 ô trong tá, 4 ô ngoài tán cây mẹ Mỗi xã điều tra tái sinh xung quanh 3 gốc cây mẹ với số ODB là 72 ô

Điều tra cây bụi thảm tươi

Xác định hành phần loài lớp cây bụi, dây leo và thảm tươi Xác định tên, xác định chiều cao cho cây bụi Độ che phủ của cây bụi thảm tươi (tính theo

% độ che phủ mặt đất) và được đánh giá cho toàn ô tiêu chuẩn

Theo Daniel Marmillod, những loài cây có IV% > 5% là những loài có ý nghĩa về mặt sinh thái trong lâm phần và theo Thái Văn Trừng (1978), trong một lâm phần, nhóm loài cây chiếm trên 50% tổng số cá thể của tầng cây cao thì nhóm loài đó được coi là nhóm loài ưu thế Đây là những căn cứ xác định loài và nhóm loài ưu thế Trên cơ sở đó, sau khi xác định giá trị chỉ số IV% cho từng loài, tính tổng giá trị IV% của những loài có trị số này > 5% từ cao đến thấp

- n: Tổng số cá thể của loài trong các OTC;

- S: Tổng diện tích các OTC (ha)

c Tổ thành cây tái sinh

Xác định số cây trung bình theo loài dựa vào công thức:

m

ni n

m 1 i





Trong đó:

- n là số cây trung bình theo loài,

- m là tổng số loài điều tra được,

Nếu:

- n%j  5% thì loài j được tham gia vào công thức tổ thành

- n%i < 5% thì loài j không được tham gia vào công thức tổ thành

d Mật độ cây tái sinh

Là chỉ tiêu biểu thị số lượng cây tái sinh trên một đơn vị diện tích, được xác định theo công thức sau:

S

n 10.000

Trong đó:

- S là tổng diện tích các ô dạng bản điều tra tái sinh (m2),

- n là số lượng cây tái sinh điều tra được

e Chất lượng cây tái sinh

Tính tỷ lệ % cây tái sinh tốt, trung bình, hoặc xấu theo công thức:

- N%: Tỷ lệ phần trăm cây tốt, trung bình, hoặc xấu

- n: Tổng số cây tốt, trung bình, hoặc xấu

- N: Tổng số cây tái sinh

f Phân bố tái sinh theo chiều cao

Để nghiên cứu nội dung này, đề tài đã phân chia chiều cao cây tái sinh theo 8 cấp như sau: Cấp I<0,5m; cấp II: 0,5-1,0m; cấp III từ 1,0-1,5m; cấp IV

từ 1,5-2,0m; cấp V từ 2,0-2,5m; cấp VI từ 2,5-3,0m; cấp VII > 3,0m

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Đặc điểm hình thái và vật hậu của Xoan đào

3.1.1 Đặc điểm trong hệ thống phân loại của loài

 Xắp xếp trong hệ thống phân loại:

- Ngành: Ngành hạt kín

- Phân Lớp: Hoa Hồng (Rosidae)

- Bộ: Hoa hồng (Rosales)

- Loài: Xoan đào (Pygeum arboreum Endl)

- Tình trạng bảo tồn: Xoan đào ít được quan tâm (Ic theo phân cấp

IUCN)

3.1.2 Đặc điểm hình thái

Kết quả nghiên cứu đặc điểm hình thái Xoan đào tại Chợ Đồn được tổng hợp và kế thừa các tài liệu nghiên cứu về đặc điểm sinh lý, sinh thái loài Xoan đào ở trong nước và trên thế giới, kết hợp điều tra, quan sát, bổ sung nghiên cứu về đặc điểm hình thái Xoan đào phân bố tự nhiên tại khu vực nghiên cứu

3.1.2.1 Đặc điểm hình thái thân cây

Kết quả điều tra cho thấy Xoan đào là cây gỗ lớn chiều cao 20-25m, thân thẳng tròn, hình trụ, đường kính 40-50cm, thậm chí có thể đạt tới 1m Vỏ nhẵn màu tro bạc hoặc nâu, khi non trơn nhẵn, khi thành thục vỏ nứt dọc nông, thịt vỏ vàng hoặc hơi hồng, cành non phủ đầy lông mịn màu rỉ sắt, đoạn thân dưới cành cao, tán hình tháp, có nhiều bì khổng tròn, màu nâu nhạt Toàn thân có mùi hôi bọ xít Xoan đào phân cành ở ¾ chiều cao thân cây, gốc bạnh vè nhỏ