Quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Tr ường đại học Ngoại thương Khoa Lý luận chính trị TI ỂU LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - L ÊNIN QUAN HỆ GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VỚI KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG VÀ VẬN DỤNG PHÂN

Tr ường đại học Ngoại thương Khoa Lý luận chính trị

TI ỂU LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - L ÊNIN

QUAN HỆ GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VỚI KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG VÀ VẬN DỤNG PHÂN TÍCH QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VỚI CHÍNH TRỊ TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA

Họ tên sinh viên: Nguyễn Hồng Hạnh

Lớp: Anh 6 - Khối 2 - Tài chính – khoá 48

Giáo viên hướng dẫn: Trần Huy Quang

Hà Nội, tháng 11 năm 2009

MỤC LỤC

N ội dung

Trang

Lời nói đầu ……….3

A Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ……… 4

1 Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ……….4

2 Quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ………… 5

3 Biểu hiện của mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ở nước ta 8

B Quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong công cuộc đổi mới ở nước ta 9

… 15

Tài liệu tham khảo 15

LỜI NÓI ĐẦU

Trước xu thế phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thế giới, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế ngày càng được khẳng định Đất nước ta trong quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội phải xây dựng một nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất phù hợp Nền kinh tế nước ta đang ở vào giai đoạn đặc biệt của sự phát triển, đó là bước ngoặt trong quá trình chuyển từ nền kinh tế quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước

Lĩnh vực kinh tế của đời sống xã hội được làm rõ bằng các phạm trù phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Mối quan hệ giữa kinh tế

và chính trị được khái quát trong các phạm trù cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng và quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở hạ tầng Lĩnh vực xã hội có các phạm trù giai cấp, đấu tranh giai cấp, kết cấu giai cấp Đấu tranh giai cấp trong xã hội có giai cấp đối kháng là một trong những động lực phát triển của xã hội Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, các hình thái của ý thức xã hội và vai trò ngày càng to lớn của ý thức xã hội trong quá trình phát triển xã hội Mỗi xã hội có một kết cấu kinh tế đặc trưng, tức là một cơ sở hạ tầng của xã hội, trên đó xây dựng nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng

Với tư cách là sinh viên năm nhất, em chỉ xin nêu một số vấn đề có tính chất

khái quát về đề tài: Quan hệ giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và vận dụng phân tích quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam Vì thời gian hoàn thành có hạn cũng như vốn hiểu biết còn ít ỏi của mình, bài

tiểu luận của em khó tránh khỏi những sai sót và khuyết điểm còn phải sửa đổi và bổ

sung Vì vậy em rất mong và trân trọng mọi ý kiến đóng góp của thầy để từ đó em có thể củng cố được vốn hiểu biết của mình

Em xin chân thành cảm ơn thầy

A Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

1 Khái niệm:

1 1 Khái niệm “cơ sở hạ tầng”

C.Mác viết: "Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của

xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó"

- Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh

tế của một xã hội nhất định Khái niệm cơ sở hạ tầng phản ánh chức năng xã hội

của các quan hệ sản xuất với tư cách là cơ sở kinh tế của các hiện tượng xã hội

- Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm quan hệ sản xuất thống trị, quan

hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phối các quan

hệ sản xuất khác, nó quy định xu hướng chung của đời sống kinh tế - xã hội Bởi vậy,

cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể được đặc trưng bởiquan hệ sản xuất thống trị trong

xã hội đó Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mầm mống cũng có vai trò nhất định

Như vậy, xét trong nội bộ phương thức sản xuất thì quan hệ sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, nhưng xét trong tổng thể các quan hệ xã hội thì các quan hệ sản xuất "hợp thành" cơ sở kinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực, trên đó hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng

- Trong xã hội có đối kháng giai cấp thì tính chất của sự đối kháng giai cấp và sự xung đột giai cấp bắt nguồn từ trong cơ sở hạ tầng

1.2 Khái niệm “kiến trúc thượng tầng”

- Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như

nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội, được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định

- Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật phát triển riêng, nhưng có liên hệ tác động lẫn nhau và đều nảy sinh trên cơ sở hạ tầng, phản ánh

cơ sở hạ tầng, trong đó nhà nước là bộ phận có quyền lực mạnh mẽ nhất của kiến trúc thượng tầng Nhà nước có trong tay những công cụ hữu hiệu có tính chất bạo lực: cảnh sát, quân đội, toà án, nhà tù, Chính nhờ có nhà nước mà tư tưởng của giai cấp thống trị mới thống trị được toàn bộ đời sống xã hội

- Trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng mang tính giai cấp Đó chính là cuộc đấu tranh về mặt về tất cả các mặt của đời sống xã hội Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị quyết định tính chính trị - tư tưởng của các giai cấp đối kháng, trong đó, đặc trưng là sự thống trị về mặt chính trị - tư tưởng của giai cấp thống trị Trong kiến trúc thượng tầng của xã hội có giai cấp, nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng Nó tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã hội nhất định Nhờ có nhà nước, giai cấp thống trị mới thực hiện được sự thống trị của mình chất cơ bản của kiến trúc thượng tầng trong một hình thái xã hội nhất định Tính chất đối kháng về quan điểm tư tưởng và cuộc đấu tranh tư tưởng của các giai cấp đối kháng phản ánh tính chất đối kháng của cơ sở hạ tầng

2 Quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt của đời sống xã hội, chúng thống nhất biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng đóng vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng

Cơ sở hạ tầng là những quan hệ vật chất, kiến trúc thượng tầng là những quan hệ tinh thần Thực chất của mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là mối quan hệ biện chứng giữa quan hệ vật chất và quan hệ tinh thần trong đời sống xã hội Trong mối quan hệ biện chứng đó, quan hệ vật chất quyết định quan hệ tinh thần, tức là cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng

2.1 Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

* Cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định đối với sự hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng của xã hội Vì:

- Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng với

nó Tính chất của kiến trúc thượng tầng là do tính chất của cơ sở hạ tầng quyết định

- Các mâu thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng, quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị tư tưởng; cuộc đấu tranh giai cấp về chính trị tư tưởng là biểu hiện những đối kháng trong đời sống kinh tế Tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng như nhà nước, pháp quyền, triết học, tôn giáo, v.v đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định

- Các thể chế của xã hội được hình thành như thế nào, cơ chế hoạt động của nó

ra sao đều do cơ sở kinh tế quyết định

- Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị và đời sống tinh thần của xã hội

* Cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng:

- Khi cơ sở hạ tầng thay đổi thì sớm hay muộn, kiến trúc thượng tầng cũng thay đổi theo C.Mác viết: "Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng" Sự biến đổi đó xảy ra trong mỗi hình thái kinh tế

- xã hội, cũng như từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác Như thế, khi cơ sở hạ tầng của xã hội có sự thay đổi căn bản thì sớm hay muộn cũng sẽ kéo theo những thay đổi căn bản trong kiến trúc thượng tầng (có yếu tố thay đổi nhanh,

có yếu tố thay đổi chậm )

- Trong xã hội có giai cấp thì thông qua đấu tranh giai cấp, mà đỉnh cao là cách mạng xã hội thì cơ sở hạ tầng cũ sẽ bị xoá bỏ và được thay thế bằng một cơ

sở hạ tầng mới Biểu hiện: Nhà nước của giai cấp thống trị cũ mất đi, nhà nước mới ra đời,

Tóm lại, sự biến đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến biến đổi kiến trúc thượng tầng là cả một quá trình hết sức phức tạp Tuy sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng cũng gắn với sự phát triển của lực lượng sản xuất, nhưng lực lượng sản xuất

không trực tiếp làm thay đổi kiến trúc thượng tầng Sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ trực tiếp làm thay đổi quan hệ sản xuất, tức trực tiếp làm thay đổi cơ

sở hạ tầng và thông qua đó làm thay đổi kiến trúc thượng tầng Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng là quy luật phổ biến của mỗi hình thái kinh tế -

xã hội

2.2 Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng

- Sự tác động tích cực của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện trước hết ở chỗ bất kỳ một kiến trúc thượng tầng nào cũng có chức năng xã hội là bảo

vệ, duy trì, củng cố và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó, đấu tranh để xoá bỏ cơ sở

hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cũ

- Kiến trúc thượng tầng là sự đảm bảo cho sự thống trị về chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế Vì thế, một giai cấp thống trị nào đó, khi đã có sự thống trị về mặt kinh tế thì phải thiết lập sự thống trị về mặt chính trị và tinh thần

- Các bộ phận khác nhau của kiến trúc thượng tầng đều tác động đến cơ sở hạ tầng bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng

có tác động to lớn nhất và trực tiếp đối với cơ sở hạ tầng

- Trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội, kiến trúc thượng tầng có những quá trình

biến đổi nhất định Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng theo hai hướng:

+ Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy cơ sở hạ tầng kinh tế phát triển

+ Nếu kiến trúc thượng tầng tác động ngược chiều, không phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì sẽ kìm hãm sự phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội Nhưng sự kìm hãm đó của kiến trúc thượng tầng cũng chỉ là tạm thời, bởi quy luật khách quan của sự phát triển xã hội sẽ tự vach đường đi cho nó

- Trong thời đại ngày nay, vai trò của kiến trúc thượng tầng tăng lên rõ rệt, càng thể hiện với tư cách là một yếu tố tác động mạnh mẽ đến tiến trình lịch sử Song nếu quá nhấn mạnh hoặc thổi phồng vai trò của kiến trúc thượng tầng đến mức phủ định tính tất yếu kinh tế của xã hội, thì sẽ rơi vào chủ nghĩa duy tâm chủ quan, duy ý chí

3 Biểu hiện của mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ở nước ta

- Cơ sở hạ tầng trong thời kỳ quá độ ở nước ta bao gồm các kiểu quan hệ sản xuất gắn liền với các hình thức sở hữu tương ứng với các thành phần kinh tế khác nhau, thậm chí đối lập nhau, cùng tồn tại trong một cơ cấu kinh tế thống nhất theo định hướng

xã hội chủ nghĩa

- Về xây dựng kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Đảng ta đã khẳng định: lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng cho mọi hoạt động tinh thần của xã hội Xây dựng hệ thống chính trị xã hội xã hội chủ nghĩa mang tính chất giai cấp công nhân, do đội tiên phong của nó là Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bảo đảm cho nhân dân thực sự là người chủ của xã hội Các tổ chức, bộ máy tạo thành hệ thống chính trị - xã hội không tồn tại như một mục đích tự thân mà vì phục vụ con người, thực hiện cho được lợi ích và quyền lực thuộc về nhân dân lao động

- Mỗi bước phát triển của cơ sở hạ tầng hoặc kiến trúc thượng tầng là một bước giải quyết mâu thuẫn giữa chúng Việc phát triển và củng cố cơ sở hạ tầng, điều chỉnh

và củng cố các bộ phận của kiến trúc thượng tầng là một quá trình diễn ra trong suốt thời kỳ quá độ

- Sự định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần thì hoạt động định hướng của kiến trúc thượng tầng chính trị không chỉ bó hẹp trong kinh tế quốc doanh mà phải hoạt động bao quát cả trong những thành phần kinh tế ngoài quốc doanh nhằm từng bước xã hội hoá nền sản xuất với những hình thứ c và bước đi thích hợp theo hướng: kinh tế quốc doanh được củng cố và phát triển ở những vị trí chủ đạo, kinh tế tập thể dưới hình thức thu hút phần lớn những người sản xuất nhỏ trong các ngành nghề, các hình thức xí nghiệp, công ty cổ phần phát triển mạnh, kinh tế tư nhân

và gia đình phát huy được mọi tiềm năng, các tập đoàn kinh doanh lớn có sức chi phối trong nền kinh tế được hình thành

B.Quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong công cuộc đổi mới ở nước ta

Dưới chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng thuần nhất và thống nhất Vì cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa không có tính chất đối kháng, không bao hàm những lợi ích kinh tế đối lập nhau Hình thức sở hữu bao trùm là sở hữu toàn dân và tập thể, hợp tác tương trợ nhau trong quá trình sản xuất, phân phối sản phẩm theo lao động, không còn chế độ bóc lột Kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa phản ánh cơ sở hạ tầng của xã hội chủ nghĩa, vì vậy mà có sự thống trị về chính trị và tinh thần

Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước của dân do dân và vì dân Pháp luật xã hội chủ nghĩa là công cụ để cải tạo xã hội cũ và xây dựng xã hội chủ nghĩa tiến bộ, khoa học trở thành động lực cho sự phát triển xã hội Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc và triệt để, là một giai đoạn lịch

sử chuyển tiếp Cho nên cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng với đầy đủ những đặc trưng của nó Bởi vì, cơ sở hạ tầng mang tính chất quá độ với một kết cấu kinh tế nhiều thành phần đan xen của nhiều loại hình kinh tế xã hội khác nhau Còn kiến trúc thượng tầng có sự đối kháng về tư tưởng và có sự đấu tranh giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản trên lĩnh vực tư tuởng văn hoá

Bởi vậy công cuộc cải cách kinh tế và đổi mới thể chế chính trị là một quá trình mang tính cách mạng lâu dài, phức tạp mà thực chất là cuộc đấu tranh gay go, quyết liệt giữa hai con đường tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Chính vì những lý do đó mà nước ta từ một nước thuộc địa nửa phong kiến với nền kinh tế lạc hậu sản xuất nhỏ là chủ yếu, quá độ lên chủ nghĩa xã hội chúng ta đã gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Cơ sở hạ tầng thời kỳ quá độ ở nước ta bao gồm các thành phần kinh tế như: kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân, cùng các kiểu quan hệ sản xuất gắn liền với hình thức sở hữu khác nhau, thậm chí đối lập nhau cùng tồn tại trong một cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất Đó là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Sau 1986 nước ta đã chuyển mô hình kinh tế từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đó là một quá trình thể hiện sự đổi mới về tư duy và ngày càng hoàn thiện cả về lí luận cũng như thực tiễn xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Đây cũng là một quá trình về sự nhận thức đúng hơn các quy luật khách quan, chuyển từ một nền kinh tế mang nặng tính chất hiện vật sang nền kinh tế hàng hoá với nhiều thành phần, khôi phục các thị trường để từ đó các quy luật thị trường phát huy tác dụng điều tiết hành vi các tác nhân trong nền kinh tế thay cho phương pháp quản lí bằng các công cụ kế hoạch hoá trực tiếp mang tính pháp lệnh, xoá bỏ bao cấp tràn lan của nhà nước để các doanh nghiệp tự chủ, tự chịu trong sản xuất kinh doanh Nhà nước thực hiện quản lí nền kinh tế thông qua pháp luật và điều tiết thông qua các chính sách và các công cụ kinh tế vĩ mô

Kinh tế thị trường phát triển theo cơ chế thị trường có sự quản lí của nhà nước đảm bảo thống nhất giữa sự phát triển kinh tế, tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội

Nhà nước điều tiết thị trường thực hiện chức năng quản lí vĩ mô nền kinh tế cần phải: Tôn trọng tính khách quan của cơ chế thị trường và coi trọng tính tự chủ về kinh

tế của các chủ thể kinh tế, sự hình thành của giá cả thị trường

Nh à nước quản lý vĩ mô đó là một sự cần thiết vì cơ chế thị trường ngoài những

ưu điểm còn có những khuyết điểm Sự quản lý của nhà nước nhằm phát huy những mặt tích cực của kinh tế thị trường và khắc phục những mặt trái của nó Đây là mục tiêu của nhà nước

Vai trò quản lý của nhà nước rất quan trọng được thể hiện ở các chức năng + Chức năng định hướng cho kinh tế thị trường phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa Việc định hướng này thông qua các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển Đầu tư các dự án để nền kinh tế phát triển đúng hướng

+ Ổn định kinh tế vĩ mô vì thị trường hay bị khủng hoảng gây thất nghiệp và lạm phát