Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An

Cho nên, vấn đề về phương pháp, phương tiện và thiết bị dạy học trong nhà trường đến nay vẫn đang là câu hỏi mở, đặt ra nhiều câu hỏi đối với những người làm công tác giáo dục và đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy. Là một giáo viên trực tiếp dạy môn Ngữ văn ở trường THCS Nga An, tôi ý thức được tầm quan trọng của vấn đề đổi mới phương pháp. Đặc biệt là đổi mới điều kiện, phương pháp, thiết bị giảng dạy, nên tôi đi sâu vào nghiên cứu, làm và sử dụng thành công đồ dùng dạy học ở môn Ngữ văn, “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An”. Đây chỉ là một kinh nghiệm mang tính cá nhân, rất mong được sự giúp đỡ, góp ý của thầy cô, và đồng nghiệp.

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Chúng ta đang sống trong thời đại Hội nhập và phát triển; thời đại Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá, nền công nghệ thông tin đang phát triển như vũ bão, nên rất cần có những con người mới đáp ứng được những yêu cầu của xã hội

Đó là những con người chủ động, năng động, sáng tạo, có kiến thức hiểu biết trong mọi lĩnh vực, tích cực trong công việc và trong cuộc sống Vì vậy, đổi mới phương pháp giáo dục là một việc làm rất cần thiết

Thực tế, ở nước ta, Bộ giáo dục và Đào tạo đã tiến hành từng bước đổi mới phương pháp giáo dục: Chương trình thay SGK trung học cơ sở đến nay đã thực hiện được 13 năm (từ năm học 2002 - 2003) gắn liền với việc không ngừng đổi mới phương pháp dạy học, với mục đính hướng học sinh đến những yêu cầu của giáo dục thời đại mới

Việc đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông gắn liền với đổi mới điều kiện và phương tiện, thiết bị dạy học Vì như chúng ta đã biết: phương tiện dạy học góp phần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêu, yêu cầu dạy học Ngữ văn,

hỗ trợ việc triển khai bài học, làm tường minh các khái niệm trừu tượng, giúp quá trình lĩnh hội của học sinh nhanh và hiệu quả hơn, tạo môi trường trực quan, sinh động

Trong quá trình giảng dạy, phương pháp được xem là biện pháp phát huy tối đa tính hiệu quả của quá trình dạy học Tùy vào từng môn học mà người dạy lựa chọn phương pháp thích hợp nhằm đem lại hiệu quả cao cho người học Đối với môn Ngữ văn, lâu nay người dạy vẫn thường dùng phương pháp thuyết trình, diễn giải là chính Với những hình ảnh minh họa trong sách giáo khoa, thì cũng chủ yếu cho học sinh quan sát, rồi hỏi xem nội dung bức tranh trên nói gì, rồi mô phỏng dưới dạng ngôn ngữ, mang tính chất trừu tượng Hơn nữa, những bức ảnh trong sách là ảnh đen trắng, nên học sinh khó cảm nhận hết được cái hay, cái đẹp của bức tranh chính là cảm hứng sáng tác những áng văn, vần thơ của tác giả Điều đó cho thấy việc lĩnh hội kiến thức văn học cho học sinh nặng

về lí thuyết hơn là việc xen kẽ những hình ảnh có thật, với sự tưởng tượng sinh động đã khơi cảm xúc trong tâm hồn tác giả khi sáng tác nên những tác phẩm văn học Mặt khác, học sinh cũng không cảm nhận được những hình ảnh rất gần gũi, thân quen, bình dị, mộc mạc trong cuộc sống hàng ngày lại là khuôn mẫu cho sáng tác của các tác giả, để rồi từ đó khơi gợi cho học sinh thấy được những

vẻ đẹp trong cuộc sống hàng ngày chính là nền tảng, là nguồn sinh khí vô tận cho các sáng tác văn học Điều quan trọng là những vẻ đẹp bình dị ấy qua cảm nhận của nhà văn, nhà thơ đến được với nhận thức và tâm hồn của người học Muốn vậy, khi dạy học giáo viên phải biết lựa chọn hình ảnh minh họa cho phù hợp với nội dung bài học để học sinh lĩnh hội, phát huy nhận thức trực quan sinh động của các em

Cho nên, vấn đề về phương pháp, phương tiện và thiết bị dạy học trong nhà trường đến nay vẫn đang là câu hỏi mở, đặt ra nhiều câu hỏi đối với những người làm công tác giáo dục và đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy Là một giáo viên trực tiếp dạy môn Ngữ văn ở trường THCS Nga An, tôi ý thức được

tầm quan trọng của vấn đề đổi mới phương pháp Đặc biệt là đổi mới điều kiện, phương pháp, thiết bị giảng dạy, nên tôi đi sâu vào nghiên cứu, làm và sử dụng

thành công đồ dùng dạy học ở môn Ngữ văn, “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An”.

Đây chỉ là một kinh nghiệm mang tính cá nhân, rất mong được sự giúp

đỡ, góp ý của thầy cô, và đồng nghiệp

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lý luận.

1 Như chúng ta đã biết, môn Ngữ văn gồm ba phân môn: Văn – Tiếng

Việt và Tập làm văn Trong đó phân môn Văn, học sinh được học rất nhiều tác phẩm (văn bản) trong chương trình từ lớp 6 đến lớp 9, mà mỗi tác phẩm gắn liền với một tác giả, với rất nhiều cảm xúc được khơi nguồn từ những hình ảnh để sáng tác những áng văn, vần thơ Trong khi học tác phẩm, hình ảnh minh họa cho văn bản, cả giáo viên và học sinh đều không biết, chưa thấy, hoặc hình dung một cách chung chung Với một số tác phẩm gần gũi với cuộc sống thì dễ thấy, nhưng cũng chỉ được một vài hình ảnh minh họa mà chủ yếu là rơi vào những tiết thao giảng, liên quan đến máy chiếu, chuẩn bị mất nhiều thời gian của giáo viên, chưa kể với một số giáo viên việc thông thạo lắp đặt, khai thác hình ảnh nghệ thuật đang còn hạn chế Qua thực tế giảng dạy, học sinh khi học tác phẩm

có hình ảnh minh họa cho tác phẩm được giáo viên giới thiệu cho học sinh nhìn thấy, biết những hình ảnh mà người viết đã xúc cảm viết nên tác phẩm, sẽ làm cho các em tạo được sự hứng thú, tâm thế tốt cho việc tiếp thu, lĩnh hội nội dung tác phẩm được tốt hơn

2 Là người giáo viên có tâm huyết với nghề, khi tâm sự với đồng nghiệp

dạy Văn về việc làm và sử dụng phương tiện - đồ dùng dạy học, trong việc giới thiệu một số hình ảnh minh họa cho tác phẩm Có giáo viên đã nhận định rằng:

“Ngay thầy cô còn chưa biết hình ảnh đó như thế nào chứ nói gì đến học sinh? ” Câu nói đó khiến tôi băn khoăn suy nghĩ, và phần nào phản ánh thực trạng sử dụng thiết bị - đồ dùng dạy - học môn Ngữ văn ở một số trường THCS Điều đó đã thôi thúc tôi suy nghĩ, tìm tòi trong việc sử dụng đồ dùng dạy học các tác phẩm văn học không chỉ ở lớp 9, mà còn cả ở các khối lớp 6,7,8 (Qua việc truy cập vào Thư viện điện tử trên Internet)

II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.

1 Thực trạng.

Nhiều năm trực tiếp giảng dạy môn văn trong nhà trường trung học cơ sở tôi nhận thấy:

1.1 Theo xu thế hiện nay học sinh không thích học Ngữ văn, kỹ năng viết

văn yếu, viết sai chính tả, lỗi diễn đạt, lỗi trình bày, viết hoa, viết tắt tùy ý…

1.2 Do nhiều yếu tố khách quan nên việc sử dụng phương tiện, thiết bị

giảng dạy trong dạy học Ngữ văn gần như bị lãng quên Giáo viên thường dạy chay với lối đọc chép cho học sinh hoặc độc thoại trên lớp, học sinh tiếp thu kiến thức thụ động, không hứng thú trong việc học tập dẫn đến việc giáo viên chưa đổi mới phương pháp dạy học hoặc có đổi mới, nhưng còn chậm, dẫn đến việc truyền thụ kiến thức và nắm kiến thức chưa sâu

1.3 So với các môn học khác, tranh ảnh, đồ dùng phục vụ cho môn văn số

lượng không nhiều, cũng không quá phức tạp nhưng lại đòi hỏi sự tinh tế rất cao

cả về nội dung và hình thức Thực tế, ở trường tôi các phương tiện, đồ dùng dạy học của môn Ngữ văn cũng đã được trang bị nhưng còn thiếu, ít đồ dùng trực

quan, chỉ có tranh ảnh trong SGK, mà lại là hình ảnh đen trắng, một số tranh vẽ minh hoạ do Công ty thiết bị trường học cung cấp, hoặc giáo viên tự làm

1.4 Nhà trường hàng năm có phát động phong trào thi đua làm đồ dùng

dạy học, song trong bộ môn Ngữ văn giáo viên cũng không biết làm đồ dùng nào ngoài việc vẽ tranh minh hoạ theo SGK Thậm chí đã có tranh mẫu của Công ty thiết bị trường học cấp rồi nhưng giáo viên vẫn vẽ lại dẫn đến dư thừa

số lượng một số đồ dùng mà hiệu quả lại không cao, ít có đồ dùng dạy học môn Ngữ văn dự thi và đạt giải

Sau nhiều lần suy nghĩ, trăn trở, và thử nghiệm Năm học 2014 – 2015, tôi

đã thực hiện sáng kiến “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An”, khi đưa vào thực hiện tôi đã thấy

hiệu quả rõ rệt, được tổ Chuyên môn và Ban giám hiệu nhà trường đánh giá cao, cũng như trong sinh hoạt chuyên môn cụm, được cụm chuyên môn ủng hộ, nên

tôi quyết định làm tập “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An”, để mỗi giờ lên lớp tôi đều chủ động được những hình ảnh minh họa tác phẩm giới thiệu với học sinh, không phải phụ thuộc vào máy chiếu, hoặc những lúc mất điện

2 Kết quả của thực trạng trên.

Với thực trạng như đã trình bày ở trên, qua kiểm tra khảo sát ở trường tôi thấy:

2.1 Việc làm và sử dụng đồ dùng dạy học của giáo viên dạy môn Ngữ văn.

- Hầu hết các giáo viên đều làm đồ dùng dạy học, nhưng chủ yếu là mô phỏng

lại, hoặc phóng to ảnh đen trắng ở trong sách giáo khoa, nên chất lượng không được rõ nét

- Việc sử dụng đồ dùng dạy học: Khảo sát 3 tiết dạy Văn bản ở lớp 9 thì tôi thấy

có 1 tiết sử dụng ảnh minh họa cho tác phẩm để giới thiệu cho học sinh, còn 2 tiết không sử dụng

+ Cụ thể qua khảo sát chất lượng học sinh của lớp 9B và 9C cùng một bài học không sử dụng ảnh minh họa như sau:

Lớp SS Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu Điểm kém

+ Lớp 9A, có sử dụng hình ảnh minh họa cho tác phẩm để giới thiệu đến học sinh, kết quả như sau:

Lớp SS Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu Điểm kém

- Từ thực trạng trên, để góp phần nâng cao chất lượng dạy - học văn trong nhà

trường THCS, tôi đã thực hiện “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một

số tác phẩm Ngữ văn 9, ở Trường THCS Nga An” và áp dụng vào việc giảng

dạy để từng bước nâng cao chất lượng dạy của giáo viên và kết quả học tập của học sinh

III Giải quyết vấn đề.

1 Các giải pháp.

1 Thống kê tác phẩm văn học hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 9

2 Sưu tầm tài liệu

3 Xử lí các thông tin tài liệu

4 Làm đồ dùng dạy học

5 Tính hiệu quả của đồ dùng

6 Áp dụng vào giảng dạy thực nghiệm

7 Khảo sát, thống kê đối chứng kết quả

2 Các biện pháp tổ chức thực hiện.

2.1 Thống kê các tác phẩm văn học Việt Nam được học trong chương trình Ngữ văn 9.

T

Tiết theo ppct

Ghi chú

10 Những ngôi sao xa xôi Lê Minh Khuê 141,142

2.2 Sưu tầm tài liệu: Ảnh minh họa tác phẩm, Tư liệu về tác phẩm đã thống kê ở trên.

- Sưu tầm bằng nhiều cách: bản thân tự tìm kiếm, thống kê qua bạn bè, đồng nghiệp…

- Có thể tìm kiếm những thông tin ở các tài liệu sách báo, Tạp chí Văn học và tuổi trẻ, sách giáo khoa, tài liệu, qua Internet, báo Giáo dục và thời đại, Tạp chí của hội Nhà văn…

2.3 Xử lí thông tin tài liệu.

a, Ảnh minh họa.

- Dùng điện thoại di động có chức năng chụp ảnh, dùng máy ảnh Kỹ thuật số… chụp ảnh minh họa, sau đó đưa vào máy tính để chỉnh sửa

- Vào trang web, kho tư liệu “các nhà văn, nhà thơ” tìm các tác giả, tác phẩm, sau đó Download về máy tính của mình để chỉnh sửa

- Các ảnh minh họa cho tác phẩm tìm sẽ được chỉnh sửa trên chương trình Photoshop theo yêu cầu, kích cỡ tuỳ chọn cho phép: rõ nét, song vẫn giữ được

sự chân thực của ảnh

- Phía dưới và trang bên ảnh minh họa có ghi đầy đủ tên tác phẩm, tác giả.

b, Các thông tin về ảnh minh họa.

- Các tư liệu về ảnh minh họa: Cần đọc kỹ, so sánh đối chiếu, chọn lọc những thông tin cơ bản cần thiết, quan trọng mà chưa có trong phòng Thiết bị dạy học

và trong SGK Ngữ văn 9, cũng như dụng cụ dạy học của giáo viên và dụng cụ học tập của học sinh

- Ghi lại tên tài liệu tham khảo để giáo viên có thể tham khảo khi cần

Ví dụ: Để tìm hiểu ảnh về Hồ Chí Minh, vào kho ảnh Những hình ảnh về Bác

Hồ để lựa chọn.

2.4 Làm đồ dùng dạy học.

a, Ảnh minh họa.

* Sau khi chỉnh sửa trên máy vi tính xong, coppy ra ổ USB mang ra hiệu photo

* Yêu cầu:

+ Về giấy in: Giấy bìa cứng, trắng, bóng, bền

+ Về ảnh: Phải rõ nét, đẹp nhưng phải giữ được độ chân thực của tác giả, ảnh phải cùng kích cỡ

b, Tư liệu về tác giả, tác phẩm.

Sau khi đã so sánh đối chiếu chọn lọc những thông tin như đã nói ở phần trên một cách đầy đủ, chúng ta in trên máy in màu và phải kiểm tra độ chính xác của các thông tin khi đã in

c, Đóng thành tập tài liệu.

Trang bìa: Là “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một số tác phẩm Ngữ

văn 9, ở Trường THCS Nga An”.

- Phần cuối: Là mục lục theo trang để người đọc, người xem (giáo viên) dễ tìm.

+ Theo trình tự tác phẩm nào xuất hiện trước thì xếp trước, tác phẩm nào xuất hiện sau thì xếp sau

+ Theo Phân phối chương trình

Ví dụ: Phong cách Hồ Chí Minh của Lê Anh Trà.

Ở đây, tôi sắp xếp theo trình tự thứ hai để khi dạy các tác phẩm theo phân phối chương trình, giáo viên có thể lần lượt tìm và giới thiệu với học sinh một cách

dễ dàng

3 Tính hiệu quả của đồ dùng dạy học.

3.1 Giá thành sản phẩm không cao.

3.2 Không khó tìm và dễ sưu tầm Những người chịu khó sưu tầm thì có

thể tìm được không chỉ ở phần văn học khối 9 mà có thể ở các khối khác

3.3 Đồ dùng dạy học này có thể sử dụng ở nhiều bài, nhiều tiết (cụ thể

sử dụng ở tiết 1,2 lớp 9 bài Phong cách Hồ Chí Minh của Lê Anh Trà; sử dụng trong tiết 93 lớp 7, Đức tính giản dị của Bác Hồ, tác giả Phạm Văn Đồng) Sử

dụng trong thời gian dài vì đã được lưu trong máy tính (có những tiết có thể dạy trên máy chiếu)

* Năm học 2014-2015, tôi chủ yếu sử dụng việc giới thiệu ảnh minh họa trong máy tính bảng, trong bản in màu cho hình ảnh chân thật, sinh động, rõ nét; khi cần để minh họa mà không dùng máy chiếu, vừa tiện lợi, vừa chủ động (chưa kể

ở trường THCS Nga An thì máy chiếu đã bị hỏng) Còn ảnh minh họa trên máy

sẽ được sử dụng trong những tiết thao giảng, sinh hoạt cụm chuyên môn, thì kết hợp được cả chân dung tác giả và một số hình ảnh khác…

3.4 Giá trị sử dụng của đồ dùng dạy học này rất thiết thực.

Khi học tác phẩm mà học sinh biết được ảnh minh họa chân thực về tác phẩm đó Việc nhận thức qua hình ảnh trực quan sẽ góp phần trong sự liên tưởng, tưởng tượng, tạo cảm hứng thẩm mĩ, tạo hứng thú cho học sinh khi tìm hiểu tác phẩm của tác giả đó Do đó chất lượng của giờ dạy đạt hiệu quả hơn

4 Một số ví dụ về việc “Sử dụng ảnh minh họa trong giảng dạy một

số tác phẩm Ngữ văn 9, ở trường THCS Nga An” như sau:

1 Tác phẩm Phong cách Hồ Chí Minh của Lê Anh Trà, tiết 1,2 sử dụng ảnh: (Có thể dùng hình ảnh này để dạy bài Đức tính giản dị của Bác Hồ, tác giả

Phạm Văn Đồng, tiết 93, Ngữ văn 7)

Các hình ảnh trên, cùng với hình ảnh trong sách giáo khoa đã minh họa rõ nét cho học sinh hiểu được phong cách sống, làm việc của Bác hết sức giản dị,

từ thời còn ở chiến khu Việt Bắc cho đến khi về Hà Nội, Bác vẫn giữ nguyên một phong cách, lối sống kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc

và nhân loại, thanh cao mà giản dị Từ đó, học sinh có ý thức tu dưỡng học tập

và rèn luyện theo tấm gương Bác kính yêu, tự hào về Bác

2 Bài thơ Đồng chí của Chính Hữu, tiết 46 sử dụng ảnh:

Từ những hình ảnh này, giáo viên giới thiệu cho học sinh một số chi tiết, hình ảnh thơ giúp cho học sinh hiểu được vẻ đẹp chân thực, giản dị của tình đồng chí, đồng đội và hình ảnh người lính cách mạng được thể hiện qua bài thơ,

từ những hình ảnh thực của cuộc sống được tác giả đưa vào những trang thơ một cách thuyết phục mà không thiếu sức bay bổng, qua đó tự hào và noi gương về anh bộ độ Cụ Hồ

3 Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật, tiết 47 sử dụng

hình ảnh để giới thiệu, giúp cho các em hiểu được nét độc đáo của hình tượng những chiếc xe không kính cùng hình ảnh người lính lái xe Trường Sơn hiên ngang, dũng cảm, sôi nổi, trẻ trung, tràn đầy chất lính Từ đó yêu mến, cảm phục

và tự hào về thế hệ trẻ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mĩ, đặc biệt là những chiến sĩ lái xe và những cô thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn khói lửa

(Ảnh này có thể sử dụng khi dạy bài

Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh

Khuê, tiết 141,142; kết hợp với giáo

viên hát bài Cô gái mở đường của

nhạc sĩ Xuân Giao)

4 Bài thơ Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận, tiết 51,52 sử dụng hình

ảnh:

Đây là hai hình ảnh minh họa cho hai câu thơ đầy tính nghệ thuật Mặt trời xuống biển như hòn lửa và Mặt trời đội biển nhô màu mới Giúp học sinh cảm

nhận được cảm hứng về thiên nhiên, vũ trụ và cảm hứng về lao động sản xuất đã tạo nên những hình ảnh đẹp tráng lệ, giàu màu sắc lãng mạn của bài thơ

5 Bài thơ Bếp lửa của Bằng Việt, tiết 56,57 Bên cạnh hình ảnh trong

sách giáo khoa, sử dụng hình ảnh để minh họa cho đoạn thơ:

Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm, Nhóm niềm yêu thương, khoai sắn ngọt bùi, Nhóm nồi xôi gạo mới sẻ chung vui,

Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ

Ôi kỳ lạ và thiêng liêng – bếp lửa!

Từ đó, giúp học sinh cảm nhận được những cảm xúc chân thành của nhân vật trữ tình người cháu và hình ảnh người bà giàu tình thương, giàu đức hi sinh, đã khơi gợi những kỉ niệm của tác giả về người bà kính yêu của mình, gợi nhớ về những kỉ niệm tuổi thơ của mỗi người

6 Bài thơ Ánh trăng của Nguyễn Duy, tiết 58:

Từ những hình ảnh trên, giúp học sinh hiểu được ý nghĩa của vầng trăng, từ đó thấm thía cảm xúc ân tình với quá khứ gian lao, nghĩa tình của tác giả đối với vầng trăng