Lịch sử là một một môn học đặc thù với những chuỗi sự kiện, diễn biến đã diễn ra trong quá khứ. Vì vậy, nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Tuy nhiên, hiện nay phần đông học sinh không thích học lịch sử vì đây là môn học được các em coi là rất khó, lại là môn phụ, nên việc dạy học lịch sử của giáo viên trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Vậy làm thế nào để học sinh sẽ yêu thích môn học và tự giác trong học tập, ham muốn tìm tòi, sáng tạo. Một trong những phương pháp quan trọng để đem lại hiệu quả cho người giáo viên dạy lịch sử ở trường THCS là vấn đề tự học của học sinh.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC-ĐÀO TẠO NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA
MỘT SỐ BIỆN PHÁP TRONG DẠY HỌC SỬ 9
Người thực hiện: Mai Thị Hiên
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: THCS Nga Văn
SKKN thuộc lĩnh vực: Lịch sử
THANH HÓA NĂM 2015
Trang 2A- ĐẶT VẤN ĐỀ
Lịch sử là một một môn học đặc thù với những chuỗi sự kiện, diễn biến
đã diễn ra trong quá khứ Vì vậy, nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai
Tuy nhiên, hiện nay phần đông học sinh không thích học lịch sử vì đây là môn học được các em coi là rất khó, lại là môn phụ, nên việc dạy học lịch sử của giáo viên trở nên khó khăn hơn rất nhiều Vậy làm thế nào để học sinh sẽ yêu thích môn học và tự giác trong học tập, ham muốn tìm tòi, sáng tạo Một trong những phương pháp quan trọng để đem lại hiệu quả cho người giáo viên dạy lịch sử ở trường THCS là vấn đề tự học của học sinh
Trước hết, cần quan niệm như thế nào về việc tự học của học sinh? Trong việc tự học, không chỉ chú ý đến việc học sinh tự đọc sách, làm việc không có thầy giáo và bạn bè, mà phải chú trọng đến tinh thần, thái độ, ý chí, phương pháp làm việc của các em để nắm vững kiến thức và vận dụng kiến thức vào đời sống Có thể học sinh tự học sách giáo khoa, song vẫn thụ động, chỉ biết thuộc lòng mà không biết cách đặt vấn đề, tìm hiểu sâu hơn những kiến thức trong sách Có thể học sinh ngồi nghe giáo viên giảng bài mà vẫn không tiến hành những hoạt động tư duy độc lập trong việc lựa chọn những điều nghe được để ghi chép, nảy sinh những vấn đề mới cần giải quyết, có nhu cầu tìm hiểu sâu hơn những điều giáo viên trình bày Kết quả kiểm tra sẽ kém nếu học sinh chỉ lặp lại những điều đã đọc trong sách giáo khoa, mà không thể hiện việc độc lập làm việc của mình trong khi nghe giảng ở trên lớp, tự học ở nhà
để trình bày những kiến thức thực sự của mình đã làm chủ, biết sử dụng ngôn
ngữ của mình để diễn đạt kiến thức và có ý kiến nhận xét, phán đoán riêng.
Vì vậy, quan niệm việc tự học trong quá trình học tập của học sinh là việc các em độc lập hoàn thành những nhiệm vụ được giao, với sự giúp đỡ, hướng dẫn, kiểm tra của giáo viên Nó gây hứng thú học tập, sự cố gắng của học sinh (nhất là học sinh cuối cấp) và đóng góp phần nào vào sự phát triển của xã hội Từ những vấn đề trên, tôi quyết định chọn đề tài “Phát triển khả
năng tự học của học sinh thông qua một số biện pháp trong dạy học sử 9”
nhằm góp phần vào việc nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn Lịch sử 9 trong nhà trường THCS
Trang 3B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN
Việc rèn luyện phương pháp tự học cho HS không chỉ là một biện pháp
nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước, học thuộc kiến thức một cách chi tiết nhưng khi hỏi nội dung kiến thức bao trùm thì không trả lời được, không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Vì vậy, việc đi sâu vào hoạt động tự học của học sinh trong dạy học sẽ giúp các em học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy của bản thân
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
Trước khi thực hiện đề tài này tôi đã khảo sát chất lượng của học sinh và thu được kết quả như sau:
số HS
Thông qua bài kiểm tra, tôi nhận thấy những sai sót của học sinh:
- Học sinh thường trả lời câu hỏi bằng cách sao chép nguyên xi sách giáo khoa, trình bày lủng củng, chưa có tính độc lập tư duy
- Học sinh trả lời được những câu hỏi dễ, đơn giản (như trình bày) còn một số câu hỏi mang tính tổng hợp, phân tích, so sánh, nhận xét, rút ra ý nghĩa, liên hệ thực tế thì còn rất lúng túng hoặc chung chung, rất ít học sinh giành được điểm ở phần câu hỏi mang tính tư duy độc lập làm chủ kiến thức
- Đa số học sinh cho rằng lịch sử là bộ môn phụ, lại khó học nên tâm lý các em không thích bộ môn và cũng không giành nhiều thời gian học cho môn học này
- Trong một số tiết học, do chương trình quá tải so với thời gian quy định trong chương trình nên giáo viên ít chú ý tới đối tượng học sinh yếu kém,
Trang 4chính yếu tố này làm cho các em thêm tự ti về năng lực của mình và cảm thấy chán nản về môn học, kết quả làm bài không cao
- Vì lượng kiến thức trong các tiết học tương đối nhiều, lại kèm theo nhiều sự kiện lịch sử cùng với các mốc thời gian, số tiết làm bài tập thì không
có trong chương trình như các khối dưới, nên giáo viên cũng không có nhiều thời gian để dẫn dắt học sinh rèn luyện kĩ năng trình bày suy nghĩ của mình thông qua lời nói nhằm phát triển khả năng đàm thoại trước mọi người
III- GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
Căn cứ vào tình hình thực tế trên, vấn đề đặt ra với giáo viên là làm như thế
nào để giúp học sinh hiểu được lịch sử tức là phải nắm được bản chất của sự
kiện, từ đó các em thấy được lịch sử là môn học bổ ích, dễ hiểu, các em sẽ trở nên yêu thích môn học, tự giác học tập, luôn tìm tòi và sáng tạo Muốn vậy, trong các tiết giảng dạy, giáo viên cần khuyến khích năng lực tự học của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên thông qua những hoạt động độc lập chủ yếu của học sinh như sau:
1.Những hoạt động tự nhận thức khi nghe giáo viên giảng bài
a) Sử dụng sách giáo khoa trên lớp:
Trước giờ học, học sinh có thể đã đọc bài viết trong sách giáo khoa ở nhà theo sự hướng dẫn của giáo viên Vì vậy, trong quá trình giáo viên trình bày, học sinh kết hợp theo dõi bài giảng và bài viết trong sách giáo khoa Do đó ở trên lớp, giáo viên không nên trình bày lại sách giáo khoa, điều đó làm mất hứng thú của học sinh khiến các em có suy nghĩ: ở trong sách đã có cả rồi nên không cần ghi chép hay lắng nghe và suy nghĩ Đôi khi nên cho học sinh đọc
to, cả lớp cùng nghe một đoạn trong sách giáo khoa để thay cho phần trình bày tài liệu mới, nếu phần đó chỉ cần thông tin tài liệu mới Cũng có thể giáo viên để cả lớp tự đọc một đoạn trong sách rồi đặt câu hỏi để học sinh trả lời Điều quan trọng trong việc sử dụng sách giáo khoa trên lớp là gíao viên hướng dẫn học sinh nắm vững những nội dung quan trọng cần ghi nhớ, phân tích những sự kiện cơ bản, rút ra kết luận khái quát, trả lời câu hỏi đặt ra Giáo viên phải làm cho học sinh thấy được sự thống nhất giữa bài giảng với sách giáo khoa, hiểu được ý đồ của thầy khi bổ sung kiến thức ngoài sách giáo khoa để làm nổi bật kiến thức cơ bản Từ đó, học sinh tự lập dàn ý ghi
Trang 5chép, hiểu lôgic phát triển lịch sử Việc ghi dàn ý trên bảng đen có ý nghĩa quan trọng để học sinh theo dõi nội dung sách giáo khoa, bài giảng và tự học
ở nhà
Bài giảng tốt của giáo viên không phải chỉ giúp cho học sinh ghi chép đầy đủ mà động viên tính tích cực tư duy của các em trong khi nghe giảng, tự mình lựa chọn vấn đề để ghi chép theo dàn ý trên bảng và tự đặt ra những vấn
đề để giải quyết trên lớp hay tiếp tục suy nghĩ ở nhà
Ví dụ: Khi dạy sử 9- Tiết 13- Bài 11- Mục I-Sự hình thành trật tự thế giới mới
+ Giáo viên yêu cầu học sinh theo dõi vào sách giáo khoa và cho biết:
? Hội nghị Ianta(Liên Xô) được triệu tập trong hoàn cảnh nào
+ Khi học sinh trả lời, giáo viên kết hợp ghi bảng ngắn gọn sự kiện:
- Từ ngày 4 -> 11/2/1945 hội nghị Ianta được triệu tập
+ Sau đó giáo viên tiếp tục hỏi:
? Tại sao hội nghị chỉ có sự tham gia của nguyên thủ 3 cường quốc
Đây là câu hỏi yêu cầu các em nhớ lại giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh thế giới II, để thấy được sự thắng thế của phe đồng minh chống phát xít Các em sẽ thấy được vai trò và sức mạnh của các cường quốc trong thế chiến
II và đặc biệt là vai trò của Liên Xô đối với nhân loại
+ Tiếp đó GV yêu cầu một HS đọc to phần chữ nhỏ trong SGK trang 45 cho cả lớp nghe
+ Sau đó GV hỏi câu hỏi cuối tiểu mục trong SGK:
? Hội nghị Ian ta đã có những quyết định nào và hệ quả của các quyết định
đó
Đây là lọai câu hỏi thông thường, HS rất dễ trả lời nếu các em theo dõi vào SGK
+ Trong khi học sinh trả lời, giáo viên kết hợp ghi bảng ngắn gọn sự kiện:
- Nội dung: phân chia khu vực ảnh hưởng (sgk)
-> Xác lập Trật tự hai cực Ianta
+ Sau đó giáo viên nêu câu hỏi đòi hỏi tư duy độc lập của HS:
? Tại sao những thỏa thuận quy định trong hội nghị đã trở thành khuôn khổ của một trật tự thế giới mới ( em hiểu như thế nào là “trật tự”, “khuôn khổ”)
Trang 6? Tại sao gọi là trật tự hai cực do Liên Xô và Mĩ đứng đầu mỗi cực
Đối với hai câu hỏi trên, nếu HS không thể trả lời ngay thì GV cần đưa
ra các câu hỏi gợi mở, hoặc lấy những ví dụ đơn giản, gần gũi, để các đôí tượng HS đều dễ hình dung và đưa ra câu trả lời Từ đó, GV kết luận nội dung của tiểu mục và dẫn dắt sang tiểu mục mới
Với cách dạy như trên, học sinh sẽ không bị nhàm chán bởi giáo viên chỉ tập trung nói lại và ghi lại những kiến thức đã có trong SGK, các em sẽ được làm việc tích cực bằng chính tư duy của mình để lí giải cho những kiến thức
mà SGK đã cung cấp, đồng thời kết hợp ghi dàn ý vào vở như giáo viên đã ghi trên bảng, ngoài ra các em còn có thời gian để ghi thêm một số kiến thức
mà các em cảm thấy quan trọng cần phải lưu lại
b) Ghi bài trên lớp:
Giáo viên hướng dẫn học sinh ghi chép trên lớp ở những công việc sau:
* Thứ nhất, ghi dàn bài học, theo dàn bài của giáo viên trên bảng đen và đối chiếu khi theo dõi sách giáo khoa để ghi những sự kiện chính
* Thứ hai, vẽ lại trong vở ghi những hình vẽ giáo viên trình bày trên bảng đen để minh hoạ cho bài giảng (những hình vẽ đơn giản song có nội dung kiến thức)
Ví dụ: Khi dạy tiết 19-Bài 16- MụcII Nguyễn Ái Quốc ở Liên Xô(1923-1924) Khi GV nói đến sự kiện:Nguyễn Ái Quốc trình bày quan điểm về mối quan hệ giữa phong trào công nhân ở các nước đế quốc với phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa
GV minh họa bằng hình vẽ đơn giản kết hợp với trình bày hình vẽ: chủ nghĩa đế quốc được Nguyễn Ái Quốc ví như con đỉa hai vòi, một vòi nó hút máu (bóc lột) giai cấp công nhân ở chính quốc, một vòi hút máu của nhân dân các nước thuộc địa, Vì vậy muốn tiêu diệt đế quốc thì công nhân ở chính quốc phải đoàn kết với nhân dân lao động thuộc địa chặt đứt 2 vòi của chủ nghĩa
đế quốc, có như vậy mới tiêu diệt được chủ nghĩa đế quốc
Chủ nghĩa đế quốc
Phong trào công nhân + Phong trào cách mạng
Trang 7( chính quốc) (thuộc địa)
* Thứ ba, ghi lại số liệu, niên đại quan trọng, lập các niên biểu, đồ thị (theo bài giảng giáo viên)
Ví dụ: Sau khi dạy xong Tiết 44-Bài 29: Cả nước trực tiếp chiến đấu chống Mĩ, cứu nước (1965-1973) Giáo viên hướng dẫn HS lập niên biểu hệ
thống lại các giai đoạn lịch sử của cách mạng 2 miền với những nhiệm vụ cơ bản nhất từ 1954 đến 1973:
Giai đoạn Cách mạng miến Bắc Cách mạng miền Nam
Từ 1954-1960 Hoàn thành cải cách ruộng
đất
-Đấu tranh chống Mĩ-Diệm, giữ gìn và phát triển lực lương
-“Đồng khởi” thắng lợi
Từ 1961-1965 Thực hiện kế hoạch nhà nước
5 năm nhằm bước đầu xây dựng cơ sở vật chất cho CNXH
Đấu tranh chống chiến lược
“Chiến tranh đặc biệt” của Mĩ
Từ 1965-1968 Vừa chiến đấu chống chiến
tranh phá hoại lần thứ nhất của Mĩ, vừa sản xuất thực hiện nghĩa vụ hậu phương
Đấu tranh chống chiến lược
“Chiến tranh cục bộ” của Mĩ
Từ 1969-1973 -Khôi phục và phát triển kinh
tế-văn hóa
- Chiến đấu chống chiến tranh phá hoại lần thứ hai, vừa sản xuất và làm nghĩa vụ hậu phương
Đấu tranh chống chiến lược
“Việt Nam hóa chiến tranh”
và “Đông Dương hóa chiến tranh” của Mĩ
Bảng niên biểu này giúp các em hệ thống được kiến thức trong suốt chặng đường dài của lịch sử thời kì đất nước bị chia cắt thành hai miền, các
em sẽ không bị lẫn lộn nhiệm vụ của mỗi miền trong mỗi giai đoạn lịch sử
* Thứ tư, ghi các tài liệu lịch sử gốc, câu nói nổi tiếng của các danh nhân, câu trích trong tác phẩm các tác gia kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn kiện Đảng và Nhà nước ghi chép phải liên hệ sự kiện đang học với câu trích
Trang 8* Thứ năm, ghi các từ mới, các thuật ngữ sử học thường dùng để hiểu nội dung các khái niệm, các kiến thức cơ bản trong bài
Cuối cùng, ghi lời hướng dẫn, dặn dò của giáo viên về việc tự học ở nhà
2 Tự học sách giáo khoa
Việc tự học SGK thường được thực hiện khi giáo viên yêu cầu các em về
nhà chuẩn bị bài cho tiết học sau Tuy nhiên để các em chuẩn bị bài thường xuyên và đầy đủ thì giáo viên nên yêu cầu học sinh có vở soạn bài ở nhà trước khi đến lớp Điều này có tác dụng tích cực đến ý thức, thái độ học tập của học sinh, các em được chuẩn bị bài ở nhà trước nên khi giáo viên dạy bài mới thì các em đã nắm được kiến thức cơ bản trong SGK thông qua việc trả lời các câu hỏi ở cuối mỗi tiểu mục và cuối SGK Đặc biệt hơn nữa, hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, các em đã có thể ứng dụng công nghệ thông tin vào việc tìm hiểu các thuật ngữ, tìm kiếm các nguồn tư liệu, giải thích những kiến thức các em còn băn khoăn… trên intrenet Điều đó sẽ khiến các em không cảm thấy nặng nhọc bởi vừa phải làm quen với hàng loạt kiến thức mới trong SGK, vừa phải độc lập tư duy giải quyết vấn đề GV đặt
ra, vừa phải kết hợp ghi dàn ý theo bảng đen, lại còn tranh thủ ghi chép tích lũy thêm những kiến thức nâng cao Thực tế các em đã được chuẩn bị bài từ trước, nên giờ học trên lớp sẽ không còn nặng nề, quá tải, ngược lại giờ học trên lớp sẽ giúp các em nhanh chóng lĩnh hội và khắc sâu kiến thức của tiết học
Để giúp học sinh tự học theo kiến thức trong SGK, giáo viên cần hướng dẫn các em thực hiện các bước như sau:
* Đọc và tự ghi tóm tắt ngắn gọn những vấn đề cơ bản của bài viết
* Ghi lại những nội dung khó hiểu, đặc biệt là các thuật ngữ, khái niệm lịch sử
* Hoàn thành, câu hỏi bài tập trong sách
* Tự làm việc với bản đồ, tranh ảnh trong sách giáo khoa như tìm hiểu nội dung và trình bày diễn biến lịch sử theo bản đồ, tranh ảnh…
Tất cả những công việc giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị ở nhà đếu được giáo viên thường xuyên kiểm tra, đánh giá và cho điểm vào đầu giờ học Như vậy, việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp của bộ môn sẽ trở thành thói
Trang 9quen tốt, giúp các em không ngừng tìm tòi nâng cao hiểu biết, không bị giới hạn bởi những kiến thức trong SGK
Ví dụ: Khi dạy sử 9- Tiết 14- Bài 13- Mục I-Những thành tựu chủ yếu của cách mạng khoa học -kĩ thuật
- HS cần ghi lại ngắn gọn các nội dung cơ bản:
+ Những thành tựu trong lĩnh vực khoa học cơ bản
+ Những phát minh về công cụ sản xuất mới
+ Tìm ra những nguồn năng lượng mới
+ Sáng chế ra những vật liệu mới
+ Cách mạng xanh trong nông nghiệp
+ Tiến bộ trong giao thông vận tải, thông tin liên lạc
+ Thành tựu trong lĩnh vực chinh phục vũ trụ
- Vì đây là phần kiến thức mang tính tổng hợp của các nghành khoa học nên có nhiều khái niệm khó hiểu Vì vậy các em cần ghi lại những nội dung khó hiểu để tìm câu trả lời, trong trường hợp các em không thể tìm được câu trả lời thì giờ học ở trên lớp sẽ là mong đợi của các em để các em có thể tìm thấy đáp án dưới sự chỉ dẫn của giáo viên hoặc thông qua sự hiểu biết của các bạn trong lớp
- Câu hỏi cuối tiểu mục I: Cuộc cách mạng khoa học-kĩ thuật trong thời gian gần đây có những thành tựu nào quan trọng đáng chú ý?
Đối với câu hỏi này, tất cả các đối tượng HS đều có thể trả lời vì các em
đã tóm tắt được những vấn đề cơ bản trước đó HS cũng sẽ trả lời được một cách cụ thể chi tiết thành tựu của mỗi lĩnh vực dựa vào SGK nếu như GV yêu cầu
- Trong mục này có nhiều kênh hình (chưa kể đến HS tự sưu tầm thêm ), tuy nhiên HS cần nêu được nội dung của các hình 24 25, 26 (SGK)
Hình 24: Cừu Đôli, động vật đầu tiên ra đời bằng phương pháp sinh sản
vô tính từ tế bào lấy từ tuyến vú của một con cừu đang mang thai
Hình 25: Năng lượng xanh (điện mặt trời) ở Nhật Bản Là một nước nghèo tài nguyên, Nhật Bản đã sớm áp dụng những thành tựu khoa học kĩ thuật tiên tiến để tận dụng ánh sáng mặt trời phát minh rs điện phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt
Hình 26: Năm 1969, Astrong nhà du hành vũ trụ người Mĩ là người đầu tiên trong lịch sử nhân loại đã đặt chân lên mặt trăng
Trang 103 Tự sưu tầm bản đồ, tranh ảnh, tư liệu ngoài sách giáo khoa
Việc sưu tầm này dựa trên cơ sở những kiến thức trong SGK, sau đó
giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm ở nhà để dùng minh họa cho tiết học ở trên lớp Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện theo các bước sau:
* Lựa chọn những vấn đề cơ bản cần được làm nổi bật bằng các nguồn
tư liệu (các nguồn tư liệu này có thể tìm trong các loại sách báo cũ có liên quan, trên internet hoặc trong các môn học liên môn)
Ví dụ: Trong Tiết 19- Bài 16 (lịch sử 9): “Những hoạt động của Nguyễn
Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm 1919-1925” Giáo viên yêu cầu học
sinh sưu tầm tài liệu nói về Nguyễn Ái Quốc Học sinh có thể sử dụng bài thơ
“Người đi tìm hình của nước”(Tác giả: Chế Lan Viên)
Đất nước đẹp vô cùng nhưng Bác phải ra đi Cho tôi làm sóng dưới con tàu đưa tiễn Bác Khi bờ bãi dần lui, làng xóm khuất
Bốn phía nhìn không bóng một hàng tre
Đêm xa nước đầu tiên ai nỡ ngủ Sóng vô dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương
Trời từ đây chẳng xanh màu xứ sở
Xa nước rồi càng hiểu nước đau thương…
…Có nhớ chăng hỡi gió rét thành Ba Lê Một viên gạch hồng Bác chống lại cả mùa đông băng gía
Và sương mù thành Luân Đôn có nhớ
Giọt mồ hôi người nhỏ giữa đêm khuya.
Đời bồi tàu lênh đênh theo sóng bể
Người đi hỏi khắp bóng cờ châu Mỹ, châu Phi
Những đất tự do những trời nô lệ
Những con đường cách mạng đang tìm đi Đêm mơ nước ngày thấy hình của Nước Cây cỏ trong chiêm bao xanh sắc biếc quê nhà
Ăn một miếng ngon cũng đắng lòng vì Tổ quốc