LUẬN án TIẾN sĩ tự GIÁC hóa QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH và PHÁT TRIỂN đạo đức CỘNG sản TRONG QUÂN đội NHÂN dân VIỆT NAM HIỆNNAY

Trong quá trình xây dựng và phát huy nhân tố con người nhằm thực hiện mục đích cao nhất, đồng thời tạo ra động lực quan trọng nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa, việc xây dựng và phát huy vai trò của đạo đức cộng sản – một “ năng lực nhân tính” của con người mới xã hội chủ nghĩa có tầm quan trọng đặc biệt. Đại hội lần thứ IV Đảnh cộng sản Việt Nam đã chỉ ra: “Cùng với việc đổi mới tư duy, công tác tư tưởng phải hướng vào việc bồi dưỡng phẩm chất đạo đức mới”

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong quá trình xây dựng và phát huy nhân tố con người nhằm thực hiện mục đích caonhất, đồng thời tạo ra động lực quan trọng nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa, việc xây dựng

và phát huy vai trò của đạo đức cộng sản – một “ năng lực nhân tính” của con người mới xã hộichủ nghĩa- có tầm quan trọng đặc biệt Đại hội lần thứ IV Đảnh cộng sản Việt Nam đã chỉ ra:

“Cùng với việc đổi mới tư duy, công tác tư tưởng phải hướng vào việc bồi dưỡng phẩm chất đạođức mới” (80) Quán triệt tư tưởng đó, Tổng cục chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam đã nhấnmạnh: “cần chú trọng thật tốt việc giáo dục về lý tưởng, rèn luỵên phẩm chất đạo đức, lối sốngcho cán bộ, đảng viên, chiến sĩ, bồi dưỡng và phát huy bản chất, truyền thống cách mạng củaquân đội, luôn coi đó là vấn đề cơ bản hàng đầu trong việc xây dựng con người” (67) Do đó, đểgóp phần nâng cao chất lượng con người và sức mạnh chiến đấu của quân đội ta hiện nay, cầntích cực, chủ động và tự giác xây dựng đạo đức cộng sản trong quân đội

Quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam từtrước đến nay về cơ bản là một quá trình tự giác Tuy nhiên, trong điều kiện lịch sử hiện nay, khiyêu cầu đổi mới một cách sâu sắc và toàn diện trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đang đượcđặt ra cấp bách, việc tự giác hoá quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quânđội củng phải được nâng lên một trình độ mới về chất Sở dĩ như vậy là do:

1 Đạo đức cộng sản ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng, có vai trò ngày càng tăngtrong việc phát huy vai trò quyết định của nhân tố con người, tạo nên “nhân lực có chất lượngcao” trong sức mạnh chiến đấu của quân đội ta, đòi hỏi chúng ta phải quan tâm hơn đến việc xâydựng và phát huy vai trò của đạo đức Trong khi đó những điều kiện khách quan về vật chất vàtinh thần của xã hội cho sự hình thành phát triển của đạo đức cộng sản chưa xuất hiện đầy đủ,chưa hoàn thiện Đời sống tinh thần - đạo đức của bộ đội dang chịu nhiều tác động tiêu cực, tựphát của hoàn cảnh lịch sử Mặt khác, trong thực tiễn xây dựng và chiến đấu của bộ đội ta hiệnnay, ở không ít đơn vị, với những cấp độ và biểu hiện khác nhau, việc giáo dục và rèn luyện đạođức chưa được quan tâm đúng mức, còn bị buông lỏng, còn nhiều biểu hiện tự phát, chất lượng

và hiệu quả còn thấp, thậm chí có những biểu hiện xuống cấp khá nghiêm trọng…Vì vậy, để xâydựng và phát huy có hiệu quả vai trò của đạo đức cộng sản, chúng ta phải rất chủ động, tích cực

và tự giác trong toàn bộ các hoạt động lãnh đạo, chỉ huy, quản lý, giáo dục và rèn luyện bộ đội,đặc biệt là trong hoạt động tự giáo dục của mỗi quân nhân với tư cách là chủ thể đạo đức

2 Các thế lực phản động quốc tế đang tăng cương phản kích quyết liệt, toàn diện nhằmchống phá chủ nghĩa xã hội Mũi nhọn của sự phản kích đó là nhằm làm tha hoá về tư tưởng,đạo đức và lối sống của cán bộ, đảng viên và nhân dân các nước xã hội chủ nghĩa, lôi kéo họngả theo quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản Việt Nam đang là một trong những nơi mà kẻ thù tập

trung phản kích Trong đó, một đối tương mà chúng rất chú ý là cán bộ, chiến sĩ quân đội Càngnguy hiểm và phức tạp khi sự phản kích của kẻ thù lại liên kết trặt trẽ với sự trỗi dậy tự phát củanhững quan niệm, thói quen đạo đức cũ, với sựn lây lan của những hiện tượng tiêu cực trongđời sống xã hội và cuộc sống bộ đội Trước tình hình đó, chúng ta phải rất chủ động, tích cực và

tự giác trong giáo dục, rèn luyện đạo đức mới

3 Bản thân chủ nghĩa xã hội đang đứng trước những thử thách nghiêm trọng của sự sốngcòn Niềm tin của con người đối vớicn Mác-Lênin và chủ nghĩa xã hội đang trải qua những thửthách lớn ậ không ít người niềm tin đó đang lụi tàn, nảy sinh thái độ hoài nghi đối với lý tưởng vànhững nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cộng sản, dẫn tới tình trạng mất phương hướng tronglựa chọn hệ quy chuẩn cho thái độ, hành vi của con người, làm nguội lạnh tính tích cực xã hội vànhiệt huyết phấn đấu để hoàn thiện nhân cách…Trong hoàn cảnh như vậy, nếu không chủ động,tích cực và tự giác trong giáo dục, rèn luyện đoạ đức thì không thể hình thành, phát triển nhữngđạo đức cộng sản ở quân nhân

Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn nói trên, việc luận chứng khoa học về tựgiác hoá quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Namhiện nay là vấn đề có tính cấp thiết, nhằm góp phần cung cấp nội dung khoa học cho quá trìnhchủ động, tích cực và tự giác xây dựng đạo đức cộng sản trong quân đội

2 Tình hình nghiên cứu của vấn đề.

Vấn đề xây dựng đạo đức cộng sản đã và đang được nhiều nhà khoa học trong va ngoàinước quan tâm nghiên cứu, với những góc độ khác nhau Đã xuất hiện nhiều công trình nghiêncứu có giá trị về vấn đề này Có những công trình đi sâu nghiên cứu về xây dựng đạo đức trongthời kù quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, về chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới(118,178…) Có những công trình đã trực tiếp hoặc gián tiếp nghiên cứu về sự hình thành, pháttriển nhữnh phẩm chất nhân cách của quân nhân, trong đó có đạo đức (127, 166, 175, 177…).Những công trình đó khám phá nhiều vấn đề có tính quy luật trong sự hình thành, phát triển đờisống tinh thần – đạo đức của xã hội của quân đội xã hội chủ nghĩa, dưới các góc độ và các cấp

độ khác nhau Chính những công trình đó đã cung cấp một số cơ sở phương pháp luận để giảiquyết các vấn đề thực tiễn trong giáo dục, rèn luyện bộ đội, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận để

đi sâu nghiên cứu về tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong Quânđội nhân dân Việt Nam hiện nay

Tuy nhiên cho đến nay, chưa có công trình nào trực tiếp khảo sát dưới góc độ triết học –

xã hội về tính chất quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dânViệt Nam, nhất là tự giác hóa quá trình đó Trong khi đó, vấn đề chủ động, tích cực và tự giácxây dựng đạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay có ý nghĩa lí luận và thực tiễn to lớn, cầnđược đầu tư nghiên cứu tích cực

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án.

Mục đích cơ bản của luận án là phân tích dưới góc độ triết học – xã hội học sự hình thành,phát triển của đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam, vạch ra tính tất yếu và conđường, biện pháp cơ bản của tự giác hóa, quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sảntrong quân đội, nhằm cung cấp một số cơ sở lí luận khoa học cho hoạt động giáo dục, rèn luyệnđạo đức của bộ đội ta hiện nay, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động đó.Với mục đích như vậy, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau đây

thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam ta hiện nay Coi đó là vấn

đề có tính quy luận trong nâng cao chất lượng con người và nâng cao chất lượng chiến đấu củaquân đội

hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quảhoạt động giáo dục, rèn luyện đạo đức của bộ đội ta hiện nay

4 Cái mới về mặt khoa học của luận án.

Luận án là kết quả nghiên cứu tương đối có hệ thống dưới góc đọ triết học- xã hội về tựgiác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam tahiện nay Trong đó, tác giả đã phân tích, luận chứng những vấn đề có ý nghĩa quan trọng về líluận và thực tiễn sau đây

cộng sản trong sức mạnh chiến đấu của quân đội, về đặc điểm quá trình hình thành, phát triểnđạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam, trên cơ sở đó vạch ra những vấn đề cótính quy luật, đồng thời mang tính cấp thiết trong giáo dục và xây dựng đạo đức cộng sản trongquân đội ta hiện nay

cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam ta hiện nay là một quá trình biện chứng giữa cácyếu tố khách quan và chủ quan, giữa môi trường và giáo dục và tự giáo dục, giữa mục đích vàcon đường, biện pháp thực hiện… Trong quá trình đó, tính tích cực, chủ động và tự giác của cán

bộ, chiến sĩ trong giáo dục, rèn luyện đạo đức được nâng lên một trình độ mới về chất

giáo dục, rèn luyện đạo đức của bộ đội, để điều khiển một cách khoa học quá trình hình thành,phát triển những phẩm chất đạo đức cộng sản của quân nhân:

 Đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo đức cộng sảntrong quân đội.

Trong đó, vấn đề cơ bản nhất, có ý nghĩa trực tiếp quyết định sự hình thành, phát triểnnhững phẩm chất đạo đức cộng sản của quân nhân là đẩy mạnh và nâng cao chất lượng hoạtđộng tự giáo dục của mỗi cán bộ, chiến sĩ với tư cách là chủ thể đạo đức

5 Giá trị lý luận và thực tiễn của đề tài.

Người làm luận án mong muốn rằng, những kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ đóng gópmột số vấn đề lý luận vào sự phát triển của đạo đức và đạo đức học quân sự, nhất là vào việcphát hiện những quy luật của quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản xã hội và trongquân đội ta Do đó, có thể đáp ứng một số yêu cầu của công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học

về đạo đức học và đạo đức học quân sự ở các nhà trường trong quân đội hiện nay

Những kết quả nghiên cứu của đề tài cũng đóng góp một số cơ sở phương pháp luậncho quá trình đấu tranh khắc phục tình trạng tha hóa về đạo đức trong xã hội và trong quân đội,cung như cho quá trình đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của giáo dục và tựgiáo dục đạo đức của bộ đội ta hiện nay

Những kết quả nghiên cứu đó có thể được vận dụng trong quá trình lãnh đạo, chỉ huy vàquản lý bộ đội, trong tiến hành công tác đảng – công tác chính trị, trong giáo dục và rèn luyệnnhững phẩm chất nhân cách của quân nhân, góp phần nâng cao hiệu quả của các quá trình đó,nhằm nâng cao chất lượng con người và sức mạnh chiến đấu của quân đội ta

6 Cơ sở phương pháp luận và nguồn nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng tổng hợp phương pháp luận duy vật biệnchứng và duy vật lịch sử, đặc biệt là tương quan biện chứng giữa đạo đức với nhân tố con người

và sức mạnh chiến đấu của quân đội, giữa tất yếu và tự do, giữa phát huy và tự giác, giữa điềukiện khách quan và nỗ lực chủ quan, giữa hoàn cảnh với giáo dục và tự giáo dục, giữa lôgíc vàlịch sử… để phân tích, luận chứng về tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộngsản trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay

Cơ sở lý luận và phương pháp luận của luận án trứơc hết dựa vào các tác phẩm kinhđiển của chủ nghĩa Mac-Lênin và chủ tịch Hồ Chí Minh, các văn kiện của đảng cộng sản ViệtNam, cá tác phẩm của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước va quân đội, các chỉ thị của BộQuốc phòng và Tổng cục chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam Tác giả có tham khảo các vănkiện của Đảng, Nhà nước và Quân đội các nước xã hội chủ nghĩa, các công trình nghiên cứu cóliên quan đến luân án ở trong và ngoài nước

Luận án cũng đựơc thực hiện trên cơ sở phân tích những thông tin chọn lọc đã công bốtrên báo chí, những kết quả điều tra xã hội học, sử lý những quan sát và kết luận rút ra của chínhbản thân tác giả trong thực tiễn cuộc sống và hoạt động quân sự.

7 Kết cấu của luận án.

Kết cấu của luận án phụ thuộc vào ý định chung của đề tại nghiên cứu, bao gồm mởđầu, hai chương, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo

Chương I

TỰ GIÁC HÓA QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN ĐẠO ĐỨC CỘNG SẢN TRONG QUÂN ĐỘI LÀ VẤN ĐỀ CÓ TÍNH QUY LUẬT ĐỂ NÂNG CAO SỨC MẠNH CHIẾN ĐẤU CỦA

QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN HIỆN NAY

I.1 Vai trò ngày càng tăng của nhân tố đạo đức trong sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong những vấn đề lý luận cần đi sâu nghiên cứu về tự giác hóa quá trình hình thành,phát triển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, trước hết cần luậnchứng khoa học về đặc trưng và vai trò của đạo đức trong đời sống xã hội nói chung, trong cuộcsống và hoạt động quân sự nói riêng, đặc biệt là về vai trò ngày càng tăng của nhân tố đạo đứctrong sức mạnh chiến đấu của quân đội Có nhận thức sâu sắc điều đó, cán bộ, chiến sĩ chúng tamới quan tâm đúng mức hơn, có nỗ lực chủ quan cao hơn trong quá trình chủ động và tích cựcxây dựng đạo đức mới

Trong lịch sử phát triển của tư tưởng xã hội, những học thuyết về đạo đức đã xuất hiệntrên 26 thế kỷ trước đây trong triết học Hy Lạp-La Mã cổ đại, trong triết học cổ ấn độ, TrungQuốc…Trải qua các thời đại, nhiều nhà khoa học đã dành một sự quan tâm lớn đối với việcnghiên cứu về đạo đức, nhất là các nhà nghiên cứu về đạo đức học Mác – LêNin hiện nay Songcho đến nay, việc đạt đến một định nghĩa có thể diễn đạt một cách cô đọng những dấu hiệu quantrọng nhất về đạo đức vẫn đang là một vấn đề lý luận phức tạp, đòi hỏi sự dày công nghiên cứu.Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu đã cung cấp cho chúng ta cơ sở để nhận dạng các đặctrưng, những thuộc tính bản chất của đạo đức Trong đó đáng lưu ý đến các đặc trưng sau

1 Đặc trưng tiêu biểu của đạo đức là tính tự nguyện, tự giác của chủ thể trong hànhđộng Về vấn đề này khi bàn về quan điểm của nhà triết học cổ Hy Lạp Xôcơđrát (469-399 trướccông nguyên) Heghen đã nhận xét: Xôcơđrát nổi tiếng như một ông thày về đạo đức, nhưng nóiđúng hơn ông là người phát hiện ra đạo đức, khi Xôcơđrát khẳng định rằng con người có thểhành động bằng cách tuân theo lương tri, niềm tin (145) Ph.ăng ghen cũng đã định hướng chochúng ta: “Người ta không thể bàn bạc đúng đắn về đạo đức và pháp quyền mà lại không nói

đến cái gọi là tự do ý chí, đến trách nhiệm của con người, đến quan hệ tất yếu – tự do”(12) Khihành vi của con người bị quy định bởi sự cưỡng chế từ bên ngoài thì đó chưa phải là hành viđạo đức Con người có đạo đức là người ý thức được mục đích hành động của mình và giá trịcủa những hành động đó, biết đánh giá và điều chỉnh thái độ hành vi của mình cho phù hợp vớimục đích của hành động, với thang giá trị mà mình đã lựa chọn, trên cơ sở tuân theo những yêucầu khách quan của xã hội Có thể nói, đạo đức trước hết là biến cái tất yếu khách quan củacuộc sống thành sự đòi hỏi tự giác của chủ thể trong hành động.

2 Sự quan tâm của con người đối với người khác, đối với xã hội và toàn bộ thế giớixung quanh cũng là một đặc trưng nổi bật của đạo đức Điều này được xác định bởi cuộc sốngcủa con người bị quy định trong những tương quan nhất định: giữa con người với nhau, giữa conngười với xã hội và với toàn bộ thế giới xung quanh, trong đó cốt lõi là tương quan về lợi ích.Những tương quan đó được phản ánh ở những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức, quy định thái

độ, hành vi ứng sử của con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội Mác đã chỉ ra: “Chỉ khinào con người Pôn giống như mình thì con người Pie mới bắt đầu coi bản thân mình là một conngười”(2) Luận điểm này của Mác xác định bản chất và cơ sở của tính người, đồng thời xácđịnh bản chất và cơ sở của đạo đức với tính cách là đặc trưng của tính người Theo tư tưởng đó,G.Banđzelaze đã luận giải: “Sự đánh giá đạo đức chỉ có liên quan đến những hành động trong

đó được phản ánh thái độ của cá nhân đối với lợi ích của những cá nhân khác và của xã hội…Hành vi không bị quy định bởi sự thống nhất là sự liên đới giữa những lợi ích thì không thể coi làhành vi đạo đức”(59) Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, với những đổi mới trong chế độ kinh tế – xãhội, lợi ích của các thành viên về cơ bản là thống nhất, thì cùng với sự tiến bộ của xã hội và củacon người, sự quan tâm của con người đối với nhau, đối với xã hội và đối với toàn bộ thế giớixung quanh không còn chỉ là yêu cầu khách quan của cuộc sống cộng đồng, mà đồng thời trởthành một nhu cầu tinh thần thiết yếu bên trong của mỗi con người Với lẽ đó, A.S.Makaren côcho rằng: “Cái trục lôgíc của luật lệ đạo đức của ta không một chút nào có thể là một cá nhânriêng lẻ có thái độ bàng quan đối với các hiện tượng xã hội”(124) Đây là một trong những cơ sở

để chúng ta xác định và xây dựng những thành tố cốt lõi trong đạo đức cộng sản như: tráchnhiệm cá nhân cao trong cuộc sống cộng đồng, tinh thần làm chủ tập thể, tính tích cực xãhội v.v…Không thể nói đến đạo đức mà không đề cập đến những thuộc tính bản chất đó

3 Một đặc trưng nói lên chức năng chủ yếu của đạo đức trong đời sống xã hội là: đạođức là một phương thức điều chỉnh hành vi con người trong mọ lĩnh vực của đời sống xã hội,thông qua đó điều hoà mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội

Trong tiến trình phát triển của con người và xã hội, đạo đức xuất hiện và phát triển là mộttất yếu lịch sử, đáp ứng nhu cầu khách quan của xã hội: phối hợp hành động của các thành viêntrong cuộc sống cộng đồng, trước hết và chủ yếu là nhu cầu phối hợp hành động trong sản xuất

và phân phối sản phẩm Khi con người có ý thức về tính cá thể về vai trò và giá trị riêng biẹt của

cá nhân, xuất hiện khả năng phân tích và thái độ phê phán đối với hiện thực, khả năng lựa chọn

và bình giá, khả năng làm theo những quyết định từ bên trong của chủ thể hành động, thì để phốihợp hành động của các thành viên, cần có sự điều chỉnh thái độ, hành vi của cá nhân cho phùhợp với yêu cầu của cuộc sống cộng đồng Đạo đức hình thành, phát triển nhằm đáp ứng điềuđó

Sự điều chỉnh về đạo đức khác biệt về chất với sự điều chỉnh về mặt pháp luật Pháp luật

là lĩnh vực của sự tất yếu với ý nghĩa nó đề ra một hệ thống những yêu cấu tối thiểu của ý chíquốc gia – xã hội mà ý chí cá nhân buộc phải phục tùng Do đó, sự điều chỉnh của pháp luậtmang tính cưỡng bức, sự cưỡng chế từ bên ngoài là chủ đạo Còn đạo đức là lĩnh vực của tự

do với ý nghĩa nó đề ra một hệ thống những yêu cầu tối đa của ý chí xã hội mà cá nhân tựnguyện tuân theo Do đó, sự điều chỉnh đạo đức dựa trên sức mạnh chế ngự của tình cảm đạođức, sự cưỡng chế từ bên trong là chủ đạo Pháp luật và đạo đức đều chúh ý đến yếu tố kháchquan và chủ quan của hành vi nhưng mức độ đánh giá yếu tố khách quan có khác nhau Phápluật chú ý đến quy mô và tính chất của yếu tố khách quan nhiều hơn đạo đức: về mặt đạo đức,người ăn cắp quả trứng gà và người ăn cắp cái nhẫn vàng đều chỉ bị chê trách là ăn cắp; về mặtpháp luật, ăn cắp vặt và ăn trộm lớn bị trừng phạt khác nhau

Tuy nhiên, giữa pháp luật và đạo đức có mối quan hệ chặt chẽ Xưa nay, pháp luật baogiờ cũng là một trong những biện pháp để khẳng định một chuẩn mực đạo đức và biến nó thànhthói quen Chuẩn mực càng khó khẳng định bao nhiêu thì vai trò của pháp luật càng quan trọngbấy nhiêu.Vì vậy, không thể buông lòng pháp luật nếu việc này chưa được chuẩn bị bằng sựtiên bộ đạo đức Cùng với sự tiến bộ xã hội và phát triển của con người, vai trò của đạo đứcđược đề cao và sự trừng giới bên trong, tức là lương tâm được củng cố vững mạnh thì sự ứngdụng pháp luật, việc thi hành sự trừng giới bên ngoài dần dần trở nên không cần thiết Nhữngchuẩn mực pháp luật chuyển hóa thành những chuẩn mực đạo đức

Với những đặc trưng cơ bản nói trên, đạo đức có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội

và cuộc sống của con người Vai trò của đạo đức thể hiện rõ ở những chức năng xã hội của nó

Về vấn đề này, các nhà nghiên cứu tuy còn có những cách lí giải khác nhau song đều thống nhất

về những chức năng cơ bản của đạo đức là: điều chỉnh, nhận thức và giáo dục (96, 118, 179 …).Điều chỉnh hành vi con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội là chức năng chủ yếucủa đạo đức Bởi lẽ, đạo đức ra đời, phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu khách quan: điều chỉnhhành vi cá nhân cho phù hợp với yêu cầu của xã hội Các chức năng khác đều hướng vào việcphát huy tác dụng điều chỉnh đó của đạo đức

Đạo đức là phương pháp nhận thức hiên thực mang tính chất định giá Nó không đơnthuần đem lại cho con người sự hiêu biết, mà còn định hướng cho con người lựa chọn những giátrị, những chuẩn mực phản ánh những yêu cầu khách quan của cuộc sống Nừu chân lý là vấn

đề trung tâm của nhận thức khoa học, thì trung tâm của nhận thức đạo đức là những chuẩn mựccủa hành vi.

Ý nghĩa chức năng cua giáo dục của đạo đức là ở chỗ: đạo đức là một mặt cơ bản củanền văn hóa nhân loại, nó là một giá trị nhân đạo vì nó thức tỉnh và phát triển cái “nănh lực nhântính” ở trong con người đạo đức tham gia vào việc hình thành và phát triển nhân cách Conngười tự mình trở nên “người” hơn nhờ cảm thụ được những giá trị mà điều chỉnh mình theonhững giá trị đã tiếp nhận

Từ những đặc trưng bản chất và chức năng xã hội của đạo đức, có thể khái quát vai tròcủa đạo đức trên hai phương diện: một mặt, là phương thức điều chỉnh thái độ, hành vi conngười trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đạo đức là một bộ phận quan trọng trong hệ thốngcác phương thức quản lý và điều tiết xã hội; mặt khác, đạo đức có sức mạnh to lớn trong cải tổ

và xây dựng con người, có tác dụng “nhân đạo hóa” bản thân con người Do đó, sự tiến bộ đạođức là dấu hiệu quan trọng của tiến bộ xã hội và tiến bộ của con người Ngược lại, suy thoái vềđạo đức là dấu hiệu của xã hội đang ở trong tình trạng khủng hoảng toàn diện về kinh tế và vănhóa

Lịch sử nhân loại đã chứng minh: mỗi bước tiến của văn minh là một bước giải phóng vềmặt cá nhân của con người, đồng thời là một bước phát triển của quan hệ biện chứng giữa cáitôi và cái chúng ta, và do đó, là một bước tiến bộ về đạo đức Trong xã hội cộng sản nguyênthuỷ, vai trò của cá nhân của con người chưa được khẳng định, chưa có sáng tạo khoa học và

xã hội vận động cô cùng chậm chạp Sự điều chỉnh hành vi con người được thực hiện dưới áplực của tập quán, thói quen mà con người thích nghi một cách tự phát Đó là hình thức sơ khaicủa đạo đức Trong xã hội có đối kháng giai cấp (điển hình là xã hội tư bản), cái tôi được khẳngđịnh, những sáng tạo khoa học phát triển, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của xã hội Nhưnggần với chế độ tư hữu, cái tôi được khẳng định trong sự đối lập với cái chúng ta, lấn áp chúng ta,nên đã chứa đựng mầm mống để phủ định chính nó Xã hội có đối kháng giai cấp tạo nên mộtnghịch cảnh: sự tiến bộ của khoa học - kỹ thuật và sản xuất lại gắn liền với sự tha hóa, thụt lùi

về mặt đạo đức Về mặt này Mác đã chỉ ra: “Thắng lợi của kỹ thuật dường như đã được muabằng cái giá là sự suy đồi về mặt tinh thần Dường như là loài người càng chi phối thiên nhiênđược nhiều hơn, thì con người lại chủ nghĩaàg trở thành nô lệ của những người khác hay nô lệcho sự đê tiện của chính mình”(5) Song sự thụt lùi tương đối này có kèm theo một xu hướngtiến bộ – xu hướng đấu tranh cho giải phóng cá nhân Sự phát triển có hệ thống của xu hướngnày tất yếu đưa xã hội đến sự phủ định mới – phủ định tình trạng phân chia xã hội thành giai cấpcùng loại hình đạo đức nảy sinh từ tình trạng đó, xác lập một xã hội mới và loại hình đạo đứcmới – đạo đức cộng sản Đó là đạo đức của những người lao động được giải phóng, đoàn kết vàtương trợ theo nguyên tắc “mỗi người vì tất cả mọi người, tất cả mọi người vì mỗi người”, đấutranh vì thắng lợi của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Đạo đức đó đòi hỏi sự tôn trọng

lao động và phẩm giá con người, kết hợp lòng yêu nước với tinh thần quốc tế và lòng yêu nhânloại Sự hình thành, phát triển của đạo đức cộng sản là kết quả tất yếu của sự phủ định biệnchứng tất cả các loại hình đạo đức cũ, kế thừa và phát triển những giá trị đạo đức tốt đẹp nhất

mà loài người đã tạo ra trong lịch sử Trong xã hội chủ nghĩa và trong cộng sản chủ nghĩa, loàingười thực hiên bước nhảy vọt từ vương quốc tất yếu sang vương quốc tự do, cái tôi có điềukiên để thực sự giải phóng và phát huy tác dụng trong sự thống nhất biện chứng với cái chúng

ta Những mâu thuẫn nảy sinh trong mối quan hệ này có điều kiện để giải quyết một cách tự giác,làm cho sự chuyển hóa của hai phương diện đó không còn là sự loại trừ lẫn nhau, mà tác độnglẫn nhau cùng vận động phát triển lên những trình độ mới Do đó, đạo đức có điều kiện phát triển

và phát huy tác dụng ngày càng to lớn trong đời sống xã hội

Đạo đức là hiện tượng xã hội phổ biến, mang tính lịch sử, không chỉ đối với từng giai đoạnphát triển của xã hội, đối với mỗi giai cấp và mỗi dân tộc, mà còn đối với từng lĩnh vực hoạt độngcủa con người Trên nền đạo đức xã hội, mỗi lĩnh vực hoạt động, mỗi nghề nghiệp lại có đạo đứcriêng của nó Điều này Ph.ăng ghen đã chỉ ra: “Ngay cả mỗi nghề nghiệp đều có đạo đức riêngcủa mình”(13) Đạo đức quân sự là một bộ phận hữu cơ của đạo đức xã hội, nhưng do tính chấtđặc thù của tổ chức quân sự và hoạt động quân sự quy định, đạo đức quân sự có những đặcđiểm riêng, thể hiện trên hai góc độ sau:

1 Trong khi thể hiện những yêu cầu chung về đạo đức của xã hội, mỗi nội dung chuẩnmực đạo đức quân sự đồng thời mang những đặc trưng riêng Chẳng hạn như tính kỷ luật tựgiác là một yêu cầu khách quan của xã hội đối với đạo đức của con người mới Mọi tổ chức xãhội đều cần có kỷ luật, song tổ chức quân sự và hoạt động quân sự đòi hỏi rất cao, rất nghiêmngặt về sự phối hợp hành động của các thành viên, sao cho mọi hoạt động của các quân nhântrên mọi lĩnh vực được chỉ huy và thực hiện tập trung nhất, phát huy trí tuệ và tài năng của cácquân nhân thành chí tuệ và sức mạnh của tổ chức quân sự Kỷ luật quân sự có đặc trưng là: tínhkiên quyết, tính bắt buộc và yêu cầu phục tùng ở mức độ cao Đòi hỏi quân nhân phải chấp hànhnghiêm, chính xác và vô điều kiện những yêu cầu của lời thề danh dự, điều lệnh quân đội, cácquy định của đơn vị, mệnh lệnh của người chỉ huy, và chấp hành ở mức độ cao nhưng quy tắccủa cuộc sống xã hội Vì vậy, biết thể hiên ý chí, tinh cảm , của mình một cách chủ động, sángtạo theo phương hướng chấp hành triệt để mệnh lệnh, chỉ huy, nhiệm vụ quân sự là một trongnhững dấu hiệu quan trọng nhất của sự trưởng thành về đạo đức của quân nhân

2 Trong đạo đức quân sự , có những phẩm chất đạo đức nảy sinh trực tiếp từ những yêucầu của hoạt động quân sự, trước hết là hoạt động chiến đấu mà mỗi quân nhân nhất thiết phải

có để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ nhu: lòng dũng cảm, chủ nghĩa anh hùng, tinh thần hy sinhquên mình, tình đồng chí chiến đấu, chấp hành mệnh lệnh một cách chủ động, chính xác,nghiêm túc và vô điều kiện… Bởi lẽ, thực tiễn hoạt động quân sự, nhất là thực tiễn chiến đấu làmột hiện thực khắc nghiệt nhất, thường xuất hiện những mâu thuẫn gay gắt, những tình huống

phức tạp mà sự mạo hiểm và sự hy sinh của con người không phải là ngoại lệ Phải có nhữngphẩm chất nói trên, người lính mới có thể lao vào hiểm nguy một cách tinh táo, hành động quảquyết và chuẩn xác, để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ Cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vựcquân sự đòi hỏi đặc biệt cao về tinh thần hy sinh của người lính, ngay từ việc tự giác chấp hành

và bình thường hóa một cuộc sống không bình thường: ăn ngủ theo điều lệnh, đi lại phải xinphép… cho đến những hy sinh về vật chất, về tình cảm và về cả sinh mạng của mình Trongchiến tranh, cái chết của người lính không phải là sự kết thúc một cách bình thường của cuộcsống Đó là sự hy sinh lớn lao

Đạo đức quân sự là thành tố quan trọng trong hệ thống những phẩm chất tinh thần chiếnđấu của bộ đội Trong sức mạnh chiến đấu của quân đội, nhân tố tình cảm có vai trò to lớn, gópphần quyết định chất lượng thực hiện các nhiệm vụ tác chiến cũng như trạng thái sẵn sàng chiếnđấu của bộ đội V.I.Lênin đã khẳng định: “Trong mọi cuộc chiến tranh, rốt cuộc thắng lợi đều tuỳthuộc vào tinh thần của quần chúng đang đổ máu trên chiến trường”(33)

Phẩm chất tinh thân chiến đấu của bộ đội là “Tổng hợp những nét đặc trưng của nhâncách trong sư liên hệ chặt chẽ và bổ xung cho nhau, nhờ đó mà quân nhân thực hiện thành côngcác nhiệm vụ của mình trong thời bình cũng như trong thời chiến.Trong đó,các thành tố cơ bảnlà: lòng trung thành với nghĩa vụ và lời thề danh dự,tính tích cực chiến dấu,tính kỷ luật, sự kiêncuờng, lòng dũng cảm, tính quyết đoán, niềm khát vọng dành chiến thắng trước quân thù, tinhthần chủ dộng sáng tạo, trình độ chuyên môn quân sựvà sức bền về thể chất “ (181)

Phẩm chất tinh thần chiến đấu bao hàm tổng hợp các yếu tố năng động của ý thức xã hộinhư phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ kỷ luật, trình độ khoa học, kỹ thuật và nghệthuật quân sự…Trong đó trước hết là những yếu tố mà dưới hình thái chính trị và đạo đức, phảnánh hết sức sâu sắc và tập trung thái độ có tính giai cấp cửa con người đối với tất cả các hiệntượng xã hội, trong đó có chiến tranh, đồng thời phản ánh khả năng tinh thần của con người đểchiến thắng kẻ thù, là những yếu tố quyết định khuynh hướng xã hội cơ bản của nhân tố tinhthần trong chiến tranh Như vậy, chính trị và đạo đức là những thành tố có ý nghĩa đặc biệt quantrọng, có vai trò ngày càng to lớn trong chất lượng tinh thần va trong sức mạnh chiến đấu củaquân đội

Đạo đức chỉ là bộ phận cấu thành của nhân tố tinh thần, song đôi khi khả năng tinh thầncủa nhân dân và quân đội thể hiện trong chiến tranh được gọi là nhân tố đạo đức Đó là vì thái

đọ của con người đối với chiến tranh, đối với mục đích và hậu quả chiến tranh được biểu hiệnđặc biệt dưới hình thức đạo đức và được phản ánh trong những khái niệm đạo đức học nhưthiện và ác, chính và tà.v.v., còn những phạm trù của đạo đức học quân sự như nghĩa vụ quânnhân, trách nhiệm đạo đức quân nhân, lòng dũng cảm, sự hy sinh quên mình, chủ nghĩa anhhùng.v.v… lại là những biểu hiện hết sức quan trọng của nhân tố tinh thần trong chiến tranh

Mặt khác, về lí luận cũng như thực tiễn, cần nhận thức sâu sắc sự thống nhất và khác biệtgiữa chính trị và đạo đức, đặc biệt là sự thống nhất biện chứng và liên hệ chuyển hóa giữa chínhtrị và đạo đức trong nhân tố tinh thần chiến đấu của quân đội ta.

Trứơc hết cần khẳng định: quân đội là một lực lượng chính trị đặc biệt, coi trong xây dựngchất lượng chính trị là một nguyên tắc trọng yếu trong xây dựng quân đội xã hội chủ nghĩa Bảnlĩnh chính trị vững vàng là nền tảng cho mọi hoạt động xây dựng và chiến đấu của quân đội cũngnhư sự trưởng thành của mỗi quân nhân, trong đó có sự trưởng thành về đạo đức Trongphương châm xây dựng quân đội nhân dân chính quy ngày càng hiện đại, có chất lượng tổnghợp ngày càng cao, Đảng ta sẽ nhấn mạnh phải “lấy chất lương chính trị làm cơ sở” Trong bốicảnh đấu tranh giai cấp, nhất la trên bình diện tư tưởng đang diễn ra rất gay go và phức tap hiệnnay, điều đó càng có ý nghĩa quan trọng hàng đầu

Song cần nhận rõ: về bản chất, chính trị của giai cấp vô sản thống nhất với đạo đức Bảnthân chính trị có bao hàm những giá trị, những yêu cầu về mặt đạo đức Tiêu chuẩn quan trọngnhất của sự giác ngộ và vững vang về chính trị là việc cán bộ, chiến sĩ tự giác tiếp nhận mục tiêu

lí tưỏng chiến đấu, những yêu cầu chính trị của xã hội và quân đội như là một tất yếu cần đượcnhân thức sâu sắc, một giá trị xã hội cần được tiếp cận, chiếm lĩnh và nỗ lực thực hiện trongcuộc sống Đặc biệt trong chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu, điều rất quan trọng là việc người línhluôn luôn sẵn sàng nhận lấy trách nhiệm cao nhất, nhiệm vụ nặng nề nhất trong những lúc cầnthiết và hành động quả cảm, quyết đoán, không chút chần chừ do dự Để đạt được điều đó, phảithực hiện đựơc sự thống nhất và chuyển hóa biện chứng giữa giác ngộ chính trị và tiến bbọ đạođức trong thực tế cuộc sống và họat động của bộ đội Do đó, toàn bộ công tác chính trị – tưtưởng của chúng ta phải hướng tới “nội tâm hóa” mục tiêu lý tưởng chiến đấu, những quan điểmcủa chủ nghĩa Mác –Lênin và đường lối cm của Đảng, những yêu cầu của nhiệm vụ quân sự…thành động cơ hành động tự giác, thành phương hướng cơ bản chỉ đạo sự lựa chọn, đánh giá vàđiều chỉnh về mặt đạo đức của mỗi người lính, từ đó xác lập và thúc đẩy tính tích cực xã hộitrong thực hiện nghĩa vụ quân nhân, đồng thời hinh thành, phát triển những phẩm chất đạo đứccần thiết cửa người chiến sĩ quân đội Không thực hiện sự chuyển hoá đó, cái gọi là “chính trị” sẽtrở lên một thứ chung chung, trừu tượng đối với người lính

Trong cuộc đời thực của mỗi người Ngoài những mối quan hệ chính trị, người lính cònsống trong tổng hoà bao mối quan hệ khác: quan hệ với bạn bè, tình yêu, gia đình; quan hệ vớiquê hương, làng xóm, quan hệ giao tiếp xã hội… và cả trong quan hệ với chính bản thân minh.Trong cuộc sống hiện thực phong phú và đa dạng đó, không phải bao giờ cũng có sự chi phốitrực tiếp của chính trị, nhưng bất cứ lúc nào cũng cân sự định hướng giá trị, sự đánh giá và điềuchỉnh của đạo đức Bởi lẽ, tính chất của quan hệ đạo đức là thâm nhập và biểu hiện ra ở tất cảcác mối quan hệ xã hội của con người, đạo đức thể hiện ra như một “ năng lực nhân tính” tronggiải quyết các mối quan hệ xã hội của con người

Trong cuộc sống và hoạt động quân sự, nhân tố đạo đức là sự biểu hiện trực tiếp tính tíchcực xã hội và hiệu quả cao của nhân tố con người trong sức mạnh chiến đấu của quân đội Vaitrò của đạo đức thể hiện ở những chức năng cơ bản của nó đối với mỗi quân nhân và tập thểquân nhân.

Trước hết, đạo đức thực hiện chức năng định hướng giá trị đối với thái độ, hành vi củaquân nhân Người quân nhân có đạo đức trứơc hết là người có định hướng giá trị đúng Điềunày quyết định sự lựa chọn hệ quy chuẩn để giải quết những mâu thuẫn nảy sinh trong cuộcsống của quân nhân Sự lựa chọn này lại góp phần trực tiếp quyết định thái độ, hành vi ứng sửcủa họ để có định hướng giá trị, người lính cần có nhân thức sâu sắc về những quy luật và giátrị của cuộc sống theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, về nghĩa vụ và hạnh phúc quânnhân, về tình hình và nhiệm vụ có liên quan đến cuộc sống và hoạt động của họ… Sự nhân thứccàng sâu sắc, người lính càng có khả năng định hướng giá trị nhanh chóng và chính xác nhưngkhông dừng lại ở nhân thức mà đạo đức còn hướng dẫn con người biết lựa chọn cái gì là tất yếu– là đẹp – là tốt trong cuộc sống ở đây có sự chuyển hóa biện chứng từ những “giá trị đo được”(có thể xác định được bằng những tiêu chuẩn khách quan) thành những “giá trị được tiếp nhận”,thành động cơ tự giác và sự nỗ lực hành động để thực hiện những giá trị đó trong cuộc sống củamỗi quân nhân Sự chuyển hóa đó là thực chất của định hướng giá trị của đạo đức

Trên cơ sở định hướng giá trị, đạo đức thực hiện chức năng chủ yếu của nó là điều chỉnhthái độ, hành vi của quân nhân cho phù hợp với yêu cầu khách quan của xã hội và quân đội.Chức năng này thể hiện tập trung, rõ nét nhất vai trò của đạo đức trong sức mạnh chiến đấu củaquân đội Nhờ nó mà phối hợp hành động của các quân nhân, bảo đảm sự đoàn kết và thốngnhất, cả về tư tưởng và hành động của bộ đội trong chiến đấu, sẵn sàng chiến đấu cũng nhưtrong cuộc sống hàng ngày Cơ chế điều chỉnh của đạo đức: thông qua sự đánh giá, điều chỉnhcủa dư luân tập thể quân nhân và lương tâm quân nhân, những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đứcchuyển hóa thành nhu cầu bên trong vững chắc, định hướng cho thái độ, hành vi của quân nhân,thúc đẩy sự cố gắng nội tại của mỗi người để có thái độ, hành vi đúng, đáp ứng những nhu cầucủa nghĩa vụ quân nhân

Khẳng định vai trò to lớn của đạo đức trong điều chỉnh thái độ, hành vi của quân nhânkhông có nghĩa là coi nhẹ vai trò kỷ luật quân đội Điều lệnh kỷ luật của quân đội ta đã khẳngđịnh: “kỷ luật là sức mạnh của quân đội Quân đội càng hiện đại, càng phải có kỷ luật nghiêm.Mọi biểu hiện buông lỏng về kỷ luật đều ảnh hưởng đến tính chặt chẽ và thống nhất của tổ chức,đến sức mạnh chiến đấu và các mối quan hệ tốt đẹp của quân đội”(88) Song do bản chất củaquân đội kiểu mới quy định, kỷ luật của quân đội ta không còn chỉ là sụ cưỡng bức từ bên ngoài,

mà mang tính tự giác ngày càng cao của chủ thể hành động Đòi hỏi quân nhân phải “coi việcchấp hành kỷ luật là trách nhiệm chính trị, là tiêu chuẩn đạo đức của mình”(88) Phải có tinh thần

tự giác – biểu hiện cao nhất của tính kỷ luật đồng thời là một phẩm chất đạo đức quan trọng của

quân nhân, trong đó chí tuệ, tình cảm và ý chí đạo đức của con người được thể hiện và phát huytác dụng ở mức độ cao Do đó, trong chỉ huy, quản lý và giáo dục bộ đội, cần kết hợp chặt trẽ,tạo nên sự thống nhất biện chứng, tác động và bổ xung lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau cùng pháttriển lên trình độ mới của các yếu tố kỷ luật và đạo đức quân sự.

Đạo đức còn thực hiện chức năng cổ vũ trực tiếp tư tưởng và hành động của các quânnhân trong hoạt động quân sự, đặc biệt là hoạt động chiến đấu và săn sàng chiến đấu Đây làchức năng hành động tích cực của tình cảm đạo đức Tình cảm đạo đức của quân nhân có thể

và cần phải có hiệu lực như những tác nhân kích thích mạnh mẽ, làm cho kiến thức và kinhnghiệm, kỹ năng và kỹ xảo của người lính trở nên năng động hơn, làm cho trạng thái tinh thần vàthể chất của họ trở nên bền vững, dẻo dai hơn, và do đó làm cho khả năng và tính sẵn sàng vềtinh thần- tâm lý của bộ đội để vượt qua những thử thách ác liệt của chiến tranh, để giành thắnglợi trong chiến đấu đạt tới trình độ cao hơn

Chức năng này của đạo đức thể hiện rõ nhất ở các hành vi của chủ nghĩa anh hùng trongchiến đấu Đó là quá trình hành động tiêu biểu cho hình thức cao nhất của sự thể hiện tính tíchcực xã hội, tinh thần hi sinh quên mình của người lính, đòi hỏi huy động ở mức cao nhất tất cảsức mạnh tinh thần và thể chất của quân nhân để hoàn thành nhiệm vụ, lập nên những chiếncông Sự vĩ đại của chiến công được đo bằng chiều sâu và độ mãnh liệt của tình cảm đạo đức

đã thúc đảy người lính đi đến hành động quả quyết trong chiến đấu

Chức năng cổ vũ trực tiếp tư tưởng và hành động của đạo đức cũng biểu hiện rõ nét ởthái độ sống tích cực của quân nhân trong cuộc sống thương ngày: ở trách nhiệm cá nhân cao

và sự tận tình đối với trách nhiệm, đối với đồng đội và với người xung quanh; ở sự đấu tranhkhông khoan nhượng với các hiện tượng tiêu cực, với các thủ đoạn chiến tranh phá hoại tưtưởng do kẻ thù tiến hành; ở sự quan tâm hoàn thiện bản thân để đáp ứng yêu cầu của nghĩa vụquân nhân và nghĩa vụ công dân; ở tính chủ động giải quyết những mâu thuẫn nảy sinh trongcuộc sống chung- riêng, giữ vững và phát huy phẩm chất của “Anh bộ đội Cụ Hồ”.v.v…

Từ những phân tích trên đây, chúng ta thấy đạo đức có vai trò to lớn nâng cao chất lượngcon người và sức mạnh chiến đấu của quân đội ta Vai trò của đạo đức ngày càng tăng lên Sở

dĩ như vậy là do:

1 Tiến bộ đạo đức là vấn đề có tính quy luật trong sự phát triển của con người và xã hội,không chỉ ở nội dung các chuẩn mực, các thang giá trị đạo đức… mà còn ở cả vai trò ngày càngtăng lên của đạo đức trong đời sống xã hội Trong công cuộc đổi mới của chúng ta hiện nay, mộtvấn đề có ý nghĩa chiến lược là phải xây dựng và phát huy ngày càng cao vai trò của nhân tố conngười, trong đó có đạo đức với tư cách là một “năng lực nhân tính” của con người

2 Tính chất gay go, phức tạp của cuộc đấu tranh giai cấp, đặc biệt là trên lĩnh vực tưtưởng, đạo đức và lối sống hiện nay đòi hỏi chúng ta phải chăm lo xây dựng và phát huy sức

manh của đạo đức- sức mạnh “đề kháng” một cách chủ động, tự giác của con người để chống lại

có hiệu quả những thủ đoạn phá hoại của kè thù, để khắc phục có hiệu quả ảnh hưởng củanhững hiện tượng tiêu cực trong đời sống xã hội, nhất là trong thời kỳ quá độ hiện nay

Những năm gần đây các lực lượng phản động quốc tế có sự chuyển hướng chiến lượcquan trọng, ngày càng đầu tư lớn hơn cho cuộc đấu tranh nhằm “chinh phục khối óc và trái tim”con người, từ đó thực hiện chiến lược “phản cách mạng im lặng” của chúng Cựu tổng thống MĩR.Ri gân đã từng tuyên bố: “Một đô la dành cho hoạt động tuyên truyền chống các nước xã hộichủ nghĩa mang lại hiêu quả bằng 10 đô la Mĩ chi cho việc sản xuất vũ khí và duy trì quânđội”(111) Trong thực tế, kẻ thù đã huy động bộ máy khổng lồ, sử dụng nhiều thủ đoạn rất thâmđộc tiến hành chiến tranh phá hoại tư tưởng (xem:77, 125, 174…)

Trong tiến hành cuộc chiến tranh đó, kẻ thù rất chú ý đối tượng là cán bộ chiến sĩ quânđội, mà một mục tiêu quan trọng là làm xói mòn đạo đức và lối sống, làm hư hỏng con người, từ

đó nhằm làm suy yếu sức mạnh chiến đấu của quân đội Cùng với những tác động của các hiệntượng tiêu cực trong đời sống xã hội và cuộc sống bộ đội, chiến tranh phá hoại tư tưởng của kẻthù đẫ gây những tác hại nhất định đối với sức mạnh chiến đấu của quân đội ta Có những cán

bộ, chiến sĩ bắt đầu từ sự tha hóa về đạo đức mà trượt dài đến chỗ mất ý chí chiến đấu, vi phạmnghiêm trọng kỷ luật quân đội và pháp luật của nhà nước, thậm chí sa ngã đến mức phản bội tổquốc Để chiến thắng các thủ đoạn chiến tranh phá hoại tư tưởng của kẻ thù, giữ vững trận địa

tư tưởng của chủ nghĩa xã hội, góp phần nâng cao sức mạnh chiến đấu của quân đội, mỗi cán

bộ chiến sĩ chúng ta càng cần phải có bản linhx chính trị vững vàng và sức đề kháng đặc biệt vềđạo đức

3 Sự phát triển của tình hình và nhiệm vụ quân sự trong giai đoạn mới đòi hỏi chúng taphải đẩy mạnh công cuộc xây dựng quân đội nhân dân chính quy, ngày càng hiện đại, có chấtlượng tổng hợp ngày càng cao, trong đó vấn đề trung tâm là xây dựng và phát huy các vai tròcủa nhân tố con người như V.I.Lênin đã từng khẳng định: “chiến tranh hiện đại cũng như kỹ thuậthiên đại thì đòi hỏi phải có nhân lực có chất lượng cao”(20) Đạo đức là một thành tố quan trọng,

có vai trò ngày càng tăng trong việc tạo nên “nhân lực có chất lượng cao” đó của quân đội ta.Trong điều kiện lịch sử mới, với chức năng là một đội quân chiến đấu- đội quân công tác,quân đội ta phải thực hiện những nhiệm vụ rất nặng nề mà Đảng và Nhà nước giao cho: chiếnđấu và sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ Đảng, bảo

vệ xã hội chuyên chính vô sản, bảo vệ cuộc sống lao động hòa bình, tự do và hạnh phúc củanhân dân, góp phần giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội, tích cực vận động quầnchúng, tham gia xây dựng kinh tế.v.v… Để quân đội ta thực hiện thắng lợi nhiệm vụ đó, để quânđội không những không bị vô hiêu hóa mà còn tỏ rõ sức mạnh và vai trò rất quan trọng của mìnhtrong giai đoạn cách mạng mới, chúng ta phải coi trọng xây dựng và phát huy ngày càng cao vai

trò của nhân tố con người, trong đó đặc biệt chăm lo xây dựng và phát huy những phẩm chấtchính trị và đạo đức của quân nhân.

Trong hoạt động quân sự hiện nay, sự phát triển và gia tăng của cá yếu tố vật chất- kỹthuật quân sự quyết định sự cần thiết phải sử dụng một cách chủ động tự giác nhằm phát huy cóhiệu quả cao vũ khí, trang bị kỹ thuật tiên tiến và phương pháp tác chiến mới Điều này khôngchỉ yêu cầu người lính phải có trình độ chuyên môn quân sự giỏi, có thể lực tốt… mà còn đòi hỏicao sự vững vàng, kiên định và tính năng động về tinh thần- đạo đức, nghĩa là Ph.ăng ghen đãchỉ ra, người lính càng cần phải có “trái tim dũng cảm” ở cấp độ cao(16)

Để vững vàng trước những tác động mới, những thử thách mới nảy sinh trong cuộc sống

và hoạt động quân sự của bộ đội ta hiện nay, đòi hỏi người lính phải có sức mạnh về tinh thần- đạo đức ở mức độ ngày càng cao Trước hết, đó là những tác động do việc sử dụng vũ khí,trang bị kỹ thuật quân sự mới Theo xu hướng đổi mới kỹ thuật quân sự, quân đội ta đã và đangđưa vào sử dụng những vũ khí trang bị kỹ thuật mới Quá tình thao tác chiến đấu phức tạp hơn,nội dung hoạt dộng của quân nhân cũng thay đổi: lao động chí tuệ của quân nhân tăng lên rõrệt “Trí tuệ hóa” đang và sẽ là dấu hiệu nổi bật nhất, phổ biến nhất của người lính hiện đại Điềunày thể hiện không chỉ ở số lượng cán bộ khoa học kỹ thuật phục vụ trong quân đội ngày càngtăng lên (chẳng hạn: Quân chủng phong không quốc gia từ khi tách quân chủng tới nay, số cán

bộ khoa học- kỹ thuật tăng lên 61,9%, một trung đoàn bộ binh cơ giới cũng có gần 100 kỹ sư vàcán bộ kỹ thuật (74)…), mà còn ở chỗ do sự chuyên môn hóa quân sự càng sâu, đòi hỏi cao trithức quân sự và năng lục ứng dụng thành thạo trong thực tiễn hoạt động quân sự của ngườilính Trong điều kiện đó, trình độ sẵn sàng chiến đấu phụ thuộc rất lớn vào sự chính xác, đọ tincậy trong thao tác của các quân nhân thuộc các khâu có liên quan với nhau Những công việc rấtquan trọng của họ nhiều khi mang lại tính chất đơn điệu, căng thẳng và dễ mệt mỏi, đòi hỏingười lính phải biết tập trung chú ý cao độ Vấn đề có ý nghĩa sống còn là phải vượt qua đượcmọi biểu hiện mệt mỏi, quá tải tâm lý, phải đạt được sự đồng đều kỹ thuật giữa các thành viêntrong kíp chiến đấu Mặt khác, về căn bản, khí tài kỹ thuật đặt ra những yêu cầu giống nhau đốivới các thành viên (về nhịp điệu, tốc dộ, sức chịu đựng…) trong khi kiêu hoạt động tinh thần,khuynh hướng tâm lý đặc điểm đạo đức… của từng người lại khác nhau Để khắc phục đượcnhững điều đó, phải phát huy cao những phẩm chất tinh thần- đạo đức của mỗi quân nhân như:trách nhiệm cá nhân, tính kỷ luật tự giác, lòng tận tuỵ, tính đồng chí chiến đấu, khả năng hànhđộng tỉnh táo và quyết đoán trong những tình huống thay đổi đột ngột…Trên cơ sở đó, đạt tới sựhoà hợp về tâm lý, về tinh thần –đạo đức của mọi thành viên trong tập thể chiến đấu, nghĩa là đạttới sự hiểu biết sâu sắc và tin cậy lẫn nhau nhằm phối hợp hoạt động với tính tập thể cao

Những biến đổi quan trọng trong tính chất của hoạt động quân sự và phương thức tácchiến cũng tác động lớn đến tinh thần- đạo đức của bộ đội Trong chiến đấu hiện đại, do việccác bên tham chiến sử dụng vũ khí kỹ thuật mới có sức phá huỷ và khả năng sát thương lớn, bộ

đội phải chịu đựng những lối nguy hiểm lớn hơn Điều này dễ gây lên những cảm xúc tiêu cực vàphản ứng vô ý thức ở người lính Mặt khác, ngày càng có thêm nhiều khả năng xảy ra nhữngtình huống ngẫu nhiên khác nhau, những khuynh hướng trái ngược nhau trong diễn biến chiếnđấu và tiến trình chiến dịch, tính phức tạp và tính đột biến của các tình huống chiến đấu diễn rangày càng gay gắt, để gây sự bối rối và tâm trạng hoang mang, dao động ở bộ đội Khi đọc cuốn

“những suy nghi” của Napôlêông, V.I.Lênin đã trích một câu mà Người thấy thú vị: “Trong mỗitrận chiến đấu, có một lúc những người lính dũng cảm nhất, sau sự căng thẳng nhất, cảm thấymuốn chạy trốn; cơn hoảng nộ ấy là do thiếu lòng tin vào sự dũng cảm của mình sinh ra; chỉ cầnmột cơ hội rất nhỏ, một cái cớ nào đó là đủ làm cho họ lấy lại lòng tin ấy: nghệ thuật cao là ở chỗtạo ra những cái ấy”(23) Để có thể vững vàng trong chiến đấu và thực hiện thắng lợi nhiệm vụ,người lính cần có những điểm tựa Điểm tựa ở trong mình: sự kiên định về chính trị và sức mạnhcủa tình cảm đạo đức đủ sức kiểm soát và điều khiển tâm trạng, thái độ và hành vi của mình.Điểm tựa ở đồng đội, áp lực tinh thần độc đáo của tập thể chiến đấu, uy tín và hành động quảcảm của người chỉ huy, gương chiến đấu dũng cảm của đồng đội… Đó là những tác động mạnh

mẽ về tinh thần- đạo đức làm cho mỗi quân nhân tập trung được tâm trí, tình cảm vào việc thựchiện nhiệm vụ trong đó diều quan trọng là lấy lại đựơc “lòng tin vào sự dũng cảm của mình”.Những khó khăn phức tạp nảy sinh khi đất nước chuyển trạng thái từ chiến tranh sang hoàbình cũng thường xuyên tác đọng rất lớn đến tinh thần-đạo đức của quân nhân Trước đây, khi

cả nước là chiến trường, toàn dân đánh giặc, sự hy sinh của người lính hòa trong sự hy sinh củadân tộc Giờ đây, trong cuộc sống của mỗi người và đời sống xã hội còn nhiều khó khăn, nhưng

về cơ bản, đại bộ phận đất nước đang sống trong hòa bình xây dựng Trong khi đó, một bộ phậnkhá lớn cán bộ, chiến sĩ quân đội vẫn sống trong trạng thái sãn sàng chiến đấu và chiến đấu, vẫntiếp tục hy sinh, tiếp tục chịu đựng gian khổ, thiếu thốn về vật chất, về tình cảm, về văn hóa tinhthần Mặc dù trên 70% ngân sách quốc phòng chi cho công tác bảo đảm đời sông của bộ độinhưng vẫn chật vật (56) Trước đây người lính có một hậu phương vững chắc, về tinh thần, tìnhcảm Giờ đây hậu phương không chỉ là niềm vui, mà còn là nỗi lo của người chiến sĩ Có đếnhơn 90% gia đình bộ đội, gia đình liệt sĩ, thương binh gặp khó khăn, thiếu thốn kinh tế, đời sốngbấp bênh (64) Giờ đây người lính phải chăn chở bao nỗi lo toan mà trước đây họ it phải nghĩ tới:không chỉ lo hoàn thành nhiệm vụ, lo cải thiên đời sống để đảm bảo sức chiến đấu, mà còn logiúp đỡ hậu phương gia đình cán bộ, chiến sĩ lúc gặp khó khăn, lo cuộc sống mai sau khi hoànthành nghĩa vụ quân sự trở về, khi ra quân do tinh giảm biên chế.v.v…

Những tác động mới nảy sinh trong cuộc sống và hoạt động quân sự là những thử tháchrất lớn đối với cán bộ, chiến sĩ quân đội, đòi hỏi mỗi người phải có tính tự chủ cao, có “sức bền”đặc biệt về tinh thần- đạo đức, có khả năng nhanh chóng tự giải thoát khỏi những chấn động tinhthần để vượt qua những thủ thách của cuộc sống, để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ và hoàn thiệnnhân cách

Từ những vấn đề phân tích trên đây có thể rút ra:

- Đạo đức là nhân tố có vai trò ngày càng tăng trong sức mạnh chiến đấu của quân đội Do

đó, xây dựng và phát huy vai trò của đạo đức là một vấn đề có tính quy luật trong giáo dục, rènluyện bộ đội và nâng cao sức mạnh chiến đấu của quân đội ta hiện nay

- Việc khẳng định vấn đề có tính quy luật về sự tiến bộ của đạo đức không phủ nhậnnhững hiện tượng tiêu cực trong đời sống xã hội và cuộc sống bộ đội ta hiện nay Đó là nhữngbước thụt lùi tạm thời trong tiến trình phát triển đạo đức Song các biểu hiện tiêu cực đó khôngphủ nhận vai trò của nhân tố đạo đức trong cuộc sống Trái lại, càng khẳng định việc xây dựng

và phát huy vai trò của đạo đức không chỉ là vấn đề có tính quy luật, mà còn là vấn đề “đangđựơc đặt ra một cách cấp bách”(80) trong xây dựng con người và nâng cao chất lượng chiếnđấu của quân đội ta hiện nay

- Để nâng cao chất lượng giáo dục, rèn luyện đạo đức mới và phát huy có hiệu quả vai tròcủa đạo đức trong sức mạnh chiến đấu của quân đội, cần khắc phục tình trạng buông lỏng, xemnhẹ việc giáo dục, rèn luyện đạo đức cũng như khuynh hướng chủ quan, tuỳ tiện trong xây dựngđạo đức mới, cần đẩy mạnh việc tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sảntrong quân đội ta hiện nay

I.2 Đặc điểm của quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân ta Việt Nam.

Một nhiệm vụ quan trọng trong nghiên cứu về tự giác hóa quá trình hình thành, phát triểnđạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam là phân tích những đặc điểm cơ bản củaquá trình đó Thông qua sự phân tích này mà phát hiện những vấn đề có tính quy luật, đồng thờimang tính cấp thiết trong giáo dục và xây dựng đạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay.Trong tác phẩm “Chống Đuy-rinh”, Ph.ăng ghen đã phân tích và rút ra kết luận: “Xét chođến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm cảu tình hình kinh

tế của xã hội lúc bấy giờ”(12) Song Ph.ăng ghen cũng nhiều lần chỉ ra: kinh tế không phải lànhân tố quyết định duy nhất đối với đời sống của con người Sự hình thành, phát triển của đạođức còn chịu những tác động mạnh mẽ của các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội.Trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng về chính trị có ảnh hưởng rất lớn đối với đạo đức.Ngoài ra, sự hình thành, phát triển của đạo đức còn chịu tác động trực tiếp của môi trường xãhội cu thể mà trong đó con người sống và hoạt động (15) Tuân theo những luận điểm có ý nghĩaphương pháp luận đó, có thể khái quát những đặc điểm cơ bản của quá trình hình thành, pháttriển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam theo ba nhóm sau:

Nhóm thứ nhất: Đặc điểm về sự tác động thường xuyên, sâu sắc của điều kiện kinh tế dadạng, phức tạp ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn phát triển tư bản chủnghĩa đến sự hình thành, phát triển những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân

1 Trước hết, đó là sự tác động đa dạng, phức tạp, theo các chiều hướng khác nhau củanền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần đến sự hình thành, phát triển đạo đức của quân nhân.Nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần là một đặc trưng cơ bản của thời kỳ quá độ Đặctrưng đó càng biểu hiện rõ nét tính đa dạng, phức tạp trong điều kiện chúng ta đi lên chủ nghĩa

xã hội từ một xã hội mà nền kinh tế còn phổ biến là sản xuất nhỏ Các thành phần kinh tế cùngtồn tại trong một chỉnh thể nhưng không thuần nhất, khác biệt nhưng không biệt lập, vừa hợp tácđồng thời vừa đấu tranh với nhau, dưới sự hướng dẫn, kiểm soát và điều tiết của Nhà nướcchuyên chính vô sản Trong đó, kinh tế xã hội chủ nghĩa, trước hết là kinh tế quốc doanh, ngàycàng được củng cố và phát triển, nắm những vị chí then chốt, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh

tế quốc dân, chi phối các thành phần kinh tế khác và hướng các thành phần đó vào quỹ đạo củachủ nghĩa xã hội

Sự hình thành, phát triển của phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa từng bước xác lập

cơ sở vật chất để hình thành và thúc đảy mạnh mẽ sự phát triển của những phẩm chất đạo đứccộng sản, đồng thời đó là sức mạnh vật chất để đấu tranh khắc phục những quan niệm, tậpquán, thói quen đạo đức cũ Trước đây, khi nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa,Mác đã phát hiện tình trạng tha hóa của con người dưới chế độ tư bản chủ nghĩa Nội dung cơbản của sự tha hóa đó là sự tách rời giữa lao động va sản phẩm làm ra, tách rời lao động vớiquyền lợi sở hữư, dẫn đến sự mất dần những thuộc tính NGƯỜI của bản thân con người Đó làtình trạng: “Người công nhân càng tạo ra nhiều hàng hóa, anh ta lại trở thành một hàng hóa càng

rẻ mạt Thế giới vật chất càng tăng thêm giá trị, thì thế giới nhân loại càng mất giá trị”(1) Nguyênnhân của tình trạng đó là chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất Để khắc phục sự tha hóa đó của conngười, phải thủ tiêu chế độ tư hữu, thiết lập chế độ công hữu, về tư liệu sản xuất Về thực chất,

đó là xây dựng một chế độ mới về chất trong tổ chức sản xuất, một quan hệ mới về chất giữangười với người trong quá trình sản xuất, trên cơ sở phát triển của một lực lượng sản xuất hiệnđại và xã hội hóa, tạo điều kiện phát triển cho người lao động trở thành những thành viên thực

sự trong tập thể những con người làm chủ: làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ chínhbản thân mình Với bản chất tiến bộ đó, phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa là phương thứcchứa đựng nhiều tính nhân văn nhất trong lịch sử, là nền tảng vật chất để nảy sinh và phát triểnnhững phẩm chất đạo đức mới

Song phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa trong quá trình hình thành, phát triển nênnhững tiên đề, điều kiện vật chất cho sự hình thành, phát triển của đạo đức cộng sản chưa xuấthiện đầy đủ và chưa hoàn thiện Hơn nữa, trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế xã hộichủ nghĩa, chúng ta gặp không it những khó khăn, vấp váp, bộc lộ không ít những mặt yếu kém.Tình hình đó tác động tiêu cực đến đời sống đạo đức của bộ đội: gây tâm trạng hoài nghi đối với

lí tưởng xã hội chủ nghĩa và sự lãnh đạo của Đảng, giảm sút lòng tin và nhiệt tình phấn đấu v.v…Điều nguy hại đáng lưu ý là, khi niềm tin và nhiệt tình phấn đấu như ngọn lửa đang lụi tàn dần,

thì tâm hồn con người trở thành “miếng đất hoang” cho mọi thứ “cỏ độc” về tư tưởng và đạo đứcsinh sôi.

Các thành phần kinh tế khác đang tồn tại và phát huy tác dụng nhất định đối với đời sốngkinh tế-xã hội Các thành phần này đang chiếm tới 1/3 tổng sản phẩm xã hội và non nửa về lựclượng sản xuất của xã hội (160) Sử dụng và cải tạo các thành phần kinh tế này là vấn đề có ýnghĩa chiến lược trong suốt thời kỳ quá độ Những thành phần này không những đựơc luật phápbảo đảm mà trên một mức độ nào đó còn cần được tôn trọng, được khuyến khích và phát huymặt tích cực có tính lịch sử của chúng

Tuy nhiên về bản chất, các thành phần kinh tế đó với tư cách là hiẹn diện của nhữngphương thức sản xuất cũ, là cơ sở vật chất duy trì những yếu tố đạo đức lạc hậu, đối lập và cảntrở sự hình thành, phát triển của đạo đức cộng sản Lối sống thực dụng, tuyệt đối hóa uy lực củađồng tiền, sự lạnh giá của những tính toán ích kỷ, sẵn sàng biến mọi thứ thành hàng hóa, kể cảphẩm giá con người… chính là những phản giá trị về tinh thần-đạo đức, nảy sinh và phát triển tựphát từ những cơ sở kinh tế đó Những phản giá trị nỳa cũng xâm nhập, lây lan trong môi trườngquân đội Xu hướng vụ lợi, chạy theo việc thoả mãn những ham muốn cá nhân, ích kỷ với triết lýnguỵ biện “hiện thực hóa” cuộc sống… đang xói mòn lý tưởng và những giá trị đạo đức tốt đẹpcủa chúng ta Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng quân nhân vi phạm kỷ luậtnhững năm gần đây có xu hướng tăng lên cả về số vụ, tính chất và mức độ lỗi phạm (151) Thậtđúng như Mác đã chỉ ra: “Chế độ tư hữu làm cho chúng ta ngu xuẩn và phiến diện”(1) Vì vậy,Trong khi sử dụng và cải tạo các thành phần kinh tế đó cần chủ động, tích cực đấu tranh nhằmhạn chế và khắc phục những tác động tiêu cực của chúng đối với sự hình thành, phát triển củađạo đức mới

2 Những biến động phức tạp của tình hình kinh tế của xã hội cũng thường xuyên tác độngrất phức tạp đến sự hình thành, phát triển đạo đức của quân nhân

Tính biến động là một tất yếu của một nèn kinh tế trong quá trình hình thành, phát triển của

nó Đối với nền kinh tế của chúng ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội thì sự biến động

đó cũng diễn ra rất phức tạp Đồng chí Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh có nhận định khái quát vềtrạng thái kinh tế của xã hội ta hiện nay: “ Đó là trạng thái kinh tế không ổn định rất cao, các hìnhthức kinh tế cũ bám rễ vững chắc, các hình thức kinh tế mới còn đang trong quá trình hình thành.Nói một cách khác, đó là trạng thái kinh tế quá độ, cơ chế quản lý quá độ, song hành, xen kẽ vừayếu tố mới, vừa yếu tố cũ Điều đó không chỉ thể hiện trên toàn bộ nền kinh tế, mà còn trong mỗiquá trình, một tổ chức kinh tế và ở cả trong mỗi con người làm kinh tế”(51) Trạng thái kinh tế đóđang tác động sâu sắc, phức tạp, theo nhiều chiều hướng đến đời sống đạo đức của xã hội vàcủa bộ đội ta

Trong quá trình đổi mới cơ chế quản lý kinh tế hiện nay, chúng ta đã thu được kết quả banđầu trong việc giải phóng năng lực sản xuất, ổn định đời sống, phát triển kinh tế hàng hóa, tạo

những tiền đề mới để tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới Trên bình diện đạo đức, quá trìnhđổi mới đó có những tác động tích cực: bước đầu lòng tin được củng cố, nhiệt tình và tráchnhiệm cá nhân có tăng lên, chủ nghĩa quan liêu- gia trưởng đang bị bài xích, quan hệ giữa ngườivới người đang được từng bước lành mạnh hóa.v.v…Song cũng nảy sinh những tác động tiêucực, khuynh hướng chạy theo kinh tế, làm giàu bằng mọi cách đang kích thích những tham vọngbản năng của không ít người, trong đó có cán bộ, chiến sĩ quân đội Điều đáng tiếc là một sốhiện tượng làm giàu bất chính không những chưa bị dư luận xã hội lên án nghiêm khắc, mà trênmức độ nào đó được một số tổ chức quần chúng cổ vũ, khích lệ Trong xã hội, có nhiều ngườilàm giàu lên bằng sức lao động cần cù và sáng tạo của mình, song cũng có không it kẻ lợi dụngnhững sơ hở và khó khăn trong cơ chế quản lý mà giàu lên nhanh chóng Còn phần lớn cán bộ,chiến sĩ quân đội vẫn cần phải tập trung cao độ, trí tuệ, sức lực, thời gian cho nhiệm cụ xây dựngquân đội, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ cuộc sống lao động hòabình của nhân dân Trong khi đó, nhiều chính sách xã hội đối với quân đội và hậu phương quânđội có những điểm bất hợp lý, không còn phù hợp và chậm được đổi mới Do đó trong cuộcsống, nhiều cán bộ, chiến sĩ cùng gia đình của họ gặp không ít khó khăn về kinh tế và những ứcchế tinh thần, tình cảm Điều này một mặt làm cho không ít cán bộ, chiến sĩ không an tâm côngtác, thiếu gắn bó với quân đội…, mặt khác nảy sinh những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, rơivào quỹ đạo của lối sống thực dụng.

Ngoài những vấn đề trên đây, việc mở rộng quan hệ làm ăn buôn bán với nước ngoài, sựgiao lưu và hợp tác kinh tế.v.v…cũng thường xuyên tác động phức tạp, cả tích cực và tiêu cực,đến sự hình thành, phát triển đạo đức trong xã hội và trong quân đội ta

Từ những phân tích trên đây có thể rút ra kết luận: Trong tình hình hiện nay, giải quyết tốtnhiệm vụ kinh tế tạo ra những điều kiện cơ bản để giải quyết các vấn đề xã hội khác, trong đó cóđạo đức Song muốn giải quyết nhiệm vụ kinh tế có hiệu quả, phải giải quyết tốt mối quan hệgiữa con người-kinh tế-xã hội Những đổi mới trong các giải pháp, các chính sách kinh tế phảiđược tiến hành đồng bộ với sự đổi mới các giải pháp, các chính sách xã hội, các giải pháp nhằmtăng cường khả năng phòng thủ của đất nước, đầu tư đúng mức đến việc xây dựng con người

và đời sống tinh thần-đạo đức của xã hội, của quân đội Có như vậy, chúng ta mới giải quyết mộtcách chủ động, tự giác và có hiệu quả những mâu thuẫn nảy sinh giữa sự phát triển của nền kinh

tế hàng hóa xã hội chủ nghĩa với những vấn đề mới về mặt xã hội, trong đó có những vấn đề vềđạo đức

Nhóm thứ hai: Đặc điểm về sự tác động của các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng của xãhội ở thời kỳ quá độ đến sự hình thành, phát triển những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quânnhân

Cũng như các lĩnh vực thuộc đời sống tinh thần của xã hội, quá trình hình thành và pháttriển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam chịu sự tác động đa dạng, không

ngang bằng nhau của tất cả các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội như: cơ chế tổchức, hệ tư tưởng chính trị, pháp luật, tôn giáo, trình độ văn hóa và khoa học, truyền thống vàtàn dư tinh thần- đạo đức, sự giao lưu văn hóa, hệ thống giáo dục và các hoạt động tưtưởng.v.v… Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi tập trung phân tích hai vấn đề lớn sau đây.

1 Quân đội ta là quân đội kiểu mới của giai cấp vô sản, được Đảng cộng sản Việt Nam vàChủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt chăm lo xây dựng, lãnh đạo và giáo dục Đây là nhân tố quantrọng nhất quyết định sự trưởng thành của quân đội và sự hình thành, phát triển những phẩmchất tinh thần- đạo đức của quân nhân

Xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn đấu tranh cm, tuân theo lời di huấn của V.I.Lênin: “Giaicấp thống trị, tức giai cấp vô sản, nếu nó muốn thống trị và nếu nó thực sự thống trị, thì nó cũngphải tỏ rõ điều đó bằng tổ chức quân sự của nó”(29), Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành

sự chăm lo đặc biệt đối với quân đội Điều này thể hiện rõ trong cơ chế lãnh đạo của Đảng đốivới quân đội, trong thực hiện chế độ công tác đảng- công tác chính trị trong quân đội, cũng nhưtrong toàn bộ hoạt động thực tiễn của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh nhằm xây dựng, lãnh đạo

và giáo dục quân đội

Trong suốt chặng đường cm, với những bối cảnh lịch sử rất khác nhau, Đảng ta và Chủtịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng hàng đầu việc giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo trực tiếp, tậptrung, thống nhất về mọi mặt của Đảng đối với quân đội, thường xuyên quan tâm giáo dục quânđội theo hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin, theo bản chất cách mạng và khoa học của giaicấp công nhân và những truyền thống quý báu của dân tộc, nhằm xây dựng quân đội thực sự trởthành công cụ sắc bén của hệ thống chuyên chính vô sản, thành trường học lớn góp phần đàotạo những con người mới xã hội chủ nghĩa Nhờ đó, Quân đội nhân dân Việt Nam luôn mang đầy

đủ những thuộc tính bản chất của quân đội kiểu mới của giai cấp vô sản Những thuộc tính đóđược tôi luyên trong thực tiễn đấu tranh cách mạng, chở thành những nét tiêu biểu trong truyềnthống vẻ vang của quân đội mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết lại thành lời biểu dương Lịchsử: “Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của

Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻthù nào cũng đánh thắng Cán bộ và chiến sĩ thương yêu nhau như ruột thịt, chia ngọt sẻ bùi.Quân và dân như cá với nước, đoàn kết một lòng, học hỏi giúp đỡ lẫn nhau Quân đội ta có tinhthần yêu nước chân chính lại có tính thần quốc tế vô sản cao cả”(48) Lời biểu dương đó cũng

đề cập đến những quan hệ đạo đức cơ bản, chi phối toàn bộ cuộc sống của cán bộ, chiến sĩchúng ta Quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội ta là quá trình giảiquyết đúng đắn những quan hệ bản chất đó Đây cũng là quá trình phát triển những thành tốquan trọng hàng đầu tạo nên chất lượng con người trong sức mạnh chiến đấu của quân đội ta.Xét theo góc đọ chiến lược con người, một trong những thành tựu lớn nhất trong xây dựng, rèn

luyện Quân đội của Đảng ta là đào tạo nên người chiến sĩ quân đội nhân dân- một mẫu hình củacon người mới xã hội chủ nghĩa trong quân đội kiểu mới.

Để nâng cao hiệu quả giáo dục, rèn luyện đạo đức cộng sản, nâng cao chất lượng conngười và sức mạnh chiến đấu của quân đội ta hiện nay, việc không ngừng đổi mới và phát huyhiệu lực của cớ chế lãnh đạo của Đảng đối với quân đội, hoàn thiện và nâng cao chất lượngcông tác Đảng- công tác chính trị trong quân đội có tầm quan trọng đặc biệt Trong đó, vấn đềtrung tâm là việc nâng cao sức chiến đấu và năng lực lãnh đạo của tổ chức Đảng trong quân đội,sao cho “chất lưọng lãnh đạo của tổ chức Đảng phải là cơ sở của chất lượng quân đội; kỷ luậtĐảng phải là co sở của kỷ luật quân đội; và phẩm chất đạo đức dảng viên phải là cơ sở để giữvững và phát huy bản chất, truyền thống của quân đội nhân dân”(103) Sức chiến đấu và nănglực lãnh đạo của tổ chức Đảng, sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ đảng viên trong quân đội lànhững yếu tố có ảnh hưởng quyết định trực tiếp đến sự hình thành, phát triển đạo đức cộng sảntrong quân đội

Một nét đặc sắc trong lịch sử phát triển của quân đội ta, trong sự trưởng thành của mỗicán bộ chiến sĩ chúng ta là: tư tưởng và tấm gương về đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh cónhững ảnh hưởng sâu sắc và mạn mẽ, rất trực tiếp và toàn diện đến sự hình thành, phát triểnnhững phẩm chất đạo đức của “Anh bộ đội cụ Hồ” Nghiên cứu vấn đề có ý nghĩa lý luận và thựctiễn rất lớn trong giáo dục bộ đội Có thể khái quát trên hai phương diện

a- Với trí tuệ và lòng nhân ái của một vị lãnh tụ vĩ đai- Người cha thân yêu củacác lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp chăm lo xây dựng,giáo dục và rèn luyện quân đội, đặc biệt là chăm lo bồi dưỡng, giáo dục và rèn luyện đạo đứccách mạng cho cán bộ, chiến sĩ Người thường nhắc nhở bộ đội phải “Trau dồi tinh thần chovững chắc; hun đúc đạo đức của người quân nhân cách mạng sao cho vững vàng”(48) Chủ tịch

Hồ Chí Minh luôn theo sát từng bước đi, mỗi bước trưởng thành của bộ đội ta Người dặn dòtrước mỗi chiến dịch, khen thưởng ngay sau mỗi chiến công, biểu dương kịp thời gương ngườitốt, việc tốt, phê phán uốn nắn những sai lầm khuýêt điểm.v.v… Trong mỗi lời kêu gọi, mỗi bứcthư khen, mỗi bài nói chuyện với bộ đội, mỗi huấn thị mở đầu hay tổng kết chiến dịch… của Chủtịch Hồ Chí Minh, chúng ta đều nhận được những lời dạy bảo ân tình, đầy sức cảm hóa, thuyếtphục của Người về đạo đức của người quân nhân cách mạng Những lời dạy bảo đó thấm đọng,lắng sâu vào tâm hồn cán bộ, chiến sĩ chúng ta, định hướng cho suy nghĩ và hành động, thúcđẩy sự cố gắng nội tại của mỗi người nhằm đạt tới thái độ, hành vi đúng và cuối cùng, chuyểnhóa thành những thành tố trong gương mặt đạo đức của mỗi người chiến sĩ quân đội

b- Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là nhà giáo dục đạo đức lỗi lạc, mà bản thânNgười còn là một tâm gương trong sáng về đạo đức cách mạng, thậm chí có thể nói là một trongnhững thần tượng bền vững nhất về đạo đức, có sức hấp dẫn kỳ diệu, có sức cảm hóa mănh liệtđối với bộ đội ta, thôi thúc chúng ta không ngừng tu dưỡng, rèn luyện và phấn đấu để vươn mình

lên theo hình ảnh của Người Đạo đức của “Anh bộ đội cụ Hồ” là sự hấp thụ và phản ánh sinhđộng mẫu hình đạo đức

Cùng với Đảng cộng sản Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tạ nên những “Anh bộ đội cụHồ” không chỉ bằng cách mạng và khoa học, mà còn bằng đạo đức cách mạng cao đẹp Để xâydựng và phát huy có hiệu quả vai trò của đạo đức cộng sản trong sức mạnh chiến đấu của quânđội ta hiện nay, chúng ta cần phải “Suốt đời học tập, noi gương đạo đức, tác phong của BácHồ… ghi nhớ và làm theo lời dạy của Người”(80), thực sự “Sống, chiến đấu, lao động, và học tậptheo gương Bác Hồ vĩ đại”, thường xuyên phấn đấu xứng danh “Anh bộ đội cụ Hồ” Những điều

đó phải được chuyển hóa thành phương châm sống, thành trách nhiệm đạo đức, thành động cơbên trong và thành hành động thực tế của mỗi cán bộ, chiến sĩ chúng ta

1 Quá trình, hình thành phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam làquá trình kế thừa, phát triển những giá trị đạo đức truyền thống của Đảng, của dân tộc và củaquân đội, đồng thời là quá trình đấu tranh khắc phục những tiêu cực, những yếu tố phản giá trịtrong đạo đức truyền thống

Truyền thống đạo đức là những đức tính, những thói quen đạo đức được kết tinh, đựơcđịnh hình từ trong lịch sử đấu tranh và trưởng thành của nhiều thế hệ, được giữ gìn và truyền lại

từ lớp người này qua lớp người khác, được các thế hệ qua các giai đoạn lịch sử kế thừa và pháttriển, trở thành những quy tắc, chuẩn mực đạo đức để đánh giá và điều chỉnh thái độ hành vi củacon người Đó là một sức mạnh tinh thần cực kỳ to lớn, nảy sinh từ quá khứ lịch sử nhưng lạiđược hiện hình, được huy động và phát huy tác dụng tích cực trong cuộc sống hiện thực vàtrong cả tương lai

Tính kế thừa lịch sử là một quy luật của sự phát triển Quá trình hình thành, phát triển đạođức cộng sản trong quân đội ta là quá trình kế thừa và phát triển lên tầm cao mới những giá trịđạo đức truyền thống của Đảng, của dân tộc và của quân đội Mỗi hành vi đạo đức của bộ đội tatất nhiên được định hướng theo tư tưởng cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin,theo đường lối và quan điểm của Đảng, theo yêu cầu của lời thề quân nhân và điều lệnh quânđội, nhưng đều có nguồn gốc sâu xa từ những giá trị đạo đức truyền thống được rèn luỵên vàlưu truyền qua các thế hệ Chẳng hạn như lòng yêu nước, một phẩm chất chính trị-đạo đức cơbản, một đặc trưng trong chân dung xã hội của người lính chúng ta, thể hiện tập trung của quan

hệ quân nhân đối với tổ quốc, vừa là sản phẩm của sự giác ngộ giai cấp sâu sắc, vừa là sảnphẩm của tình cảm cộng đồng đấu tranh V.I.Lênin đã xác định: “Chủ nghĩa yêu nứơc là mộttrong những tình cảm sâu sắc nhất, đã được củng cố qua hàng trăm hàng nghìn năm tồn tại củacác tổ quốc biệt lập”(27) Đó là bậc thang cao nhất trong hệ thống giá trị đạo đức truyền thống, làyếu tố bao chùm và chi phối toàn bộ đời sống tinh thần của người Việt Nam suốt 4000 năm lịch

sử Trong lý tưởng đạo đức- thẩm mĩ của con người Việt Nam, cái cao đẹp nhất là lòng yêunước, thương nòi Thần tượng anh hùng bền vững nhất trong tâm hồn người Việt Nam qua bao

thế hệ là thần tượng anh hùng, nghĩa sĩ xả thân hy sinh vì nước, được Đảng, Bác Hồ và quânđội giáo dục, rèn luyện, tình yêu nước ấy trong chúng ta được nâng lên tầm cao mới: yêu nướcthống nhất với yêu chủ nghĩa xã hội, với tinh thần quốc tế vô sản cao cả Cũng tương tự nhưvậy, những giá trị đạo đức truyền thống khác như, cần cù trong lao động, dũng cảm kiên cườngtrong đấu tranh, thương người, vì nghĩa.v.v cũng trải qua quá trình kế thừa và phát triển để gianhập, chuyển hóa vào hệ thống những phẩm chất tinh thần- đạo đức của người chiến sĩ quân độinhân dân, kết tinh trong sức mạnh chiến đấu của quân đội ta.

Những giá trị đạo đức truyền thống, là cái được kết tinh, được định hình từ hiện thực lịch

sử, được sàng lọc qua bao thời gian với bao thế hệ, nên thực sự là chất tinh tuý, có tác động rấtsâu sắc đến đời sống đạo đức của bộ đội ta Mặt khác, những giá trị đạo đức truyền thốngthường gắn liền vơi những sự kiện lịch sử, với những biểu tượng cụ thể giầu tính trực quan sinhđộng, giầu sức truyền cảm nên có khả năng tác động mạnh mẽ, trực tiếp đến đời sống đạo đứccủa bộ đội, không chỉ về mặt nhận thức, lý trí mà còn cả về mặt tình cảm, tâm lý Vì vậy, kế thừanhững giá trị đạo đức truyền thống cũng là một đặc điểm quan trọng, một quy luật trong quá trìnhhình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội ta

Tuy nhiên, nhũng giá trị đạo đức truyền thống được kế thừa không phải là yếu tố chủ đạo,chi phối đời sồng đạo đức của bộ đội ta Đạo đức bao giờ cũng là sản phẩm của quan hệ kinh tế-

xã hội hiện thực Những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức giữ vai trò chủ đạo, chi phối trong đờisống đạo đức của bộ đội ta gắn liền với hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin, với đường lốiquan điểm của Đảng, tuân theo những yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo

vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Về điều này, V.I.Lênin đã từng nhấn mạnh: “Cơ sở của đạo đứccộng sản là cuộc đấu tranh để củng cố và hoàn thành công cuộc xây dựng chủ nghĩa cộngsản”(34) Đó cũng chính là cơ sở để chúng ta kế thừa và phát triển một cách tự giác, có trọn lọcnhững giá trị đạo đức truyền thống

Trong đạo đức truyền thống không chỉ có những giá trị tốt đẹp, mà còn có những yếu tốphản giá trị Do đó, sự tác động của truyền thống đến đời sống đạo đức của bộ đội ta không chỉ

có mặt tích cực, mà còn có mặt tiêu cực Những yếu tố lạc hậu trong đạo đức truyền thống tồntại lâu đời, thành tập quán, thói quen, có sức ỳ rất lớn trong tâm lý, tình cảm đạo đức của xã hội

và của mỗi người V.I.Lênin đã chỉ ra: “Bằng hàng ngàn sợi dây, cái cũ, cái thối nát, cái đã chếtbám lấy cái mới, cái tươi tốt, cái trẻ trung, cái có sinh khí”(26) Bằng nhiều con đường, nhữngyếu tố phản giá trị trong đạo đức truyền thống xâm nhập và lây lan vào đời sống tinh thần- đạođức của bộ đội ta, cản trở sự hình thành, phát triển của đạo đức mới Trong lúc đời sống xã hội

và cuộc sống mỗi người đang bị tác động dữ dội bởi những biến động phức tạp của tình hìnhtrong và ngoài nước, sức xâm nhập và lây lan đó càng lớn Hơn nữa, trong cuộc đấu tranh tưtưởng đang diễn ra gay go và phức tạp hiện nay, các lực lượng phản động dang ra sức khaithác, làm sống lại những yếu tố lạc hậu đó, kết hợp với truyền nhập những quan điểm sống,

những triết lý đạo đức tư sản phản động và cuộc sống của bộ đội ta Vì vậy, để xây dựng và pháttriển những giá trị đạo đức mới, chúng ta cần cảnh giác, chủ động và tích cực đấu tranh nhằmhạn chế và khắc phục những yếu tố phản giá trị đó.

Nhóm thứ ba: Đặc điểm về sự tác động của môi trường quân đội, của tổ chức quân sự vàhoạt động quân sự đối với quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong Quân độinhân dân Việt Nam

1 Quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam làquá trình rèn luyện trong thực tiễn đấu tranh cách mạng, với những bối cảnh lịch sử phức tạp,đặc biệt là trong chiến tranh

Mác và ăng ghen dã nhiều lần luận chứng về quan hệ biện chứng giữa sự phát triển conngười với hoàn cảnh lịch sử, với thực tiễn cách mạng Các ông đã nhấn mạnh: “Sự phù hợp giữa

sự thay đồi của hoàn cảnh với hoạt động của con người, tức là với sự tự biến đổi, chỉ có thểđược quan niệm và được hiểu một cách hợp lý khi coi đó là thực tiễn cách mạng”(3) Quá trìnhhình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội ta cũng diễn ra theo quy luật đó

Quân đội là một tổ chức của những người được vũ trang và để thực hiện các nhiệm vụquân sự Những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân phải được hình thành, phát triểnthông qua giáo dục và rèn luyện trong thực tiễn hoạt động quân sự

Đặc điểm lớn nhất trong lịch sử trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam là gắn vớicác cuộc chiến tranh lớn của đân tộc như cuộc khác chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc

Mĩ xâm lược… Các cuộc chiến tranh đó là những thử thách nghiêm khắc nhất, là môi trườngkhắc nghiệt nhất để tôi luyện người lính về nhiều mặt, trong đó có đạo đức

Lịch sử hiếm có đất nước nào mà chiến tranh lại diễn ra liên tục, kéo dài trong suốt mấythế hệ người nhu đất nước Việt Nam, hiếm có quân đội nào mà những người dã trực tiếp chiếnđấu, trải qua những thử thách của chiến tranh lại chiếm tỷ lệ cao như Quân đội nhân dân ViệtNam

Chúng ta phải đương đầu với những kẻ thù xâm lược điển hình về tính chất tàn bạo vàhiếu chiến, đông hơn ta về số lượng, mạnh hơn ta về tiềm lực kinh tế và tiềm lực quân sự Chỉtính riêng trong chiến tranh xâm lược của đế quốc Mĩ ở Việt Nam, kẻ tù đã huy động đến mức rấtcao sức mạnh quân sự của chúng: 68% bộ binh và lính dù, 32% không quân chiến thuật, gần50% không quân chiến lược, hầu hết tầu chiến của hạm đội 7 (hạm đội mạnh nhất của hải quânMĩ) Chưa tính số quân các nước chư hầu, riêng quân viễn chinh Mĩ trực tiếp tham chiến ở ViệtNam lúc cao nhất tới gần 55 vạn, cùng với 1 triệu quân ngụy tay sai được Mĩ huấn luyện và trang

bị Mĩ đã chi phí trực tiếp vào cuộc chiến tranh này 300 tỉ đô la (so với 340 tỉ trong cả cuộc chiếntranh thế giới lần thứ hai và 20 tỉ trong chiến tranh Triều Tiên), nếu tính cả chi phí gián tiếp thì lêntới 920 tỷ đô la (73)

Những cuộc chiến tranh mà chúng ta trải qua thuộc loại điển hình về tính chất ác liệt và sựgian khổ hy sinh Chỉ tính riêng trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mĩ ở Việt Nam, kẻ thù đãném xuống đất nước ta gần 13 vạn tấn chất độc hóa học, 14 triệu tấn bom, tương đương với sức

nỗ của 700 quả bom nguyên tử thuộc loại đã huỷ diệt Hyrôsima (164) Trong cuôc chiến tranhnày, chúng ta phải vượt qua những thử thác nặng nề với những hy sinh vô cùng to lớn; 2 triệungười chết, 5 triệu người bị thương và tàn tật, 1 triệu người phụ nữ góa bụa, 1 triệu trẻ em mồcôi (143).v.v… và còn biết bao nhiêu những xáo trộn những mất mát cả về vật chất- tinh thầntrong cuộc sống xã hội, trong mỗi gia đình và mỗi cuộc đời

Chiến tranh có những ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp, cả tích cực và tiêu cực đến đờisống tinh thần- đạo đức của quân nhân Chính trong những bước thăng trầm của chiến tranh,những thử thách nặng nề với những hy sinh vô cùng to lớn, những tình huống chiến đấu ác liệt

va hiểm nghèo… mà những phẩm chất tinh thần- đạo đức của bộ đội ta được rèn luyện một cáchnghiêm ngặt được kiểm nghiệm một cách rạch ròi nhất và được phát triển lên những đỉnh cao Chẳng hạn như chủ nghĩa anh hùng trong quân sự, biểu hiện ở những chiến công của ngườilính, được thể hiện cao nhất, rõ nét nhất và phổ biến nhất trong chiến tranh- bối cảnh lịch sửthường xuất hiện những mâu thuẫn gay gắt, mà nếu sức mạnh tinh thần- đạo đức của n lính chỉđược huy động ở mức bình thường thì không thể giải quyết được

Chiến tranh cũng được tạo ra trong chúng ta không ít những tâm lý và thói quen tiêu cực.Chẳng hạn như: lịch sử của đất nước, của quân đội mấy chục năm qua khắc nghiệt đến mứcnhiều trường hợp hy sinh xương máu cũng trở nên bình thường, qua dạn dày với súng đạn, làmquen với sự đổ máu, chai sạn trước mất mát hy sinh… mà không ít người có thể lãnh đạm, dửngdưng trước những nỗi đau của người xung quanh Thậm chí, không ít trường hợp bộ đội ta giảiquyết những mâu thuẫn rất bình thường trong đời thường bằng những biện pháp bạo lực rất cựcđoan Trong tổng số những vụ vi phạm kỷ luật của bộ đội những năm gần đây, những vụ giếtngười, hành hung, gây rối vẫn sảy ra nghiêm trọng(151) Tình hình này có nguyên nhân donhững tâm lý, thói quen tiêu cực hình thành tự phát trong chiến tranh

Chiến tranh là một hiện tượng không bình thường trong đời sống xã hội, nên sự tác độngcủa nó cũng không bình thường đối với sự hình thành và phát triển của nhân cách Cần nhậnthức sâu sắc các mặt tích cực và tiêu cực trong sự tác động của chiến tranh để chủ động, tự giácxây dựng những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân

2 Môi trường quân đội xã hội chủ nghĩa là môi trường thuận lợi cho sự hình thành pháttriển đạo đức cộng sản trên cơ sở tác độngc của cơ chế tổ chức va hoạt động của nó

V.I.Lênin đã từng chỉ ra: “Quân đội cách mạng cũng như chính phủ cách mạng là những

“cơ cấu” thuộc kiểu hết sức cao… đòi hỏi ý thức giác ngộ của công dân phát triển tới mức độ hếtsức cao”(21) Điều đó cũng nói lên: Việc phục vụ trong quân đội cách mạng đặt ra những yêucầu rất cao về phẩm chất đạo đức của quân nhân Sở dĩ như vậy là do:

- Tính chất và nội dung hoạt động của quân đội ta có ý nghĩa xã hội rất cao, thể hiện tậptrung ở những nhiệm vụ của quân đội Những nhiệm vụ đó hiện nay được xác định là: “Sẵn sàngchiến đấu bảo vệ những thành quả của cách mạng, độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹnlãnh thổ của Tổ quốc, an ninh chính trị và trật tự, an toàn xã hội, tự do, hạnh phúc và lao độnghòa bình của nhân dân, cùng toàn dân xây dựng nước nhà”(102) Đó là yêu cầu khách quan củachế độ kinh tế-chính trị-xã hội của chúng ta, đồng thời xuất phát từ vị chí chức năng của quânđội Bản thân các nhiệm vụ và chất lượng thực hiện các nhiệm vụ đó ảnh hưởng rất lớn và trựctiếp đến toàn bộ đời sống xã hội và tiến bộ xã hội ý nghĩa xã hội cao trong hoạt động của quânđội ta cũng thể hiện rõ nét ở nghĩa vụ quân nhân, được xác định trong lời thề danh dụ của quânnhân và điều lệnh quân đội: “Quân nhân thuộc quân đội nhân dân Việt Nam có nghĩa vụ thiêngliêng bảo vệ vững chắc tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, bảo vệ độc lập chủ quyền của dântộc, bảo vệ nền chuyên chính vô sản, chế độ xã hội chủ nghĩa và công cuộc lao độn hoà bìnhcủa nhân dân, bảo vệ an ninh chính trị và giữ vững trật tự xã hội”(87) Đó là yêu cầu khách quancủa sự sống còn và tiến bộ của xã hội đối với người lính Chỉ cần một số quân nhân không thựchiện đầy đủ nghĩa vụ, không làm tròn chức trách của mình cũng đã có thể dẫn tới những nguyhai nghiêm trọng trong lĩnh vực của đời sống ch Do đó, quân nhân phải có những phẩm chấttinh thần- đạo đức ở mức độ cao để luôn thực hiện đầy đủ, nghiêm ngặt và chuẩn xác những yêucầu của nhiệm vụ quân sự Nừu như nhiều phẩm chất tinh thần chiến đấu (chằng hạn như: lòngdũng cảm, tính kỷ luật cao, phục tùng mệnh lênh vô điều kiện, tính đồng chí chiến đấu…) chỉ cầnđối với những công dân ngoài quân đội trong những trường hơp đặc biệt, thì đối với quân nhân,

đó là những phẩm chất cần thiết hàng ngày Trong đó, biểu hiện cao nhất, rõ nét nhất là tinh thầnsẵn sàng hy sinh để hòan thành nhiệm vụ ít có một lĩnh vực hoạt động nào của con người mànhững quy tắc đạo đức của việc hoàn thành nhiệm vụ lại đòi hỏi phải có tinh thần sẵn sàng hysinh cao như trong hoạt động quân sự Chiến tranh càng hiện đại, các tình huống chiến đấu diễn

ra càng căng thẳng và ác liệt, càng đòi hỏi cao các phẩm chất tinh thần- đạo đức ấy ở người lính

- Sự chuyển hóa giữa cái “bình thường” với cái “không bình thường” trông cuộc sống vàhoạt động quân sự đòi hỏi rất cao trách nhiệm đạo đức của mỗi quân nhân

Cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự có nhiều thuộc tính không bình thường.Những nét khái quát là:

Hoạt động quân sự là loại hoạt động điển hình về tính chất gian khổ, ác liệt, thường xuyêndiễn ra sự căng thẳng cao độ đối với tinh thần và thể chất của con người, sự nguy hiểm và sự hysinh đối với tính mạng con người

Hoạt động quân sự là loại hoạt động điển hình về tính tổ chức, kỷ luật rất cao, tính quyđịnh rất chặt trẽ về các hành vi của quân nhân, dựa trên cơ sở của điều lệnh quân đội

Hoạt động quân sự còn là loại hoạt động điển hình về tính chất ngẫu nhiên, đầy biến độngcủa các tình huống, đòi hỏi rất cao bản lĩnh vững vàng, sự mưu trí sáng tạo, tính quyết đoán vàtrách nhiệm cá nhân của người lính.v.v…

Bước vào cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự, người lính phải thay đổi nhiều

lề thói suy nghĩ và hành động, nhiều thâm lý và thói quen “đời thường” của cuộc sống dân sự,phải chấp nhận và thích nghi với một cuộc sống không bình thường đó, hình thành nếp sốngmới, tâm lý và thói quen mới, phù hợp với cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự Quátrình chuyển hóa này đòi hỏi rất cao, đồng thời thể hiện rất rõ nét những phẩm chất tinh thần-đạo đức của quân nhân

Cũng cần thấy rằng, một đặc chưng điển hình trong hoạt động tác chiến của bộ đội ta làthường lấy it địch nhiều, lấy nhỏ thắng lớn, “lấy đoản chế trưởng” Đây cũng là một nét đọc đáotrong nghệ thuật quân sự Việt Nam mà chúng ta cần phát huy trong điều kiện lịch sử mới Nghệthuật quân sự đó kết tinh trong nó sức mạnh to lớn của nhân tố tinh thần- đạo đức Việc phát huynghệ thuật quân sự đó cũng đặt ra yêu cầu đặc biệt cao về phẩm chất tinh thần- đạo đức củaquân nhân

- Bản chất và truyền thống tốt đẹp của quân đội ta cũng đặt ra những yêu cầu rất cao vềđạo đức quân nhân Bản chất và truyền thống đó được kiểm nghiệm qua bao thời gian, qua baochặng đường đấu tranh cách mạng, đã hình thành nên những quan niệm và thói quen nhìn nhậntốt đẹp về “Anh bộ đội cụ Hồ” Trong tâm lý và nét nghĩ của nhân dân ta “Anh bộ đội cụ Hồ” baogiờ cũng là và phải là một tấm gương về đạo đức

Cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự không chỉ đặt ra những yêu cầu rất cao vềphẩm chất đạo đức của quân nhân, mà đồng thời còn có những điều kiện tốt cho sự hình thành,phát triển của đạo đức cộng sản có thể diễn ra thuận lợi hơn môi trường xã hội khác Nhữngđiều kiện cơ bản là:

- Sự chăm lo đặc biệt của Đảng cộng sản Việt Nam, của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với việcxây dựng, lãnh đạo và giáo dục quân đội là điều kiện cơ bản nhất, là cái gốc tạo ra những điềukiện thuận lợi cho sự hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội Trong quân đội ta,công tác Đảng- công tác chính trị được xây dựng thành hệ thống hoàn chỉnh, thành chế độ hoạtđộng nề nếp, được đổi mới và hoàn thiện không ngừng, có tác dụng to lớn, trực tiếp và rất tíchcực đến sự hình thành, phát triển những phẩm chất tinh thần-đạo đức của bộ đội Vai trò và sứcmạnh của công tác Đảng- công tác chính trị trong quân đội đã được V.I.Lênin khẳng định: “ở đâu

mà công tác chính trị trong quân đội, công tác của các chính uỷ làm được chu đáo nhất, thì… ởđấy không hề có tình trạng lỏng lẻo trong quân đội, quân đội giữ gìn được trật tự tốt hơn, và tinhthần của họ cũng cao hơn, ở đấy thu được nhiều thắng lợi hơn”(31) Chính nhờ tác dụng tíchcực của công tác Đảng- công tác chính trị mà tình hình thế giới và trong nước đang có nhiềubiến động phức tạp, có mặt xấu đi nghiêm trọng…, nhưng “Bản chất”, truyền thống cách mạng

tốt đẹp của quân đội ta là: lòng trung thành, sự tin cậy và ổn định về chính trị, sẵn sàng nhận vàquyết tâm khắc phục khó khăn gian khổ, sy sinh, hoàn thành nhiệm vụ, tiếp tục được giữ vững

và được khẳng định trong thực tiễn”(67)

- Quân đội ta có mối liên hệ máu thịt với nhân dân, được nhân dân đặc biệt thương yêu,đùm bọc, nuôi dưỡng và giáo dục Một nét đặc trưng bản chất của quân đội ta được Chủ tịch HồChí Minh chỉ ra là: “Quân đội ta là quân đội nhân dân, do dân đẻ ra, vì dân mà chiến đấu”(48),

“Nhân dân là nền tảng, là cha mẹ của bộ đội”(48) Trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu vàtrưởng thành của quân đội ta, nhân dân luôn dành cho người chiến sĩ một sự ưu ái đặc biệt,quan tâm sâu sắc đến việc nuôi dưỡng và giáo dục bộ đội Điều này có tác động rất tích cực đến

sự hình thành, phát triển những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân Ngay việc nhândân quan tâm theo dõi rất chặt chẽ hành vi của anh bộ đội, quân nhân vi phạm quy tắc đạo đứcbao giờ cũng bị dư luận xã hội phê phán đặc biệt nghiêm khắc… cũng tạo nên những áp lực tinhthần độc đáo, có tác dụng tích cực, thúc đẩy sự nỗ lực tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của cán bộ,chiến sĩ

- Tập thể quân nhân với tính chất tổ chức và hoạt động của nó là một môi trường tốt đốivới việc giáo dục, rèn luyện những phẩm chất tinh thần- đạo đức của con người mới xã hội chủnghĩa

Những chuẩn mực, quy tắc về hành vi của quân nhân trong cuộc sống và hoạt động quân

sự được xác định thành chế độ, thành những quy định rất chi tiết và chặt chẽ trong điều lệnhquân đội, trong chức trách quân nhân, trong các qui định của đơn vị, được duy trì và kiểm trathường xuyên, rất nghiêm ngặt Điều này vừa bảo đảm tính thống nhất cao của tổ chức quân sự

và hoạt động quân sự, đồng thời tác động tích cực đến sự hình thành, phát triển những phẩmchất tinh thần- đạo đức của quân nhân

Cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự thường nảy sinh những tình huống điểnhình về tính chất biến động phức tạp, về sự gian khổ hy sinh, về những thử thách toàn diện vakhắc nghiệt đối với tinh thần và thể chất của con người Chính trong những tình huống đó, phẩmchất đạo đức của người chiến sĩ có điều kiện tốt đẻ rèn luyện và kiểm nghiệm một cách rấtnghiêm túc và rạch ròi

Cuộc sống và hoạt động trong lĩnh vực quân sự mang tính tập thể rất cao Nó đòi hỏi mỗiquân nhân không những phải có trách nhiệm đạo đức cao về hành vi của mình, mà còn phải cótrách nhiệm cao đối với đồng đội, quan tâm sâu sắc, hết lòng giúp đõ lẫn nhau lúc thường cũngnhư khi ra trận Tính tập thể là nền của bầu không khí tinh thần- đạo đức lành mạnh, tác độngtích cực đến quá trình hình thành, phát triển những phẩm chất đạo đức của quân nhân

Với những ưu thế nói trên, quân đội không chỉ là trường học rèn luyện bản lĩnh quân sự,

mà đồng thời còn là trường học tốt để rèn luyện những phẩm chất đạo đức cộng sản Những

phẩm chất được rèn luyện trong “trường học lớn quân đội” đã, đang và sẽ phát huy tác động tíchcực trong các môi trường sống, trong các lĩnh vực hoạt động của xã hội.

Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng và trưởng thành, quân đội ta còn bộc lộ không ít mặtyếu kém, những biểu hiện tiêu cực trong quan hệ quân dân, trong quan hệ nội bộ, nhất là quan

hệ giữa cán bộ với chiến sĩ, tình trạng “nước sông, công lính” trong lao động quân sự… ảnhhưởng rất xấu đến đời sống tinh thần- đạo đức của cán bộ, chiến sĩ Cần kiên quyết đấu tranhkhắc phục những mặt yếu kém đó để phát huy vai trò của tổ chức quân sự và hoạt động quân sựtrong giáo dục, xây dựng đạo đức mới

Mặt khác, không nên hiểu sai lệch ý nghĩa “Quân đội là trường học lớn đào tạo những conngười mới xã hội chủ nghĩa” mà biến quân đội thành nơi “cải biến” những người xấu, mà coi nhẹchất lượng “đầu vào” của quân đội Những năm gần đây, trong số chiến sĩ mới hầu như không

có đảng viên, đoàn viên cũng rất ít, có hiện tượng kết nạp vào Đoàn đồng loạt trước ngày nhậpngũ, thậm chí đưa vào quân đội cả những phần tử có tiền án, tiền sự Để nâng cao chất lượngcon người và sức mạnh chiến đấu của quân đội, cùng với sự nỗ lực của các đơn vị quân độitrong giáo dục,rèn luyện bộ đội, khâu thuyển trọn thanh niên nhập ngũ cần được chú trọng hơn,cần được thực hiện nghiêm túc và chặt trẽ hơn Đồng thời không thể phó thác hoàn toàn việcgiáo dục, rèn luyện quân nhân cho quân đội Trê thực tế, gia đình, nhà trường và xã hội co ảnhhưởng rất lớn đến chất lượng giáo dục, rèn luyện bộ đội ở f311 Quân khu 2, , khi chiến sĩ chotiếp xúc với nhiều lá thư từ hậu phương gia đình gửi tới thì thấy: 18% thư có tác dụng động viêntích cực, 51% thư thăm hỏi chung, còn lại 31% thư vận động chiến sĩ bỏ về Điều này gây không

ít khó khăn đối với việc giáo dục, rèn luyện bộ đội Để có người quân nhân tốt, cần có sự phốihợp chặt trẽ giữa đơn vị quân đội và gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong giáo dục,rèn luỵên bộ đội

Ngoài những nhóm đặc điểm trên đây, quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sảntrong quân đội ta hiện nay còn chịu sự tác động thường xuyên, rất phức tạp, cả gián tiếp và trựctiếp, với những mức độ và chiều hướng khác nhau của những đặc điểm mới của thời đại như:quá trình quốc tế hóa sản xuất, và do đó, quốc tế hóa mọi mặt đời sống xã hội đang diễn ranhanh chóng, dẫn đến những biến đổi trong các quan hệ xã hội-quốc tế, diễn ra trên mọi bìnhdiện kinh tế, chính trị, quân sự… và cả tư tưởng, đạo đức; thời đại thông tin bùng nổ với nhữngphương tiện thôn tin hiện đại, khiến cho không một biện pháp hành chính nào, không một hàngrào biên giới nào có thể ngăn cản triệt để các nguồn thông tin đến với từng con người; chủ nghĩa

đế quốc và các thế lực phản động đang chĩa mũi nhọn tiến công vào các dinh luỹ của chủ nghĩa

xã hội, không chỉ bằng quân sự, mà trứơc hết và chủ yếu bằng kinh tế và chính trị, tư tưởng, đạođức và lối sống, trong khi đó, chủ nghĩa xã hội đang lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng trênnhiều lĩnh vực, trong đó có đạo đức.v.v…

Những đặc điểm cơ bản phân tích trên đây là những vấn đề có tính quy luật, thống nhấthữu cơ và tác động biện chứng trong quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trongQuân đội nhân dân Việt Nam Từ sự phân tích những đặc điểm đó có thể rút ra:

1 Những điều kiện khách quan về vật chất và tinh thần của xã hội cho sự hình thành, pháttriển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam chưa xuất hiện đầy đủ, chưa hoànthiện Quá trình phát triển đó chịu sự tác động rất phức tạp, cả tích cực và tiêu cực của hoàncảnh kinh tế-xã hội, điều đó đòi hỏi chúng ta phải rất chủ động, tích cực và tự giác trong xâydựng đạo đức mới

2 Sự hình thành phát triển những phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân phụ thuộcrất lớn vào việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với quân đội, việc học tập và phấn đấutheo tư tưởng và tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, việc kế thừa tích cực những giátrị của đạo đức truyền thống… Cần đặc biệt quan tâm đến những vấn đề quan trọng đó trong quátrình giáo dục, rèn luyện đạo đức của bộ đội ta hiện nay

3 Môt trường quân đội đặt ra những yêu cầu rất cao về đạo đức của quân nhân, đồng thời

có những điều kiện tốt cho sự hình thành, phát triển của đạo đức cộng sản có thể diễn ra thuậnlợi hơn so với nhiều môi trường xã hội khác

Nhận thức sâu sắc những đặc điểm co bản, có tính quy luật phân tích trên đây, là cơ sở

để xác định tính tất yếu, nội dung và con đường nâng cao hiệu quả của tự giác hóa quá trìnhhình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay

I.3 Thực chất và tính tất yếu của tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức xs trong quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.

Kết quả phân tích trên đây đã chứng minh: xây dựng và phát huy vai trò của đạo đức cộngsản trong giáo dục, rèn luyện bộ đội và nâng cao sức mạnh chiến đấu của quân đội là vấn đề cótính quy luật, đồng thời mang tính cấp thiết hiện nay Để điều đó được thực hiện có chất lượng

và hiệu quả cao, cần đẩy mạnh việc tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộngsản trong quân đội Luận chứng khoa học về thực chất và tính tất yếu của tự giác hóa quá trìnhhình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay là mộtnhiệm vụ quan trọng nhằm góp phần cung cấp nội dung khoa học cho việc tự giác hóa đó.Trong tác phẩm “Tư bản”, “Chống Đuy-rinh”, “Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội từ khôngtưởng đến khoa học”.v.v… Mác-ăng ghen đã nhiều lần đề cập về tính tự phát và tự giác tronghoạt động của con người, về mối quan hệ tất yếu và tự do, về sự chuyển hóa từ tự phát sang tựgiác- điều cốt lõi trong quá trình con người thực hiện bước nhảy vọt về chất từ vương quốc tấtyếu sang vương quốc tự do Đặc biệt trong tác phẩm “Làm gì”, V.I.Lênin đã nhấn mạnh về sựchuyển hóa từ tự phát lên tự giác của phong trào công dân, coi đó là một tất yếu của sự pháttriển, là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng của Đảng dân chủ- xã hội cách mạng Những luận

điểm đó có ý nghĩa phương pháp luận của Mác- ăng ghen, V.I.Lênin là định hướng trực tiếp choviệc luận chứng khoa học về vấn đề đặt ra trên đây.

Tự phát và tự giác là hai phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử, phản ánh tính chất hoạtđộng chủ quan của con người trong mối liên hệ biện chứng với những quy luật khách quan củalịch sử Tự phát là tiến trình phát triển lịch sử khi con người chưa nhận thức được các quy luậtphát triển khách quan, khi các quy luật đó chưa chịu sự kiểm soát của con người và thưồng hoạtđộng với một sức mạnh phá hoại của các lực lượng tự nhiên, còn những hoạt động của conngười thường theo ý chí chủ quan và thường không dẫn tới chỗ thực hiện được những mục tiêuđặt ra, hoặc dẫn đến những kết quả hoàn toàn bất ngờ đôí với họ Tự giác là khi con người hoạtđộng trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng những quy luật phát triển khách quan, hướng tớithực hiện một cách có kế hoạch những mục tiêu của mình Phạm trù tự phát và tự giác gắn bóhữu cơ với phạm trù tất yếu và tự do- cặp phạm trù phản ánh quan hệ biện chứng giữa hoạtđộng chủ quan của con người với quy luật khách quan Tất yếu được hiểu là những quy luậtkhách quan, tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức của con người Còn tự do, như Ph.ăng ghenchỉ ra: “Tự do không phải là ở sự độc lập tưởng tượng đối với các quy luật của tự nhiên, mà là ở

sự nhận thức được những quy luật đó và ở cại khả năng- có được nhờ nhận thức này- buộcnhững quy luật đó tác động một cách có kế hoạch nhằm những mục đích nhất định Điều đó làđúng đắn đối với những quy luật của tự nhiên bên ngoài, cũng như đối với những quy luật chiphối tồn tại vât chất và tinh thần của bản thân con người”(12) Nhưh vậy, tự giác và tự do lànhững phạm trù cùng loại, phản ánh năng lực nhận thức và vận dụng các quy luật khách quancủa con người trong hoạt động thực tiễn của mình, nhằm thực hiện những mục đích nhất định.Trong quá trình hoạt động của con người, tự giác và tự phát là hai mặt đối lập về nội dung

và tính chất: tự phát biểu thị cái tất yếu chưa được nhận thức, còn phát huy tác động một cách

“mù quáng”, còn xa lạ và thống trị con người Tự giác biểu thị cái tất yếu được con người nhậnthức vận dụng một cách có kế hoạch, hướng tới mục đích nhất định, và do đó, chịu sự kiểm soátcủa con người Song hai mặt đối lập đó có sự thống nhất trên phương diện thể hiện những nấcthang tiến hóa trong tiến trình phát triển của con người và xã hội, giữa chúng có sự liên hệchuyển hóa chuyển hóa tù tự phát lên tự giác Về lô gích, tiến trình phát triển của con người và

xã hội là quá trình khắc phục những yếu tố tự phát, tiến tới trình độ tự giác ngày càng cao nhưPh.ăng ghen đã chỉ ra: “mỗi bước tiến lên trên con đường văn minh lại là một bước tiến tới tựdo”(12) Trong quá trình đó, vai trò nhân tố chủ quan của con người ngày càng tăng lên trong sựtác động tích cực, có hiệu quả đến tiến trình phát triển của lịch sử và của bản thân con người

Từ những phân tích trên có thể quan niệm: tự giác hóa tiến trình phát triển của lịch sử làthực hiện sự chuyển hóa từ tự phát lên tự giác trong hoạt động của con người, là phát huy tínhchủ động, tích cực, tự giác của con người nhằm tác động có hiệu quả đến tiến trình phát triển đó,

trên cơ sở con người nhận thức và vận dụng đúng những quy luật khách quan trong hoạt độngthực tiễn của mình.

Khái niệm “tự giác hóa” không đồng nhất với khái niệm “tích cực hóa nhân tố con người”đang được sử dụng khá phổ biến hiện nay Tích cực hóa nhân tố con người về thực chất là pháthiện, bồi dưỡng và phát huy tác dụng cái “năng lực NGƯỜI”- năng lực duy nghĩ và hoạt động tựgiác, độc lập, sáng tạo, thống nhất biện chứng với trách nhiệm cá nhân của con người trongcuộc sống cộng đồng; khắc phục những trở lực kìm hãm, thúc đẩy sự hình thành, phát triểnnhững động lực kích thíc và bảo đảm cho sự giải phóng cái “năng lực NGƯỜI” của con người…nhằm phát huy vai trò của con người với tư cách là một thực thể hoạt động sáng tạo- chủ thể cảitạo thế giới, hướng sức mạnh của con người thúc đẩy tiến bộ xã hội và sự hoàn thiện của conngười Còn tự giác hóa là thực hiến sự chuyển hóa tính chất hoạt động của con người, và do đó,chuyển hóa cả tính chất của quá trình phát triển mà con người là chủ thể Tuy nhiên, hai kháiniệm này gắn bó rất hữu cơ, cùng đề cập đến việc phát huy vai trò nhân tố chủ quan của conngười nhằm tác động tích cực, có hiệu quả đến tiến trình phát triển của lịch sử Nừu tự giác hóacác quá trình phát triển là vấn đề có tính quy luật dưới chủ nghĩa xã hội thì tích cực hóa nhân tốcon người là nội dung quan trọng, có ý nghĩa quyết định để thực hiện quy luật đó

Quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội nhân dân Việt Nam từtrước đến nay về cơ bản là quá trình tự giác Tuy nhiên, trong điều kiện lịch sử hiện nay, khi yêucầu đổi mới một cách sâu sắc và toàn diện trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đang được đặt

ra cấp bách, việc tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân độicũng phải được nâng lên một trình độ mới về chất, có hàm lượng khoa học cao hơn, diễn ra sâusắc, toàn diện và mang tính hệ thống, đồng bọ hơn Tự giác hóa quá trình hình thành, phát triểnđạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay là quá trình đấu tranh tích cực nhằm khắc phụcnhững yếu tố tự phát, nâng cao trình độ ý thức, tính tích cực, chủ động của cán bộ, chiến sĩ tronggiáo dục, rèn luyện đạo đức, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc xây dựng và pháthuy vai trò của đạo đức cộng sản trong điều kiện lịh sử mới, trên có sở nâng cao trình độ nhậnthức và vận dụng đúng vấn đề có tính quy luật của sự hình thành, phát triển đạo đức cộng sảntrong quân đội

Tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay

là quá trình thống nhất biện chứng, tác động thúc đẩy lẫn nhau theo quan hệ nhân- quả củanhững điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan Xét trên phạm vi toàn bộ quá trình giáo dụcđạo đức cộng sản trong quân đội thì những điều kiện kinh tế-xã hội , những đặc điểm của môitrường quân đội… là điều kiện khách quan đối với sự hình thành, phát triển những phẩm chấtđạo đức cộng sản, còn hệ thống giáo dục đạo đức là nhân tố chủ quan mà chủ thể của quá trìnhnày là nhà giáo dục với tư cách là người tổ chức, điều khiển toàn bộ quá trình giáo dục, Tự giáchóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội phải được thể hiện ở toàn

bộ hệ thống giáo dục, xây dựng đạo đức cộng sản trong quân đội như: đổi mới nội dung, hìnhthức và phương pháp giáo dục nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo đức trongquân đội; chủ động, tích cực tạo ra môi trường giáo dục lành mạnh… Đây là trách nhiệm của các

tổ chức Đảng, tổ chức chỉ huy, tổ chức Đoàn trong quân đội, của tập thể quân nhân… mà trứơchết và chủ yếu là trách nhiệm của cán bộ chỉ huy- cán bộ chính trị- những người giữ vai trò chủđạo trong quản lý và giáo dục bộ đội

Song mọi tác động của hoàn cảnh và của giáo dục muốn phát huy tác động tích cực nhấtthiết phải tông qua hoạt động tự giáo dục của quân nhân Đây là khâu trực tiếp quyết định sựchuyển hóa những yêu cầu khách quan của cuộc sống thành nhận thức, tình cảm và thái độ,hành vi đạo đức của mỗinn Sự chuyển hóa này là dấu hiệu quan trọng nhất của sự trưởng thành

về mặt đạo đức, là cốt lõi của giáo dục đạo đức Chủ thể của quá trình chuyển hóa này là bảnthân quân nhân Do đó, vấn đề cơ bản nhất của tự giác hóa, quá trình hình thành, phát triển đạođức cộng sản trong quân đội là đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả hoạt động tự giáo dục của quânnhân với tư cách là chủ thể đạo đức

Tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong Quân đội nhân dânViệt Nam hiện nay là một vấn đề có tính tất yếu Tính tất yếu đó được xác định trên những cơbản sau

1 Tự giác hóa các quá trình phát triển của con người và xã hội,, đặc biệt là sự phát triển

về đạo đức, là vấn đề có tính quy luật trong sự phát triển của chủ nghĩa xã hội, nhất là trong quátrình đổi mới hiện nay Trình đọ giải phóng những “năng lực nhân tính” của bản thân con người,trong đó có đạo đức, vừa là thước đo sự phát triển của xã hội, vừa là tính quy định của điều kiệnlịch sử

Theo quan điểm duy vật lịch sử, sự ra đời và phát triển của hình thái kinh tế- xã hội cộngsản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là xã hội xã hội chủ nghĩa, là một yếu tố khách quan Tính tấtyếu đó xét đến cùng do sự vận động phát triển của nền sản xuất xã hội quyết định Song việcthực hiện tính tất yếu đó nhất thiết phải thông qua hoạt động tự giác của con người, thông quacuộc cách mạng xã hội triệt để và mang tính tự giác cao Tư tưởng này đã được Mác-ăng ghennhiều lần nhấn mạnh trong các tác phẩm “đấu tranh giai cấp ở Pháp 1848-1850”, “Hệ tư tưởngĐức”, “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản”.v.v… Hai ông cho rằng: “cuộc cách mạng ấy phải đượclàm cho trở nên cần thiết, không những chỉ vì nó là phương tiện duy nhất để lật đổ giai cấp thốngtrị, mà còn vì chỉ có cách mạng mới khiến cho giai cấp đi lật đổ giai cấp khác có thể quét sạchmọi thứ thối nát của chế độ cũ đang bám chặt theo mình và trở thành năng lực xây dựng xã hộitrên những co sở mới”(9) Cuộc cách mạng ấy là cách mạng xã hội chủ nghĩa mà một thuộc tínhbản chất của nó là phát huy ngày càng cao tính tích cực, chủ động và tự giác của chủ thể hànhđộng Việc thực hiện cuộc cách mạng ấy và phát huy ngày càng cao thuộc tính bản chất đó của

nó không chỉ cần thiết để cải taoj xã hội, mà còn cần thiết để cải tạo bản thân con người, để khắc

phục tình trạng tha hóa của con người, giải phóng và phát triển những năng lực nhân tính củacon người- những năng lực của một kiểu nhân cách sáng tạo, nhờ đó con người không chỉ thíchnghi, mà thực sự làm chủ mọi quá trình phát triển của xã hội và của bản thân minh Trong cáchmạng xã hội chủ nghĩa, sự thống nhất biện chứng giữa mục tiêu và con đường, biện pháp thựchiện đã phát triển lên một trình độ mới: sự đổi mới về chất các mục tiêu kinh tế- xã hội đòi hỏi sựđổi mới về chất con đường biện pháp thực hiện, trong đó tự giác hóa mọi tiến trình của xã hội vàcủa con người là vấn đề có tính quy luật.

Theo quy luật đó, đạo đức cộng sản với tư cách là một thành tố thuộc kiến trúc thượngtầng xã hội chủ nghĩa, một năng lực nhân tính của con người mới xã hội chủ nghĩa không thể làsản phẩm tự phát của hoàn cảnh, mà phải được xây dựng một cách chủ động, tích cực và tựgiác Mác đã coi chủ nghĩa cộng sản là “Sự chiếm hữu một cách thực sự bản chất con người bởicon người và vì con người; do đó coi việc con người hoàn toàn quay trở lại con người với tínhcách là con người xã hội, nghĩa là có tính chất người- Sự quay trở lại này diễn ra một cách có ýthức và có giữ lại tất cả sự phong phú của sự phát triển đã đạt được”(1)

Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là một thời kỳ lịch sử đặc biệt, màđặc điểm cơ bản là trên mọi phương diện của đời sống xã hội, những thuộc tính, những thànhphần của cả xã hội cũ và xã hội mới còn cùng tồn tại, tác động qua lại lẫn nhau và tác động đến

sự phát triển của xã hội rất phức tạp Cái cũ tuy chịu sự kiểm soát và điều tiết của hệ thốngchuyên chính vô sản, nhưng trong trừng mực nhất định vẫn còn nhiều hiện tượng nảy sinh và tácđộng một cách tự phát Cái mới đang được hình thành và phát huy tác dụng môt cách tự giác,nhưng quá trình phát triển phải trải qua nhiều thử nghiệm, không trách khỏi những vấp vấp,những bước thụt lùi tạm thời, với những khoản “học phí” rất đắt Thậm chí, như V.I.Lênin chỉ ra:

“Có vô số những mảnh vụn của trật tự cũ đôi khi chất đống lại một cách nhan hơn những mầmmống (không phải bao giờ cũng thấy rõ ngay được) của trật tự mới”(25) Trong hoạt động củacon người, những khuynh hướng tự phát và xu hướng tự giác cũng dan xen, kết bện với nhau

Có thể nói, thời kỳ quá độ là thời kỳ đấu tranh đặc biệt gay go, phức tạp giữa cái cũ và cái mớitrên mọi phương diện của đời sống xã hội, giữa tính tự phát và tính tự giác trong mọi bình diệnhoạt động của con người Thắng lợi của con người xã hội gắn liền với thắng lợi của cái mới, vớiviệc tự giác hóa mọi tiến trình phát triển của xã hội và của con người Đúng như V.I.Lênin đãtừng nhấn mạnh: “Chủ nghĩa xã hội không thể thành công nếu tính kỷ luật tự giác của giai cấp vôsản không thắng được tình trạng vô chính phủ tự phát của giai cấp tiểu tư sản”(25)

Thời kỳ quá đọ ở nước ta do tiến lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bảnchủ nghĩa, đương nhiên rất khó khăn và phức tạp, đòi hỏi rất cao tính tích cực, chủ động và tựgiác của chủ thể hoạt động Đây là một thời kỳ cải biến cách mạng rất sâu sắc, toàn diện và triệt

để mà trong đó, chúng ta không những phải trải qua nhiều tìm tòi, thử nghiệm, chọn lọc- từ việcxác định mục tiêu đến việc lựa chon con đường, biện pháp, bước đi- để xây dựng từ đầu tất cả

những yếu tố cấu thành hình thái kinh tế- xã hội mới, tất cả những thuộc tính nhân cách của conngười mới, mà còn đồng thời đấu tranh khắc phục những khuynh hướng tự phát mới với quy môrộng lớn của nền sản xuất nhỏ, trên mọi phương diện của đời sống vật chất và tinh thần Nghĩa

là như V.I.Lênin đã chỉ ra: “Phải chiến thắng sự phản kháng (thường là tiêu cực, đặc biệt daidẳng và đặc biệt khó khắc phục) của nhiều tàn dư của sản xuất nhỏ, phải chiến thắng sức mạnh

to lớn của tập quán và thói quen thủ cựu gắn liền với những tàn dư đó”(30)

Trên bình diện đạo đức chúng ta phải thực hiện sự phủ định biện chứng đưa đạo đức lênmột trình độ phát triển mới về chất: nền đạo đức giải quyết sự đối lập lịch sử giữa cá nhân và xãhội, giữa cái tôi và cái chùng ta Quá trình thực hiện sự phủ định đó tất yếu phải diễn ra một cách

tự giác Ngay từ đại hội lần thứ IV của Đảng cộng sản Việt Nam, khi bàn về xây dựng con ngườimới xã hội chủ nghĩa, Đảng ta khẳng định: “Con người mới không thể hình thành một cách tựphát, mà phải trải qua quá trình xây dựng một cách tích cực và chủ động”(78) Tư tưởng đó cũngchính là phương hướng cơ bản của việc xây dựng đạo đức mới Bởi lẽ, nói đến đây con ngườithực chất cũng đề cập đến xây dựng đạo đức với tư cách là một “lực lượng bản chất”, một “nănglực nhân tính” của con người

Công cuộc đổi mới hiện nay cũng đòi hỏi phải tích cực, chủ động và tự giác xây dựng đạođức cộng sản Bởi lẽ, “Công cuộc đổi mới ở nước ta cũng như những chuyển đông lớn và diễnbiến phức tạp của tình hình thế giới đang đặt nhiều vấn đề mới về nhận thức, lý luận, tác độngmạnh đến tư tưởng, tình cảm của cán bộ, đảng viên và nhân dân ta”(81) Nếu để tự phát, sự tácđộng đó diễn ra theo hướng tiêu cực đối với đạo đức của xã hội và của mỗi người Để sự tácđộng đó diễn ra theo hướng tích cực đối với sự hình thành, phát triển của đạo đức cộng sản, cầnchủ động dự kiến và kịp thời khắc phục những khuynh hướng tư tưởng sai lầm, uốn nắn nhữngnhận thức lệch lạc, phản kích những luận điệu thù địch, đồng thòi tích cực quán triệt nhữngnguyên tắc cơ bản, những yêu cầu và nhiệm vụ của công cuộc đổi mới, kịp thời trang bị nhữngnhận thức mới, đúng đắn và cần thiết để mọi người vững vàng, tự tin đón nhận những hiệntượng kinh tế- xã hội mới, kiên định lý tưởng xã hội chủ nghĩa, gìn giữ và phát triển những giá trịđạo đức mới… Tất cả những việc làm đó phải được tiến hành một cách chủ động, tích cực và tựgiác, gớp phần tự giác hóa quá trình hình thành và phát triển của đạo đức mới

Mặt khác, “Đổi mới là một cuộc cách mạng sâu sắc và toàn diện trên tất cả các lĩnh vựccủa đời sống xã hội”(81), trong đó bao hàm sự đổi mới trên lĩnh vực đạo đức: không chỉ đổi mới

hệ thống các chuẩn mực, các thang giá trị đạo đức, đổi mới việc phat huy vai trò của đạo đức đốivới tiến bộ xã hội và tiến bộ của con người, mà còn đồng thời đổi mới cả con đường, biện phápxây dựng đạo đức mới Ở góc độ này, đòi hỏi chúng ta phải khắc phục khuynh hướng thả nổi,buông lỏng việc giáo dục, rèn luỵên đạo đức cũng như khuynh hướng chủ quan tuỳ tiện, đườngmòn, kinh nghiệm chủ nghĩa trong giáo dục, xây dựng đạo đức; đồng thời phải tích cực, chủđộng tìm tòi, chọn lọc để xác định đúng đắn, trên cơ sở khoa học những hình thức, biện pháp

thích hợp và có hiệu quả nhằm xây dựng đạo đức mới theo phương hướng không chỉ phù hợpvới tình hình và nhiệm vụ hiện nay, mà còn vươn tới đáp ứng những yêu cầu mới do sự pháttriển của tình hình và nhiệm vụ ấy đặt ra Với nghĩa đó, thực chất của sự đổi mới trên bình diệngiáo dục, xây dựng đạo đức là nâng cao tính tích cực, chủ động, tự giác và tính hiệu quả tronggiáo dục, rèn luyện đạo đức cộng sản trong điều kiện lịch sử mới.

Trong quá trình đổi mới hiện nay, cuộc đấu tranh tư tưởng phản ánh những mâu thuẫn cơbản của thời đại, trước hết và tập trung nhất là phản ánh sự đối lập giữa chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa tư bản đang diễn ra đặc biệt gay gắt và phức tạp, tác động rất mạnh mẽ, trực tiếp, theonhững chiều hướng khác nhau đến đời sống tinh thần-đạo đức, đòi hỏi chúng ta phải rất chủđộng, tích cực và tự giác trong giáo dục, rèn luỵên đạo đức mới

Về đặc điểm của việc đấu tranh tư tưởng hiện nay, về tính chất phức tạp và hiểm nguy củachiến lược diễn biến hoà bình mới, của cuộc chiến tranh phá hoại tư tưởng mà các thế lực phảnđộng quốc tế đang tiến hành… đã được rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâmnghiên cứu, đã xuất hiện nhiều công trình có giá trị đi xâu phân tích về những vấn đề nay Trênbình diện đạo đức, chúng ta nhận thấy: việc phát huy nhân tố con người, xây dựng một chiếnlược con người đúng đắn là vấn đề trung tâm của công cuộc đổi mới đang diễn ra ở các nước xãhội chủ nghĩa hiện nay Trong đó, xây dựng và phát huy vai trò của đạo đức là một nội dung rấtquan trọng Sự phản kích của các thế lực phản động cũng chĩa mũi nhọn vào sự phá hoại nhữngnhân tố đó của chủ nghĩa xã hội, tập trung vào việc làm tha hoá con người, làm tha hóa về tưtưởng- đạo đức và lối sống của con người V.I.Lênin đã từng căn dặn chúng ta phải chú ý sựphản kháng của kẻ thù về phương diện tư tưởng, đo là “Sự phản kháng sâu sắc nhất và mãnhliệt nhất”(35) Luận điểm đó giờ đây không những vẫn giữ nguyên giá trị mà còn có tầm quantrọng ngày càng to lớn và sâu sắc

Trong xây dựng và phát huy nhân tố con người, chúng ta chú trọng nâng cao trình độ giácngộ cách mạng, trình độ hiều biết khoa học, bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức mới… nhằmlàm cho mọi hoạt động của con người, yếu tố quyết định trong sự chỉ đạo thái độ, hành vi phải là

ý thức, trên cơ sở đó con người có khả năng kiềm chế, đánh giá và điểu chỉnh những bột phátbản năng Nghĩa là như Mác nói, làm cho con người “ý thức thay thế bản năng, hoặc bản năngcủa con người là bản năng đã được ý thức”(9) Trong khi đó, sự phản kích của các thế lực phảnđộng lại sử dụng mọi thủ đọan tinh vi, thâm độc nhằm ngăn cách con người với hệ tư tưởngMác-Lênin- hệ tư tưởng cách mạng và khoa học của thời đại, với lý tưởng đạo đức cộng sản- lýtưởng đạo đức giàu tính nhân văn nhất trong sự phát triển của đạo đức; đồng thời kích thích yếu

tố bản năng, tự phát ở con người Vì vậy, trong bối cảnh cuộc đấu tranh tư tưởng hiện nay,chúng ta phải chủ động, tích cực phát hiện và kịp thời đập tan những thủ đoạn phản kích của kẻthù hướng vào việc làm tha hóa tinh thần- đạo đức của con người

Mặt khác, trước những tác động mạnh mẽ và đa dạng, những thử thách gay gắt nảy sinhtrong quá trình đổi mới hiện nay, thực trang tư tưởng, tâm lý của xã hội và của mỗi người đangdiễn biến khá phức tạp, đòi hỏi công tác giáo dục, rèn luyện đạo đức phải rất chủ động, tích cực

và tự giác Trong quá trình đổi mới, chúng ta đang vừa làm, vừa tìm tòi, khảo nghiệm nhữngphương hướng, biện pháp, bước đi trên mọi phương diện sản xuất vật chất cũng như sản xuấttinh thần Trong quá trình đó, chúng ta đạt được những kết quả bước đầu quan trọng nhưngcũng không còn ít mặt yếu kém: sản xuất kinh doanh còn nhiều vướng mắc cần tháo gỡ; đờisống nhân dân lao động còn nhiều khó khăn và chưa ổn định; công bằng xã hội còn bị vi phạmnghiêm trọng; tệ tham nhũng, ăn hối lộ, ức hiếp nhân dân gây nên những hậu quả rất xấu, chấtlượng giáo dục giảm sút và sự xuống cấp về đạo đức đã đến mức báo động, trật tự an toàn xãhội vẫn đang là vấn đề gay gắt… Công cuộc đổi mới của chúng ta lại diễn ra trong bối cảnh lịch

sử thế giới đang biến động rất nhanh chóng và phức tạp, chứa đầy xu hướng đối lập nhau, đầymâu thuẫn Những biến đổi trong so sánh lực lượng giữa hai hệ thống xã hội đối lập cho thấy sựsuy yếu tương đối của chủ nghĩa xã hội Sự suy yếu này có nhiều nguyên nhân, trong đó trướchết và chủ yếu là do sai lầm trong xây dựng chủ nghĩa xã hội trước đây, cũng như trong nghệthuật lãnh đạo quá trình sửa chữa những sai lầm đó hiện nay ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa.Những biến động phức tạp của tình hình kinh tế-chính trị-xã hội trong nước và trên thế giới tácđộng thường xuyên, trực tiếp và mạnh mẽ đến đời sống tinh thần- đạo đức của xã hội và của mỗingười, làm cho thực trạng tư tưởng và tâm lý diễn biến khá phức tạp Về vấn đề này, trong bàiphát biểu tại Hội nghị lần thứ VI Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (khóa VI),đồng chí Đào Duy Tùng có phân tích: “Đại thể có thể chia làm 3 loại: một số thấy đất nước cónhiều khó khăn thật, nhưng đã đề xuất một số nhân tố mới, thấy trong lãnh đạo, quản lý, điềuhành có giải pháp đã rõ và đem lại kết quả, có cái còn đang tìm tòi, lúng túng nhưng tin rằng cóthể từng bước khắc phục khó khăn; bộ phận thứ hai thấy tình hình quá khó khăn, không đủ sứcphân tích nên băn khoăn, lo lắng, thắc mắc, thiếu tin tưởng; bộ phận thứ ba thấy tình hình quáđen tối, cho rằng bế tắc không có lối ra, có người hoang mang dao động Ngoài ra có một số ítngười cơ hội, bất mãn, có những phát biểu và hành động sai trái Tâm trạng đúng là nặng nề, lòntin giảm sút, nhưng nói chung đông đảo cán bộ, đảng viên và nhân dân với ý thức chính trị đãđược xây dựng và rèn luyện, vẫn phấn đấu, chịu đựng”(159)

Bản thân công tác tư tưởng của chúng ta trong thời gian qua bên cạnh những cố gắn vàkết quả đã đạt được về đổi mới tu duy, nâng cao nhận thức, đấu tranh chống tiêu cực… cũngbộc lộ không ít những lúng túng, những sai lầm và lệch lạc cần uốn nắn, khắc phục kịp thời Đâycũng là một nguyên nhân cơ bản và trực tiếp của thực trạng tư tưởng, tâm lý nói trên

Trong cuộc đấu tranh tư tưởng hiện nay, các thế lực phản động đang hết sức lọi dụng,khai thác và khuếch đại những mặt yếu kém của chúng ta trong đời sống kinh tế- xã hội cũngnhư trong lĩnh vực tinh thần- đạo đức để phá hoại Càng nguy hiểm và phức tạp hơn khi sự phảnkích của kẻ thù lại liên kết chặt chẽ với những quan niệm, tập quan, thói quen đạo đức cũ đang

trỗi dậy một cách tự phát Thật đúng như Mác đã chỉ ra: “Ngoài những tai hoạ của thời đại hiệnnay, chúng ta phải chịu đựng cả một loạt những tai hoạ kế thừa do chỗ các phương thức sảnxuất cổ xưa thời vẫn tiếp tục sống dai dẳng, với những quan hệ chính trị và xã hội trái mùa dochúng đẻ ra”(6) Vì vậy, trong giáo dục rèn luyện đạo đức cộng sản hiện nay, chúng ta phải thật

sự tỉnh táo và nhạy bén, chủ động và tích cực đấu tranh chống lại sự phản kích của các thế lựcphản động trên bình diện tư tưởng- đạo đức và lối sống, đẩy lùi và chiến thắng những tàn dư tưtưởng và đạo đức cũ Đây là nội dung quan trọng trong tự giác hóa quá trình hình thành, pháttriển đạo đức cộng sản trong quân đội ta hiện nay

2 Sự phát triển của tình hình và nhiệm vụ của quân đội trong giai đoạn cách mạng mới đòihỏi phải đẩy mạnh việc tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quânđội

Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, trên cơ sở đánh giá đúng và khách quan hơn tìnhhình quốc tế, tình hình của đất nước, âm mưu và hoạt động của kẻ thù… chúng ta đang chuyểnhướng chiến lược mới trong công tác quốc phòng, nhằm thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ chiếnđấu và sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, tăng cường khả năng phòng thủcủa đất nước, phù hợp với bối cảnh lịch sử mới, góp phần thực hiện thắng lợi một trong nhữngnhiệm vụ then chốt để đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới là “Giữ được hoà bình, tạo được điều kiện

và môi trường để đất nước có thể phát triển trong thế ổn định”(81) Là lực lượng nòng cốt củatoàn dân trong thực hiện nhiệụ quốc phòng, quân đội ta cũng đang có sự chuyển hướng chiếnlược cơ bản: “Từ một quân đội thời chiến (hoặc còn mang nhiều tính chất của một quân đội thờichiến) chuyển mạnh sang thành một quân đội thời bình Quân đội đó phải có lực lượng thườngtrực số lượng ít nhưng chất lượng cao, tinh nhuệ và ngày càng hiện đại, đủ sức làm nòng cốt đểbảo vệ tổ quốc trong tình thế hiện nay nói chung là hòa bình, sẵn sàng đối phó thắng lợi với cáccuộc tiến công xâm lược Quân đội đó phải có lực lượng hậu bị thật hùng hậu, chất lượng đượcgiữ vững thường xuyên, được quản lý chặt chẽ, sẵn sàng và nhanh chóng được động viên mởrộng lực lượng khi có chiến tranh lớn Quân đội đó phải đủ sức cùng toàn dân bảo vệ Tổ quốctrong điều kiện hiện đại, chống chiến tranh xâm lược quy mô lớn của mọi kẻ thù trong mọi tìnhhuống gay go và phức tạp nhất”(141)

Phân tích sự chuyển hướng chiến lược cơ bản đó, chúng ta thấy có nhiều vấn đề mới nảysinh, tác động trực tiếp và đa dạng đến đạo đức của bộ đội, đòi hỏi phải đẩy mạnh tự giác hóaquá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội- trong đó nổi bật một số vấn đề

cơ bản sau đây:

a) Quá trình chuyển hóa từ một quân đội thời chiến sang quân đội thời bình nảy sinh mâuthuẫn mới: một mặt phải giảm mạnh quân số thường trực, tinh giảm biên chế, tổ chức gọn vàhợp lý, khả năng bảo đảm ngân sách vật tư cho quốc phòng hạn chế hơn trước, thời gian thanhniên thực hiện nghĩa vụ quân sự rút ngắn hơn.v.v; mặt khác phải nâng cao hơn nữa sức mạnh

chiến đấu của quân đội, tăng cường khả năng phòng thủ của đất nước, đáp ứng những yêu cầumới đang phát triển của nhiệm vụ bảo về Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn lịch sử mới.

Để giải quyết mâu thuẫn đó, chúng ta phải có những giải pháp tích cực, chủ động và tự giác Mộtvấn đề có tính quy luật là “phải phấn đấu tạo cho được một bước chuyển biến rõ rệt về chấtlượng tổng hợp các lực lượng vũ trang”(84) Trong đó, phấn đấu tạo cho được một bước chuyểnhoá rõ rệt về chất lượng tinh thần của bộ đội là một đòi hỏi tất yếu, đồng thời mang tính cấp thiếtcần tập trung giải quyết hiện nay Nghị quyết của đảng uỷ quân sự Trung ương về nhiệm vụ quốcphòng trong 2 năm 1989-1990 và riêng trong năm 1989 đã chỉ ra: một trong những yêu cầu chính

mà công tác đảng- công tác chính trị trong quân đội cần thực hiện tốt là: “Tiếp tục nâng cao sựnhất chí đối với nghị quyết Đại hội VI và các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, tọngđiểm là đường lối, quan điểm, nhiệm vụ quân sự và quốc phòng của Đảng, đổi mới tư duy, bồidưỡng lý tưởng và phẩm chất đạo đức xã hội chủ nghĩa cho cán bộ, đảng viên giáo dục nângcao tinh thần yêu nước và khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, củng cố và phát huybản chất, truyền thống cách mạng tốt đẹp của quân đội”(84) Để thực hiện tốt điều đó chúng tacần phải:

- Thường xuyên giáo dục và kịp thời định hướng tích cực đối với tư tưởng của bộ đội trênnhững vấn đề cơ bản: kiên định mục tiêu lý tưởng chiến đấu, xác định rõ trách nhiệm và nghĩa vụquân nhân trước tình hình nhiệm vụ mới, đề cao cảnh giác cách mạng, giữ vững ý chí chiến đấutrứơc những biến động phức tạp của tình hình và trước những âm mưu, thủ đoạn của kẻ thù…

- Tích cực phat huy những thuộc tính bản chất tốt đẹp của quân đội như: lòng trung thành,

sự ổn định và tin cậy về chính trị, sẵn sàng và quyết tâm khắc phục mọi khó khăn, gian khổ, hysinh để hoàn tất thắng lợi mọi nhiệm vụ… Đồng thời chủ động đấu tranh khắc phục những mặttiêu cực đang bộc lộ đa dạng và phức tạp, về chiều hướng và hình thức biểu hiện… trong đờisống tinh thần- đạo đức của bộ đội ta hiện nay

- Chủ động nắm bắt và giải quyết những vấn đề mới nảy sinh trong nhận thức, tư tưởng,tình cảm của bộ đội trước những biến động phức tạp của tình hình (giờ đây không ít cấp uỷ, cán

bộ các cấp còn lúng túng trong phân tích đúng sai, trong lãnh đạo giải quyết những vấn đề này).Đồng thời chủ động dự kiến những yêu cầu mới do sự phát triển của tình hình và nhiệm vụ mớiđặt ra đối với phẩm chất tinh thần- đạo đức của quân nhân, từ đó mà xác định đúng phươnghướng, nội dung, biện pháp giáo dục và rèn luỵên đạo đức trong quân đội

Những vấn đề đặt ra trên đây chính là những yêu cầu cụ thể, mang tính tất yếu và cấpthiết đối với vịêc tự giác hóa quá trình hình thành, phát triển đạo đức cộng sản trong quân đội tahiện nay

b) Quá trình chuyển hóa từ một quân đội thời chiến sang quân đội thời bình không hạ thấpyêu cầu sẵn sàng chiến đấu của quân đội, trái lại yêu cầu đó đang thường xuyên tăng lên và việc