Dân ca là những bài hát của nhân dân vì đối với những người dân thuộc tầng lớp nghèo khổ hay nói chung tầng lớp bình dân thì ca hát gắn liền với mọi hoạt động cảu đời sống: lao động, ăn uống, ngủ nghỉ, giải trí vui buồn đau khổ vì vậy chúng ta có các thể loại dân ca khác nhau như hát về lao động, hát lễ nghi phong tục, hát dậm, hát giao duyên, hát về sinh hoạt gia đình và các bài hát trẻ em… Có thể nói những giai điệu của các bài hát dân ca đã xuất phát từ đáy lòng họ, được sáng tác do khả năng thiên phú và từ lúc nào chính họ cũng không ngờ họ đã hát lên cho nhau nghe rồi người này học lấy của người khác để trở thành như bài ca của riêng mình.Dân ca rất dễ đưa vào lòng trẻ. Dân ca là những bài hát được truyền khẩu trong dân gian, là những bài hát không có tác giả rõ ràng, không rõ xuất xứ mà chỉ mang đậm tiếng địa phương, nổi bật địa danh và những cung bậc đặc trưng, thể hiện rõ ràng vùng miền.
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
Mỗi chúng ta đều có thể khẳng định với nhau rằng: “Âm nhạc là một món ăn tinh thần” và không những thế âm nhạc được sử dụng như một phương tiện để giáo dục đạo đức, Khi tác động đến con người, nó thức tỉnh một cách đặc biệt mạnh mẽ trong mỗi con người với những gì tốt đẹp nhất, những tình cảm tâm tư lắng đọng nhất, âm nhạc hướng cho con người ta dịu mát hơn, cao đẹp và trong sáng, nhân hậu hơn…
Đối với trẻ mầm non, âm nhạc có vai trò vô cùng quan trọng, âm nhạc là phương tiện giúp trẻ nhận thức về thế giới xung quanh, phát triễn ngôn ngữ ,quan hệ giao tiếp trao đổi tình cảm, ngoài ra âm nhạc còn là thế giới kỳ diệu đầy cảm xúc Trẻ có thể tiếp nhận âm nhạc từ khi còn trong nôi, những lời
ru của bà, của mẹ, những câu hát mộc mạc đơn sơ nhưng gần gũi đã dần dần nuôi lớn tâm hồn trẻ thơ Âm nhạc phản ánh niềm vui nỗi buồn, khát vọng, ước
mơ của con người
Dân ca đối với trẻ như là một nghệ thuật tổng hợp nhằm thỏa mãn tính hình tượng đang phát triển mạnh ở trẻ, tâm hồn trẻ đang rất ngây thơ và trong sáng nên rất dễ tiếp xúc với âm nhạc Đến với âm nhạc là đến với thế giới muôn màu, muôn sắc tạo điều kiện cho trẻ phát triển toàn diện: Tình cảm, đạo đức, thẩm mĩ, thể chất, trí tuệ
Để cho các bé có tâm hồn dân tộc, giáo dục nghệ thuật cổ truyền đóng vai trò hết sức quan trọng Những cái hay, cái đẹp, những nét đặc sắc của dân tộc được lưu truyền từ đời này qua đời khác đã theo các làn điệu dân ca tác động đến nhiều thế hệ Chính vì những yếu tố trên mà những làn điệu dân ca, những sáng tác mang sắc thái dân tộc phải được đến sớm với tuổi thơ, lứa tuổi hồn nhiên trong sáng Trẻ mầm non tiếp xúc dân ca quá muộn hoặc không được nghe dân ca thì khi trưởng thành trẻ sẽ thờ ơ với dân ca hoặc có ưa thích thì cũng không phải là các làn điệu dân ca mà thay vào đó là một dòng nhạc khác
Tuổi thơ của những thế hệ chúng ta được gắn liền với những dòng sông, bến nước, con đò, những lời ru câu hát của bà, của mẹ nhưng còn thế hệ trẻ của ngày nay thì tất cả những thứ đó chỉ được coi là vô nghĩa và xa vời thay vào đó
Trang 2là những trò chơi hiện đại gắn bó với thế giới ảo trên máy tính, những khúc đồng dao, ca dao, dân ca được thay vào đó là những dòng nhạc hiện đại pha lẫn ánh đèn xanh đỏ đủ màu sắc Đây cũng chính là điều mà khiến tôi trăn trở Vì vậy, trong chương trình giảng dạy của mình tôi đã cố gắng lựa chọn, lồng ghép các bài dân ca sao cho phù hợp với độ tuổi của trẻ và chủ đề mà tôi đang thực hiện với một hy vọng sẽ mang đến cho trẻ niềm mê say hứng thú Đó chính là lí do
tôi chọn đề tài “Một số biện pháp mang dân ca đến với trẻ mẫu giáo 3 - 4 tuổi
tại trường mầm non Nga Thanh”.
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lí luận.
Dân ca là những bài hát của nhân dân vì đối với những người dân thuộc tầng lớp nghèo khổ hay nói chung tầng lớp bình dân thì ca hát gắn liền với mọi hoạt động cảu đời sống: lao động, ăn uống, ngủ nghỉ, giải trí vui buồn đau khổ
vì vậy chúng ta có các thể loại dân ca khác nhau như hát về lao động, hát lễ nghi phong tục, hát dậm, hát giao duyên, hát về sinh hoạt gia đình và các bài hát trẻ em… Có thể nói những giai điệu của các bài hát dân ca đã xuất phát từ đáy lòng
họ, được sáng tác do khả năng thiên phú và từ lúc nào chính họ cũng không ngờ
họ đã hát lên cho nhau nghe rồi người này học lấy của người khác để trở thành như bài ca của riêng mình
Dân ca rất dễ đưa vào lòng trẻ Dân ca là những bài hát được truyền khẩu trong dân gian, là những bài hát không có tác giả rõ ràng, không rõ xuất xứ mà chỉ mang đậm tiếng địa phương, nổi bật địa danh và những cung bậc đặc trưng, thể hiện rõ ràng vùng miền
Dân ca đối với trẻ là tiếp xúc nghệ thuật tổng hợp, thỏa mãn tính hình tượng đang phát triển ở trẻ Dân ca nhằm mục đích cho trẻ tiếp thu với nền văn hóa truyền thống một cách tích cực và phù hợp với hoạt động của trẻ Đồng thời lời của các bài hát dân ca cho trẻ những nhận biết về đời sống sinh hoạt dân gian
đã tái hiện lại mà trong các sáng tác hiện đại ít gặp Trong quá trình giảng dạy chương trình giáo dục mần non Tôi nhận thấy chủ yếu trẻ được tiếp xúc với dân
Trang 3ca qua hình thức nghe cô hát là chủ yếu chứ trẻ chưa thật sự được hoạt động nhiều với các khúc đồng dao, ca dao, dân ca…
Mỗi bài dân ca đều có nét đặc sắc riêng, mỗi một giai điệu, tiết tấu trong bài dân ca đều mang tính chất trữ tình, phản ánh sinh hoạt, hoạt động, cuộc sống, tình cảm của nhân dân Đó chính là nét đẹp của con người Việt Nam và được lưu truyền từ đời này qua đời khác, gần gũi và thân thương
Nội dung của những bài hát dân ca có lời ca phong phú trong các bài hát giúp trẻ cảm nhận được vẻ đẹp trong thiên nhiên, hay sự ngộ nghĩnh đáng yêu của các con vật, sự đoàn kết gắn bó yêu thương giữa những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng thời giáo dục cho trẻ lòng yêu quê hương đất nước con người Việt Nam Từ đó gợi mở cho trẻ về cách ứng xử hay nói cách khác là giáo dục trẻ đạo đức làm người
Trẻ mầm non rất thích âm nhạc nhất là các làn điệu dân ca vì các bài hát dân ca rất gần gũi với trẻ từ lời ca đến giai điệu, mỗi vùng miền đều có những làn điệu trặc trưng cho riêng mình, những bài hát dân ca đến với trẻ từ khi mới lọt lòng nên thu hút sự hứng thú của trẻ rất mạnh Đưa trẻ đến với dân ca là giúp trẻ hình thành tình yêu quê hương đất nước sâu đậm
II Thực trạng của vấn đề.
1 Thực trạng chung:
a, Thực trạng về cơ sở vật chất nhà trường.
Trường mầm non Nga Thanh chưa được công nhận chuẩn nhưng các điều kiện để thực hiện hoạt động âm nhạc cũng đã đảm bảo yêu cầu tối thiểu, có đủ các dụng cụ âm nhạc, loa đài, trang phục cho các cháu hoạt động… Bên cạnh đó vẫn còn thiếu một số nhạc cụ phục vụ hoạt động âm nhạc như đàn bầu, đàn đá, đàn nhị…Phòng âm nhạc còn phải dùng chung
b, Thực trạng về đội ngũ giáo viên.
Trường Mầm non Nga Thanh có đội ngũ giáo viên trẻ, nhiệt tình, tích cực hoạt động trong mọi phong trào nhất là trong lĩnh vực âm nhạc Nhà trường chưa có giáo viên phụ trách âm nhạc riêng, đội ngũ giáo viên trẻ nên ít quan tâm đến các làn điệu dân ca, hát dân ca còn hạn chế…
Trang 4Điều kiện tại lớp tôi phụ trách cũng đã có những nhạc cụ tối thiểu như sắc
xô, đàn, thanh gõ, các trang phục biểu diễn dân ca…
Bản thân là một giáo viên ít có năng khiếu về âm nhạc nên tôi đã tích cực trau dồi những kiến thức về âm nhạc, tập hát, tập đánh đàn và nhất là đầu tư vào các bài hát dân ca
Thực trạng đối với trẻ
Hầu như trẻ lớp tôi rất thích các bài hát có nhạc sôi động, những bài hát chế từ người lớn, trẻ ít khi thuộc và tự thể hiện các bài hát dân ca
Căn cứ vào thực tế khả năng của nhóm lớp mình, đầu năm tôi đã tiến hành lập bảng khảo sát đầu năm về sự cảm thụ dân ca đối với trẻ như sau:
TT
Nội dung khảo sát
trẻ
Tỉ lệ
% Số
trẻ
Tỉ lệ
%
Số trẻ
Tỉ lệ
%
Số trẻ
Tỉ lệ
%
1 Trẻ cảm thụ các bài dân ca
gần gũi
3 Tình cảm, tình yêu quê
hương đất nước con người
qua các bài hát dân ca
III Giải pháp và tổ chức thực hiện
1 Sưu tầm các bài dân ca, viết lời mới phù hợp với chủ đề, phù hợp với lứa tuổi của trẻ ở trường mầm non
a Sưu tầm lựa chọn các bài dân ca cho trẻ.
Dân ca Việt Nam mang tính chất vùng miền rõ rệt Mỗi miền có thể loại dân ca riêng mà khi hát lên người ta sẽ nhận ra ngay là dân ca miền nào Điều đó
đã tạo nên nét đặc sắc của dân ca Việt Nam
Cụ thể tôi đã sưu tầm được với Dân ca Nam Bộ với những bài như: Lý đất trồng, bé phi ngựa, Lí con khỉ, Lí cây bông, Lí cây khế… nhẹ nhàng đi vào lòng người như một sản vật trù phú của Nam Bộ Dân ca Bắc Bộ vui vẻ, hóm hỉnh thể hiện cuộc sống lao động vất vả của người nông dân Bắc Bộ như bài : Cò lả, Cái Bống, Bà Còng, trống cơm …Dân ca Trung Bộ thì sâu lắng và trữ tình hơn như:
Trang 5Lí mười thương, Lí hoài nam…Dân ca của mỗi miền lại đòi hỏi có các động tác múa và trang phục biểu diễn riêng Tôi luôn luôn ưu tiên các bài hát dân ca của quê hương Thanh Hóa như bài đi cấy, vui hội cầu ngư, hội mùa quê hương, khúc hát bên vườn hoa, cây lúa, hoa trong vườn…
Vì thế tôi đã sưu tầm các bài dân ca phù hợp với trẻ để trẻ có thể hát, múa, trải nghiệm và lớn lên cùng dân ca dân tộc bằng cách tổng hợp và phân loại tất
cả các bài hát dân ca theo vùng miền và phân loại theo chủ điểm vào kho âm nhạc dân ca để đến khi cần sử dụng cho chủ đề nào là dễ tìm và dễ lấy Đặc biệt các bài hát đó luôn được lồng ghép được vào các chủ đề trong chương trình
Ví dụ:
* Ở Chủ đề Thế giới thực vật tôi chọn các bài: Lí cây Bông, Bầu và Bí, Lí bụi chuối
* Chủ đề: Thế giới động vật :Lí chim Sáo, lí con chim manh manh, lý con thằn lằn, lý quạ kêu…
* Chủ đề Gia đình: Lý giao duyên, Cái Bống, Bà Còng…
Do tính chất vùng miền của dân ca, nên việc đầu tiên tôi làm là tìm kiếm những bài hát dân ca, đồng dao phổ nhạc của vùng đồng bằng Bắc Bộ, bởi nói đến dân ca, đồng dao là nói đến những gì quen thuộc nhất trong cuộc sống hàng ngày của trẻ Như chúng ta đã biết dân ca mang tính chất truyền khẩu, bản thân trẻ rất dễ thuộc hoặc đã thuộc những bài ca dao đồng dao qua những trò chơi dân gian hay qua việc truyền khẩu của người lớn
Ngoài những bài dạy cho trẻ hát tôi tiếp tục tìm kiếm các bài dân ca ở các vùng miền khác nhau để hát cho trẻ nghe nhằm mục đích cho trẻ có được sự trải nghiệm khác nhau như bài: Hoa thơm bướm lượn, Inh lả ơi…qua đó trẻ lại một lần nữa được trải nghiệm và thêm yêu quê hương đất nước qua lời ca giọng hát
Kết quả: Sau thời gian thực hiện đề tai tôi đã có gần 100 bài hát dân ca cho tất cả các vùng miền trên đất nước Vệt nam và trong đó có hơn 50 bài cho dân ca Bắc trung bộ và riêng dân ca của quê hương Thanh Hóa tôi đã sưu tầm được gần 20 bài
b Tìm lời mới cho các làn điệu dân ca:
Trang 6Như chúng ta đã biết, các bài hát dân ca thường không mang nội dung của trẻ thơ Điều tôi mong muốn là đưa nội dung bài hát gần gũi với trẻ mang tính giáo dục để trẻ dễ nhớ và khắc sâu đối với trẻ mà với các lời hát dân ca lại khó hiểu mang nhiều ca từ địa phương Chính vì thế càng thu hút tôi tìm lời mới cho một số bài hát dân ca có làn điệu phù hợp gần gũi với trẻ mầm non
Ví dụ:
Từ việc tìm lời mới cho các bài hát dân ca đó, trẻ lớp thôi rất hứng thú học tập, thích ca hát những bài hát có dân ca và những bìa có âm hưởng dân ca
và biểu diễn rất tình cảm Trẻ thích đến lớp, yêu âm nhạc hơn, trẻ có hát ở mọi lúc mọi nơi, ở bất cứ chỗ nào
2 Sử dụng các phương pháp đưa dân ca gần hơn với trẻ.
a Phương pháp truyền khẩu.
Trang 7Đây là một phương pháp được sử dụng nhiều nhất Trước khi dạy cho trẻ hát tôi đã phải hát cho trẻ nghe trước, đòi hỏi cô phải hát chuẩn lời, phát âm chuẩn và mở khẩu hình đúng, to, tròn, rõ
Trước yêu cầu đó tôi đã phải tự mình học hỏi kinh nghiệm của các anh chị
có trình độ về âm nhạc ở các bậc học trên, tự mình phải rèn luyện thanh nhạc và tập hát riêng các bài hát dân ca thật chuẩn trước khi truyền đạt đến trẻ
Sau đó tôi cho trẻ đọc lời của bài cho thuộc lời trước sau đó mới ghép nhạc Khi hát tôi hướng dẫn hát từng câu, từng đoạn hay hát theo cô cả bài tùy thuộc vào độ dài ngắn của bài hát
Trong âm nhạc điều quan trọng nhất là giai điệu và ca từ, mà đối tượng tôi đang muốn hướng tới là trẻ mẫu giáo 3- 4 tuổi vì vậy việc thể hiện rõ lời ca và giai điệu là hết sức quan trọng
Nhận thức được vấn đề này tôi đã luôn luôn chú hát những bài dân ca gần gũi với trẻ và hát đúng nhạc rõ lời thể hiện tình cảm sâu sắc với bài hát từ đó trẻ lớp tôi thuộc lời và hát bài hát dân ca rất nhanh và chính xác
b Phương pháp đàm thoại.
Trước khi hướng trẻ tới bài hát tôi cần trao đổi gợi mở cho trẻ về nội dung của bài về ca từ, giai điệu, tiết tấu Phương pháp này nhằm kích thích hoạt động nhận thức của trẻ, đòi hỏi trẻ tự tìm tòi khám phá, trao đổi, bộc lộ suy nghĩ của mình sau đó tôi sẽ là người tóm lược lại những cái chung nhất
Hãy để cho trẻ tự bộc lộ khả năng cảm thụ của mình, từ đó trẻ thêm hiểu, thêm yêu các làn điệu dân ca đằm thắm, mượt mà
Điều quan trọng nhất là tôi luôn luôn để để trẻ được thoải mái thể hiện những suy nghĩ của mình về bài bát, có khi trẻ tự hát theo kinh nghiệm đã biết hay đã nghe và thể hiện cảm xúc của mình với những làn điệu dân ca Trẻ rất tự nhiên và tích cực bày tỏ cảm xúc và suy nghĩ của mình đối với các bài hát dân
ca trước lớp và trước cô
Ví dụ: Đối với bài hát dân ca Hội mùa quê hương tôi đã đưa vào chủ
đề Quê hương đất nước Bác Hồ.
Trang 8Trong quá trình đàm thoại để kích thích tính tích cực của trẻ tôi chỉ đưa ra các câu hỏi gợi mở như: Các con có cảm nhận gì về bài hát này? Hay: Ai biết ngì về bài hát này? Từ những câu hỏi đó trẻ tích cực hoạt động và mạnh dạn phát biểu những suy nghĩ của mình như: Con đã biết bài hát này, đây là bài hát dân ca, con rất thích hát, cô hát cho con nghe… Từ đó tôi biết được mức độ hiểu biết và cảm thụ các hát dân ca của trẻ 3-4 tuổi lớp tôi
Kết quả: có 21/26 trẻ thích được bày tỏ những cảm xúc cũng như những kiến thức hiểu biết của mình về bài hát dân ca
c Phương pháp sử dụng hình tượng trực quan.
Hình tượng trực quan rất quan trọng đối với trẻ tư duy của trẻ là tư duy trực quan hình tượng Vì vậy khi hướng trẻ đến làn điệu dân ca nào đó đòi hỏi phaỉ có đồ dùng trực quan giúp trẻ có khả năng cảm thụ âm nhạc tốt hơn như : hình ảnh, phim, video…có liên quan đến nội dung của bài dân ca
Ngoài các hình tượng trực quan trên thì cử chỉ, nét mặt, trang phục biểu diễn của cô và trẻ là một phương tiện trực quan sinh động nhất mà trẻ có thể cảm nhận thực tế nhất, khêu gợi cảm xúc thẩm mĩ cho trẻ, góp phần rất quan trọng vào thành công của tiết học Vì vậy tôi đã đầu tư rất kỹ cho các hoạt động
âm nhạc mà nhất là các hoạt động về hát dân ca
Ví dụ: Trong hoạt động Nghe hát bài: Đi cấy.
Trước khi bước vào nội dung chính là học và nghe hát trẻ được đến với một đoạn video clip có hình ảnh các bạn nhỏ đang múa hát bài đi cấy, sau đó là
sự xuất hiện của các bạn nhỏ với khuôn mặt vui tươi ngộ nghĩnh cùng với đó là trang phục dân tộc của các bạn ở quê hương Thanh Hóa, trẻ được hát cùng nhau, thi đua nhau hát và thêm một trải nghiệm nữa là trẻ được nghe cô hát và hát cùng cô với sự xuất hiện của những vị khách mời đến cùng tham dự trong trang phục váy áo yếm xinh sắn và điệu đà Điều này càng làm cho trẻ thực sự được lôi cuốn
Trang 9Hình ảnh cô đang cho trẻ làm quen với các dụng cụ âm nhạc dân gian
Để bài hát dân ca thật sự đến gần với trẻ tôi còn giới thiệu các dụng cụ âm nhạc dân gian: Như đàn bầu, trống, phách, mõ, đàn nhị…để trẻ cảm nhận các bài hát dân ca sâu sắc hơn
d Phương pháp sử dụng các trò chơi âm nhạc.
Trong âm nhạc thì trò chơi âm nhạc luôn đóng một vai trò quan trọng Trò chơi âm nhạc trẻ được phát triển trí nhớ, rèn luyện khả năng nghe nhìn, sự nhanh nhẹn năng động của trẻ Với các trò chơi luôn mang đậm chất dân ca như: Nghe
âm thanh đoán tên nhạc cụ dân tộc, nghe dân ca đoán tên làn điệu…Để thu hút được sự hứng thú của trẻ khi tham gia trò chơi thì điều quan trọng là tôi phải chọn các trò chơi phù hợp với nội dung bài học, đối tượng học, không gian hoạt động sao cho phù hợp
Ví dụ: trong hoạt động âm nhạc dạy bài hát: Đi thăm Thủ Đô ( Nhạc và lời của Bùi Anh Tôn) Tôi giới thiệu cho trẻ một số nhạc cụ dân tộc của Việt nam Tôi mở video biểu diễn các nhạc cụ đó cho trẻ nghe 2-3 lần Khuyến khích
Trang 10trẻ lắng nghe thật kỹ các âm thanh của từng nhạc cụ Sau đó tôi tổ chức cho trẻ chơi trò chơi âm nhạc: Nghe âm thanh đoán tên nhạc cụ dân tộc
Cách chơi như sau: Tôi mời một trẻ lên đội mũ chóp kín Mở file có ghi
âm thanh của một nhạc cụ Trong khoảng thời gian 30s trẻ lên chơi có nhiệm vụ lắng nghe và đoán tên của nhạc cụ dân tộc đó Sau khi trẻ đoán, tôi hỏi cả lớp bạn đoán đúng chưa? Đó là âm thanh của nhạc cụ dân tộc nào? Chúng mình cùng kiểm tra kết quả nhé Tôi mở file video biểu diễn nhạc cụ dân tộc đó cho cả lớp cùng quan sát Rồi hỏi trẻ nhạc cụ dân tộc gì đây? Khen trẻ
Hình ảnh trẻ đang chơi trò chơi âm nhạc
3 Giúp trẻ hiểu được nội dung ngôn ngữ riêng của từng bài dân ca từ
đó làm phong phú thêm vốn từ cho trẻ.
Muốn trẻ yêu dân ca thì trước tiên phải giúp trẻ hiểu được nội dung của bài dân ca đó từ đó trẻ mới nhận ra được cái hay cái đẹp của dân ca như trong bài “ Inh lả ơi” dân ca Thái, bài hát ca ngợi vẻ đẹp của núi rừng Tây Bắc khi mùa xuân về trăm hoa đua nở từ đó giáo dục trẻ yêu thiên nhiên, yêu mùa xuân với muôn hoa đua sắc thắm Hay trong bài hát “ Ru em” dân ca XêĐăng, trong
