Thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề thực vật và động vật

Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật .... CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học: ThS Nguyễn Thị Hương

HÀ NỘI, 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu 2

4 Phạm vi nghiên cứu 2

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc khóa luận 3

NỘI DUNG Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật 4

1.1 Cơ sở lí luận 4

1.1.1 Lí thuyết về trải nghiệm sáng tạo 4

1.1.1.1 Khái niệm 4

1.1.1.2 Nền tảng của giáo dục trải nghiệm 5

1.1.1.3 Sự cần thiết của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo 7

1.1.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở tiểu học 8

1.1.3 Đặc trưng của trải nghiệm sáng tạo 10

1.1.4 Chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 12

1.1.4.1 Nội dung chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 12 1.1.4.2 Đặc điểm chủ đề Thực vật và động vật trong môn

Khoa học lớp 5 13

1.1.4.3 Các phương pháp gắn liền với trải nghiệm 14

1.1.5 Đặc điểm của học sinh lớp 5 1

1.2 Cơ sở thực tiễn 21

1.2.1 Thực trạng dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 21

1.2.2 Thực trạng của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh tiểu học 23

Chương 2 Thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật 27

2.1 Nguyên tắc thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật 27

2.2 Vận dụng mô hình học qua trải nghiệm của David A Kolb vào thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo 29

2.3 Đề xuất quy trình thiết kế một hoạt động trải nghiệm sáng tạo áp dụng vào trongdạy học chủ đề Thực vật và động vật cho học sinh lớp 5 36

2.4 Minh họa một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật 37

Chương 3 Thực nghiệm khoa học 53

KẾT LUẬN và KIẾN NGHỊ 60

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, các thầy cô trong Khoa Giáo dục Tiểu học và các thầy cô giáo trong tổ bộ môn phương pháp dạy học Tự nhiên và Xã hội đã giúp đỡ em trong quá trình học tập tại trường và giúp đỡ em thực hiện khóa luận tốt nghiệp này

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới ThS Nguyễn Thị Hương – người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các cô giáo và các em học sinh trường Tiểu học Việt Hùng - huyện Đông Anh - thành phố Hà Nội đã tận tình giúp đỡ em Trong quá trình nghiên cứu, không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn để đề tài được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Huệ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật” là kết quả mà tôi

đã nghiên cứu qua đợt thực tập cuối năm Trong quá trình nghiên cứu tôi có

sử dụng các tài liệu của một số nhà nghiên cứu của một số tác giả khác Tuy nhiên đó chỉ là cơ sở để tôi rút ra được những vấn đề cần tìm hiểu ở đề tài của mình Đây là kết quả của riêng cá nhân tôi, hoàn toàn không trùng với kết quả khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về sự cam đoan này

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Huệ

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đổi mới PPDH là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung cũng như cấp tiểu học nói riêng Mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học mới đòi hỏi việc cải tiến PPDH và sử dụng những PPDH mới Trong những năm gần đây, các trường tiểu học đã có những cố gắng trong việc đổi mới PPDH và đã đạt được những tiến bộ trong việc phát huy tính tích cực của HS Tuy nhiên, các PPDH truyền thống, đặc biệt là thuyết trình vẫn chiếm một vị trí chủ đạo trong các PPDH ở các trường tiểu học nói chung, hạn chế việc phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS Điều quan trọng của một nền giáo dục tiên tiến đó là biến người học trở thành chủ thể tích cực, chủ động trong việc tìm tòi các tri thức và ứng dụng tri thức mình học được vào thực tiễn đời sống Chính vì vậy nền giáo dục hiện nay đã không ngừng đổi mới một cách toàn diện về: mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức dạy học Trong xu thế đổi mới về phương pháp thì dạy học

là vấn đề nóng bỏng được xã hội quan tâm và có sức thu hút lớn với thực trạng “thụ động của người học” Giáo dục Tiểu học là bậc học nền tảng nên đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học là thiết yếu

Chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 là một phân môn có tính tích hợp cao các kiến thức về tự nhiên, nó đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng kiến thức về thực vật và động vật cho HS, đồng thời phát triển các năng lực và phẩm chất đạo đức ở trẻ Để thực hiện được mục tiêu giáo dục nói chung và Giáo dục Tiểu học nói riêng, chương trình môn Khoa học đã đề ra mục tiêu khơi dậy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Trên cơ sở những mục tiêu này, đòi hỏi GV phải hướng tới tổ chức những hoạt động đa dạng, phong phú để HS tham gia Từ đó HS lĩnh hội và hình thành kĩ năng học tập tích cực Muốn hình thành tốt những kĩ năng ấy, trong quá trình tổ chức các hoạt động cho HS thì GV phải biết kết hợp nhuần

nhuyễn các PPDH theo hướng lấy người học làm trung tâm như: phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp đặt vấn đề, phương pháp kiến tạo, dạy học trải nghiệm,…Trong đó phương pháp dạy học trải nghiệm là một trong những phương pháp sáng tạo, và mang lại hiệu quả học tập nhất

Dạy học trải nghiệm là PPDH mới Ở PPDH này, HS được thực hành chủ động, tự tạo kiến thức, thu thập kiến thức, hình thành kĩ năng, thái độ học tập cho bản thân Bên cạnh đó, nội dung chương trình chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học có nhiều nội dung phù hợp với phương pháp

trải nghiệm Từ những lí do trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài “Thiết kế hoạt

động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật”

3 Đối tƣợng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc thiết kế hoạt động TNST cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật

Trường Tiểu học Việt Hùng, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội

5 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế được các hoạt động TNST phù hợp cho HS lớp 5 thông qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học chủ

đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học nói riêng, môn Khoa học nói chung

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận của phương pháp trải nghiệm sáng tạo

Thực trạng dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5

Thực trạng thiết kế các hoạt động TNST trong dạy học chủ đề Thực vật

và động vật cho học sinh lớp 5

Đề xuất quy trình thiết kế hoạt động TNST cho HS lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật

Thực nghiệm khoa học

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận;

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn;

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp

8 Cấu trúc khóa luận

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn

Chương 2: Thiết kế hoạt động TNST cho HS lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật

Chương 3: Thực nghiệm khoa học

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ THỰC VẬT VÀ ĐỘNG VẬT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Lí thuyết về trải nghiệm sáng tạo

1.1.1.1 Khái niệm

- Trải nghiệm

Trải nghiệm là xu thế dạy học hiện đại đang được quan tâm nghiên cứu

và áp dụng vào nhà trường ở nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam

Theo Từ điển Tiếng Việt: Trải nghiệm là đã từng qua, đã từng biết, từng chịu đựng [tr1020,10]

Theo Wikipedia: Trải nghiệm hay kinh nghiệm (experience) là tổng quan khái niệm bao gồm: tri thức, kĩ năng thu được thông qua việc tiếp xúc, thao tác trực tiếp với các sự vật hiện tượng [14]

Như vậy, kinh nghiệm và trải nghiệm được hiểu giống nhau Kinh nghiệm được đề cập tới việc biết như thế nào, trải nghiệm thường đi đến một tri thức về sự hiểu biết đến sự vật, hiện tượng, sự kiện

Từ các khái niệm nêu trên chúng tôi rút ra: Trải nghệm là quá trình tham gia vào các sự kiện, tiếp xúc trực tiếp, hoạt động cụ thể với các sự vật, hiện tượng nhằm thu thập kiến thức, kĩ năng về các đối tượng

- Trải nghiệm sáng tạo

TNST là những hoạt động giáo dục được tổ chức gắn liền với kinh nghiệm, cuộc sống để HS trải nghiệm và sáng tạo, thông qua các hoạt động thực tế, HS được tự do tìm hiểu, khám phá và sáng tạo để tìm tòi và phát hiện các kiến thức mà HS cần đạt được trong nội dung bài học

- Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Có nhiều cách gọi khác nhau về hoạt động TNST phù hợp với mục tiêu của chương trình mới, theo PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa: Hoạt động TNST là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân HS được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua

đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình

Khái niệm này khẳng định vai trò định hướng, chỉ đạo, hướng dẫn của nhà giáo dục: thầy cô giáo, cha mẹ học sinh, người phụ trách Nhà giáo dục không tổ chức, không phân công HS một cách trực tiếp mà chỉ hướng dẫn, hỗ trợ, giám sát cho tập thể hoặc cá nhân HS tham gia trực tiếp hoặc ở vai trò tổ chức hoạt động, giúp HS chủ động, tích cực trong các hoạt động; phạm vi các chủ đề hay nội dung hoạt động và kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn, phẩm chất và năng lực sáng tạo đa dạng, khác nhau của các em

Ở một số nước, hoạt động TNST vẫn được gọi là hoạt động ngoài giờ lên lớp, thực hiện mục tiêu chủ yếu là phát triển phẩm chất, so với mục tiêu chủ yếu của dạy học trên lớp là phát triển trí tuệ

Việc gọi tên khác cho hoạt động ngoài giờ lên lớp ở chương trình giáo dục mới, không chỉ là vì nội hàm triết lý đã thay đổi, mà còn vì chúng ta muốn nhấn mạnh đến sự thay đổi nhận thức, ý thức về cái mới của hoạt động này, tránh sự hiểu nhầm rằng hoạt động ngoài giờ thì không quan trọng, không có vị trí xứng đáng; hoặc là đơn giản hóa nội dung, mục đích của hoạt động này, không chỉ “trăm hay không bằng tay quen”… Trong tên gọi mới,

“trải nghiệm” là phương thức giáo dục và “sáng tạo” là mục tiêu giáo dục, phải được làm rõ

1.1.1.2 Nền tảng của giáo dục trải nghiệm

Hơn 2000 năm trước, Khổng Tử (551-479 TCN) đã nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên; những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ; những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”,

tư tưởng này thể hiện tinh thần chú trọng học tập từ trải nghiệm và việc làm Cùng thời gian đó, ở phương Tây, nhà triết học Hy Lạp – Xôcrát (470-399 TCN) cũng nêu lên quan điểm: “Người ta phải học bằng cách làm một việc gì đó; với những điều bạn nghĩ là mình biết, bạn sẽ thấy không chắc chắn cho đến khi làm nó” Đây được coi là những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của

“Giáo dục trải nghiệm”

“Giáo dục trải nghiệm” được thực sự đưa vào giáo dục hiện đại từ những năm đầu của thế kỷ 20 Tại Mỹ, năm 1902, “Câu lạc bộ trồng ngô” đầu tiên dành cho trẻ em được thành lập, câu lạc bộ có mục đích dạy các học sinh thực hành trồng ngô, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào nông nghiệp thông qua các công việc nhà nông thực tế Hơn 100 năm sau, hệ thống các câu lạc bộ này trở thành hoạt động cốt lõi của tổ chức 4 - H tổ chức phát triển thanh thiếu niên lớn nhất của Mỹ, tiên phong trong ứng dụng học tập qua lao động, trải nghiệm Tại Anh, năm 1907, một Trung tướng trong quân đội Anh đã tổ chức một cuộc cắm trại hướng đạo đầu tiên Hoạt động này sau phát triển thành phong trào Hướng đạo sinh rộng khắp toàn cầu Hướng đạo là một loại hình “Giáo dục trải nghiệm”, chú ý đặc biệt vào các hoạt động thực hành ngoài trời, bao gồm: cắm trại, kỹ năng sống trong rừng, kỹ năng sinh tồn, lửa trại, các trò chơi tập thể và các môn thể thao

Cho đến năm 1977, với sự thành lập của “Hiệp hội Giáo dục trải nghiệm” (Association for Experiential Education – AEE), “Giáo dục trải nghiệm” đã chính thức được thừa nhận bằng văn bản và được tuyên bố rộng rãi

“Giáo dục trải nghiệm” bước thêm một bước tiến mạnh mẽ hơn khi vào năm 2002, tại Hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc về Phát triển bền vững, chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua, trong đó có học phần quan trọng về “Giáo dục trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng

Ngày nay, “Giáo dục trải nghiệm” đang tiếp tục phát triển và hình thành mạng lưới rộng lớn những cá nhân, tổ chức giáo dục, trường học trên toàn thế giới ứng dụng UNESCO cũng nhìn nhận: Giáo dục trải nghiệm như là một triển vọng tương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu trong các thập kỷ tới

1.1.1.3 Sự cần thiết của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Theo một nghiên cứu (Edgar Dale 1946) chỉ ra rằng:

Chúng ta nhớ:

20% những gì chúng ta đọc 20% những gì chúng ta nghe 30% những gì chúng ta nhìn 90% những gì chúng ta làm Theo PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa: “Làm, thực hành, trải nghiệm đều là những phương thức học hiệu quả, gắn với vận động, với thao tác vật chất, với đời sống thực Việc học thông qua làm, học đi đôi với hành và học từ trải nghiệm đều giúp người học đạt được tri thức và kinh nghiệm nhưng theo các hướng tiếp cận không hoàn toàn như nhau, trong đó trải nghiệm có ý nghĩa giáo dục cao nhất và có phần bao hàm cả làm và thực hành” Theo chúng tôi thấy, điều này là rất hợp lí bởi lẽ:

Trải nghiệm khiến người học sử dụng tổng hợp các giác quan (nghe, nhìn, chạm, ngửi ) có thể tăng khả năng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn

Các cách thức dạy và học đa dạng của phương pháp có thể tối đa hóa khả năng sáng tạo, tính năng động và thích ứng của người học

Người học được trải qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giải pháp

từ đó giúp phát triển năng lực cá nhân và tăng cường sự tự tin

Việc học trở nên thú vị hơn với người học và việc dạy trở nên thú vị hơn với người dạy

Khi HS được chủ động tham gia tích cực vào quá trình học, các em sẽ có hứng thú và chú ý hơn đến những điều học được và ít gặp vấn đề về tuân thủ

kỷ luật

HS có thể học các kỹ năng sống mà được sử dụng lặp đi lặp lại qua các bài tập, hoạt động, từ đó tăng cường khả năng ứng dụng các kỹ năng đó vào thực tế

Các mối quan hệ được hình thành và hoàn thiện: người học với bản thân mình, người học với những người khác, và người học với thế giới xung quanh

Từ nhận định trên, theo tôi, với phương pháp học trải nghiệm sẽ giúp cho HS có thể rèn luyện và học tập một cách tốt nhất, hiệu quả nhất Phương pháp học mới giúp các em rèn luyện được cả về kiến thức chuyên môn và kĩ năng học tập, tìm tòi, phân tích và áp dụng thực tiễn Vì vậy chúng ta nên phát triển và áp dụng phương pháp này đối với việc giáo dục HSTH, các em sẽ có được một kho tàng kiến thức vững chắc, trang bị cho bản thân kĩ năng xã hội một cách toàn diện

1.1.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở tiểu học

Hoạt động TNST là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường tiểu học Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của HS TNST

là các hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân HS, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh Thông qua việc tham gia vào các hoạt động TNST,

HS được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân Các

em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa

chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của mình, của nhóm và của bạn bè,… Từ

đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết Hoạt động TNST về cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể

Hoạt động TNST có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục nghệ thuật, thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông, giáo dục môi trường, giáo dục phòng chống ma túy, giáo dục phòng chống HIV/AIDS và tệ nạn xã hội

Nội dung giáo dục của hoạt động TNST thiết thực và gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi Hoạt động TNST có thể tổ chức theo các quy mô khác nhau như: theo nhóm, theo lớp, theo khối lớp, theo trường hoặc liên trường Tuy nhiên,

tổ chức theo quy mô nhóm và quy mô lớp có ưu thế hơn về nhiều mặt như đơn giản, không tốn kém, mất ít thời gian, HS tham gia được nhiều hơn và có nhiều khả năng hình thành, phát triển các năng lực cho HS hơn Hoạt động TNST có khả năng thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: GV chủ nhiệm, GV bộ môn, cán bộ Đoàn, tổng phụ trách Đội, ban giám hiệu nhà trường, cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, Hội Khuyến học, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản

Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp ở địa phương, các nhà hoạt động xã hội, những nghệ nhân, những người lao động tiêu biểu ở địa phương,…

Hoạt động TNST ở trường tiểu học được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, các hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động nhân đạo, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,…), thể dục thể thao, tổ chức các ngày hội,… Mỗi hình thức hoạt động trên đều mang ý nghĩa giáo dục nhất định

1.1.3 Đặc trƣng của trải nghiệm sáng tạo

Mối quan hệ giữa GV và HS trong dạy học theo trải nghiệm: Dạy học

bằng trải nghiệm làm thay đổi cách nhìn nhận của GV và HS về vị trí, vai trò

của thầy - trò trong quá trình học tập

Trong quá trình dạy học bằng trải nghiệm: GV chỉ đóng vai trò là người

tổ chức, hướng dẫn và thúc đẩy việc trải nghiệm trực tiếp, bảo đảm cho quá trình học tập của HS có ý nghĩa và tồn tại lâu dài chứ không phải là người cung cấp kiến thức có sẵn

HS trong môi trường học tập trải nghiệm là người tự tạo kiến thức, tự tìm kiếm, thu thập kiến thức cho bản thân Những kiến thức trẻ học được không chỉ là những kiến thức trong nhà trường qua sự giảng dạy của thầy cô

mà còn là những kiến thức ngoài xã hội (trường đời) - kiến thức tổng hợp Trải nghiệm tạo cơ hội để trẻ đóng góp tiếng nói của mình vào quá trình học tập, thậm chí trẻ có thể tự đánh giá kết quả học tập của bản thân

Như vậy trong quá trình dạy học bằng phương pháp trải nghiệm GV giữ vai trò là một kĩ sư trong việc thiết kế, xây dựng chương trình, tổ chức hướng dẫn các hoạt động học tập cá nhân hoặc theo nhóm giúp HS được tiếp cận trực tiếp với nguồn tri thức, tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động trong việc hoàn thành các mục tiêu: kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình học tập đã đề ra Qua đó cũng hình thành ở các em lối suy nghĩ, nét tính

cách tích cực cho bản thân, nhằm giải quyết tốt các vấn đề xảy ra trong cuộc sống hàng ngày

Dạy học bằng phương pháp trải nghiệm nhấn mạnh đến việc tổ chức hoạt động học tập cho HS thông qua học qua sai lầm: Bản chất của quá trình

dạy học bằng phương pháp trải nghiệm là quá trình dạy học dựa trên việc học tập từ kinh nghiệm trực tiếp và sử dụng tất cả các giác quan của người học Muốn có được kinh nghiệm, người học phải trực tiếp được trải nghiệm thông qua các hoạt động cụ thể Trải nghiệm trở thành một quá trình học khi nó được người học động não và phản hồi, từ đó rút ra những kinh nghiệm để ghi nhớ và vận dụng vào những tình huống khác nhau… Mục đích của việc động não và phản hồi là đề có được một sự đánh giá trung thực nhưng không mang tính chất bắt lỗi về toàn bộ hoạt động, trong đó mọi sai lầm đều được nhìn nhận dưới góc nhìn khách quan là điều tất yếu xảy ra và thậm trí sai lầm đó còn có giá trị Mặt khác những sai lầm đó còn làm giảm bớt một số con đường

đi tìm kiếm thức và thúc đẩy HS tìm những con đường mới khác Như vậy, có thể nói sai lầm trong quá trình học tập của HS là một trong những động thái giúp trẻ tìm ra chân lý

Những phân tích trên đây cho thấy, khi tổ chức các hoạt động trải nghiệm, GV luôn khuyến khích HS trải nghiệm, tự phát hiện ra tri thức mới

và chấp nhận kết quả sai lầm trong quá trình hình thành kinh nghiệm

Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động cho HS: Đặc trưng nổi bật của

dạy học bằng phương pháp trải nghiệm là dạy học thông qua các hoạt động cụ thể Xuất phát từ mục tiêu của từng hoạt động mà GV lên kế hoạch tổ chức các hoạt động thích hợp cho trẻ, giúp các em chủ động chiếm lĩnh kiến thức,

kĩ năng, kĩ xảo cần thiết Trẻ luôn bị cuốn vào những hoạt động cụ thể do GV

tổ chức, mà các hoạt động thì luôn vận động, điều đó tạo ra sự hấp dẫn của nội dung bài học và khiến các em tỏ ra thích thú, ham thích khám phá, thay đổi tích cực, đó là cơ sở của sự thành công ở mỗi cá nhân HS tham gia

Dạy học bằng các hoạt động trải nghiệm rất thích hợp để trẻ tiếp thu những kĩ năng thực hành làm thí nghiệm vào những bài tập thực tế Việc HS được trải nghiệm bằng các hoạt động cụ thể sẽ giúp các em tạo dựng sự tự tin, mạnh dạn, bộc lộ các điểm mạnh cũng như các kĩ năng xã hội của mình (lãnh đạo, tổ chức, giao tiếp…)

Đánh giá trong dạy học bằng trải nghiệm: Hoạt động đánh giá là công

việc kiểm nghiệm sự hiệu quả trong việc sử dụng phương pháp, hình thức dạy học có phù hợp với bài dạy hay không Việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng học tập của các em mà còn điều chỉnh hoạt động của GV giảng dạy

Giữa cách đánh giá truyền thống và đánh giá trong dạy học trải nghiệm

có những điểm khác rõ rệt Nếu trong dạy học truyền thống cách đánh giá được thực hiện bằng cách GV đặt câu hỏi xem trẻ có trả lời đúng không, thì trong dạy học theo hướng trải nghiệm, ngoài đánh giá kiến thức của trẻ bằng cách đặt câu hỏi, GV còn đánh giá trẻ dựa trên hoạt động mà trẻ thực hiện Các hoạt động mà trẻ làm sẽ thể hiện vốn kiến thức mà trẻ tiếp thu được Không những thế, thông qua các hoạt động, GV còn đánh giá được kĩ năng thực hành của trẻ qua việc vận dụng tri thức thu được vào việc giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn đời sống

Trong dạy học truyền thống GV giữ vai trò độc quyền đánh giá, còn trong dạy học trải nghiệm ngoài việc GV đánh giá thì HS còn được tham gia đánh giá lẫn nhau và tự đánh giá kết quả của bản thân mình Đánh giá trong dạy học trải nghiệm khuyến khích HS suy nghĩ và hoạt động tích cực nhằm hướng tới mục tiêu hữu ích, các em có thái độ tích cực với việc học tập của bản thân hơn và sự đánh giá lẫn nhau giữa các trẻ tạo cho các em ý thức cố gắng vươn lên trong học tập

1.1.4 Chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5

1.1.4.1 Nội dung chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5

Chủ đề Thực vật và động vật gồm 11 bài:

Bài 51: Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa

Bài 52: Sự sinh sản của Thực vật có hoa

Bài 53: Cây con mọc lên từ hạt

Bài 54: Cây con có thể mọc lên từ một số bộ phận của cây mẹ

Bài 55: Sự sinh sản của động vật

Bài 56: Sự sinh sản của côn trùng

Bài 57: Sự sinh sản của ếch

Bài 58: Sự sinh sản và nuôi con của chim

Bài 59: Sự sinh sản của thú

Bài 60: Sự nuôi và dạy con của một số loài thú

Bài 61: Ôn tập: Thực vật và động vật

1.1.4.2 Đặc điểm chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5

Cũng giống như những chủ đề khác của môn Khoa học, nội dung chủ đề Thực vật và động vật cũng được xây dựng theo quan điểm tích hợp, đồng tâm

và được xây dựng trên vốn sống và kinh nghiệm của HS cụ thể:

Thứ nhất, nội dung chủ đề mang tính tích hợp Chủ đề Thực vật và động

vật bao gồm hai nội dung chính là thực vật và động vật Kiến thức trong chủ

đề là tích hợp của nhiều kiến thức thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau như: Sinh học, Địa lý,…

Thứ hai, nội dung chủ đề mang tính đồng tâm Các kiến thức của chủ đề

được sắp xếp từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp và phát triển dần qua các bài học tiếp sau

Thứ ba, nội dung chủ đề được xây dựng dựa trên vốn sống và kinh

nghiệm của HS Nội dung chương trình được lựa chọn cần thiết thực, gần gũi

và có ý nghĩa với HS, giúp các em có thể áp dụng các kiến thức khoa học vào cuộc sống hàng ngày Chương trình chú trọng đến việc hình thành và phát

triển các kĩ năng trong học tập và kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống

Nội dung chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 chủ yếu là những bài học giúp học sinh có những hiểu biết về thế giới xung quanh,

đó là những sự vật như: cây cối, động vật, sự phát trển của thực vật và động vật Chính vì vậy muốn học sinh có những hiểu biết về thế giới xung quanh và tạo ra ở các em tình cảm tích cực với thiên nhiên, môi trường xung quanh thì phải tạo điều kiện cho các em được trực tiếp tìm hiểu, khám phá tri thức và nắm bắt chúng Vì vậy trong dạy học chủ đề Thực vật và động vật nói riêng rất cần áp dụng phương pháp giáo dục trải nghiệm

1.1.4.3 Các phương pháp gắn liền với trải nghiệm

- Phương pháp quan sát

Mô tả phương pháp

Đây là phương pháp GV tổ chức cho học sinh sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp, có mục đích các đối tượng trong tự nhiên mà không có sự can thiệp vào quá trình diễn biến của các hiện tượng hoặc sự vật đó, qua đó

HS sẽ tự rút ra những kết luận khoa học

Mục tiêu

+ Kích thích HS sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp các đối tượng + Quan sát để biết được đặc điểm, hình dạng bên ngoài của các sự vật hiện tượng, không can thiệp vào diễn biến của sự vật, hiện tượng đó

Phương tiện sử dụng:

+ Vật thật

+ Tranh, ảnh, mô hình…

Ưu điểm:

+Phát triển năng lực quan sát, năng lực tư duy và ngôn ngữ cho HS

+ Phát huy được tính chủ động, sáng tạo cho học sinh

Nhược điểm:

Không phải lúc nào cũng lựa chọn được đối tượng quan sát phù hợp với nội dung học tập

Cách tiến hành

Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát

Căn cứ vào nội dung, mục tiêu bài học, điều kiện thực tế ở địa phương

và trình độ nhận thức của HS mà GV lựa chọn đối tượng quan sát cho phù hợp

Để hướng dẫn HS quan sát GV có thể gợi ý cho HS:

+ Quan sát từ bên ngoài vào bên trong; quan sát từ tổng thể đến các bộ phận hay quan sát từ xa đến gần

+ Cần có sự so sánh liên hệ giữa các sự vật với nhau để rút ra được đặc điểm giống và khác nhau giữa các sự vật đó

Bước 4: Tổ chức cho HS báo cáo kết quả quan sát

Kết thúc quan sát, các nhóm báo cáo kết quả quan sát GV có thể gọi một

HS bất kì báo cáo hoặc đại diện các nhóm đứng lên báo cáo

Mục tiêu:

+ Hình thành những kĩ năng, kiến thức mới hoặc những kĩ năng, kiến thức đã có của HS

Bước 1: GV giới thiệu về trò chơi

Giới thiệu tên và mục đích trò chơi

Bước 2: GV hướng dẫn cách chơi

Cần phổ biến rõ về số người chơi, chia đội, thời gian chơi, luật chơi, tính điểm, phần thưởng rõ ràng

Bước 3: Thực hiện trò chơi

Có thể cho HS chơi thử rồi sau đó chơi thật

Bước 4: Nhận xét kết quả của trò chơi

Phân thắng, thua; nhận xét về thái độ của người chơi và rút ra kinh nghiệm

Bước 5: Kết thúc

GV hỏi HS thông qua trò chơi này, HS học được những gì?

- Phương pháp dạy học theo nhóm

Mô tả phương pháp:

Người ta còn có cách gọi khác là dạy học hợp tác hay dạy học theo nhóm nhỏ Đây là phương pháp sử dụng có hiệu quả khi nội dung học tập liên quan nhiều đến tri thức cũ hoặc liên quan nhiều đến kinh nghiệm sống của HS

Mục tiêu:

+ Giúp HS có nhiều cơ hội để diễn đạt, khám phá ý tưởng của mình, mở rộng suy nghĩ, hiểu biết

+ Rèn kĩ năng nói, kĩ năng giao tiếp;

+ Phát huy vai trò, trách nhiệm cá nhân

+ Mất nhiều thời gian

+ Sẽ xuất hiện những HS ỷ lại vào bạn không chịu suy nghĩ, thảo luận

Bước 3: Tổ chức thảo luận

Các nhóm tiến hành thảo luận theo nhiệm vụ GV giao: Nhóm trưởng điều hành cho các bạn trong nhóm suy nghĩ độc lập sau đó nhóm trưởng cho các bạn trình bày ý kiến của mình, thư kí ghi lại những nội dung đó

Trong khi các nhóm tiến hành thảo luận GV phải theo dõi để kịp thời giúp đỡ các em nếu cần thiết

Bước 4: Báo cáo kết quả thảo luận

Kết thúc thời gian thảo luận đại diện các nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác lắng nghe, bổ sung ý kiến

Bước 5: Tổng kết

Trên cơ sở kết quả thảo luận của các nhóm, GV rút ra nhận xét, nhấn mạnh những vấn đề trọng tâm

- Phương pháp sắm vai

Mô tả phương pháp:

Đây là phương pháp dạy học trong đó GV tổ chức cho HS tham gia diễn xuất một cách bột phát một vấn đề hay một tình huống của nội dung học tập Đây là một phương pháp thực hành (làm thử) một số cách ứng xử nào đó trong môi trường giả định

Nêu tình huống, chia nhóm, nêu thời gian

Các nhóm thảo luận, phân vai

Bước 2: Đóng vai

Các nhóm lần lượt lên trình diễn trước lớp, các bạn còn lại chú ý theo dõi

Bước 3: Thảo luận

Sau khi các nhóm trình diễn xong các em sẽ thảo luận về cách ứng xử trước tình huống đưa ra, phát hiện thêm những cách ứng xử khác, phân tích tranh luận về những mặt lợi ích hoặc tác hại hay hạn chế của mỗi cách ứng xử

HS khác có thể xung phong nên đóng vai theo cách mình đã chọn

Bước 4: Kết thúc

GV giúp HS tự rút ra bài học cho bản thân

Như vậy các PPDH trên là tiêu biểu gắn liền với lý thuyết giáo dục trải nghiệm Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế, điều quan trọng

là trong quá trình dạy học GV cần kết hợp các phương pháp trên như thế nào

để giờ học đạt hiệu quả cao

1.1.5 Đặc điểm của học sinh lớp 5

Đối với HSTH tâm lý, nhân cách, nhận thức và thể chất đang dần phát triển và hoàn thiện, đặc biệt là giai đoạn lớp 5 là giai đoạn mà HS đang phát triển mạnh nhất Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy, ở lứa tuổi này HS có những đặc điểm tâm lý mà việc dạy học chủ đề Thực vật và động vật bằng các

hoạt động trải nghiệm sáng tạo là cần thiết

Ở HSTH nhân cách của trẻ đang dần được hình thành HS có những biến đổi không ngừng trong đời sống tinh thần, điều này thể hiện rõ ở nhu cầu cũng như tính cách và đời sống tình cảm của HS Các em rất dễ xúc động trước một đối tượng trực tiếp, bất kì một đối tượng nào được các em tiếp xúc trực tiếp cũng để lại ấn sâu sắc trong lòng các em Điều này có thể khẳng định các em rất yêu thích tự nhiên, ham muốn tìm hiểu khám phá thế giới xung quanh Trong khi đó quá trình dạy học bằng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo luôn đặt HS và những hoạt động trực tiếp, luôn tạo ra những thách thức hấp dẫn người học, tạo cho HS những cơ hội tìm hiểu, khám phá trong quá trình trải nghiệm, từ đó HS được tự nhận xét, đánh giá và học hỏi lẫn nhau

Như vậy dạy học bằng các hoạt động TNST là hết sức cần thiết, nó thúc đẩy nhu cầu nhận thức từ đó giúp HS mở rộng kiến thức và hình thành nhân cách Đặc điểm nhận thức của HSTH còn mang tính trực quan cụ thể, tri giác của HS còn gắn liền với hoạt động thực tiễn, trí nhớ mang tính hình ảnh cụ thể, trực tiếp Các em còn chịu sự ảnh hưởng nặng nề của tri thức kinh nghiệm khi tư duy phải dựa vào các đối tượng hành động cụ thể để xây dựng nên hình ảnh tưởng tượng của mình Chính những đặc điểm này là cơ sở thuận lợi để áp dụng giáo dục trải nghiệm vào dạy học

Ở HS lớp 5, sự chín muồi của các cơ quan trong cơ thể diễn ra một cách tích cực, thể hiện rõ ở sự phát triển chiều cao, cân nặng, sự cốt hóa bộ xương… Trong dạy học trải nghiệm HS luôn ở trạng thái vận động, sử dụng mọi giác quan, điều này sẽ giúp HS không chỉ lĩnh hội được nhiều thông tin tri thức, kĩ năng mà còn giúp HS phát triển thể chất - đây chính là mục đích luôn tiến tới của cấp tiểu học: Giúp HS phát triển một cách toàn diện

Mặt khác từ những nghiên cứu về giáo dục cho thấy: Dựa vào phương pháp dạy học truyền thống khả năng ghi nhớ kiến thức của HS là khoảng 20%, còn học tập bằng phương pháp thực hành sẽ đem lại kết quả giáo dục rất cao, khả năng ghi nhớ của HS lên tới 75% Giáo dục trải nghiệm là một quá trình học tập trong đó HS được thực hành chủ động tự tạo kiến thức, thu tập kiến thức, hình thành kĩ năng và thái độ cho bản thân Thông qua giáo dục trải nghiệm các kĩ năng cần thiết của HS như: quan sát, thu tập thông tin, đo đếm, phân tích thông tin… được rèn luyện

Trong dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5, việc giúp HS tìm hiểu về thế giới xung quanh là mục tiêu quan trọng Để đạt được mục tiêu ấy thì việc thiết kế các hoạt động TNST trong chủ đề Thực vật

và động vật ở môn Khoa học lớp 5 là điều hết sức cần thiết

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để nắm được thực trạng của việc thiết kế các hoạt động TNST và mức

độ tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 nói riêng, chúng tôi tiến hành điều tra tại trường Tiểu học Việt Hùng - Đông Anh - Hà Nội

1.2.1 Thực trạng dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5

Để biết được thực trạng dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học, tôi tiến hành điều tra 20 giáo viên ở trường tiểu học Việt Hùng:

- Về phương pháp dạy học: Câu 1 (phụ lục 1)

Qua bảng trên chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy, PPDH được sử dụng thường xuyên nhất mà GV vẫn thường sử dụng đó là phương pháp thuyết trình (95%), đàm thoại (90%) và quan sát (80%) Sau thuyết trình, đàm thoại

và quan sát là trò chơi (70%) và thảo luận nhóm (70%) cũng được nhiều GV lựa chọn Xếp theo thứ tự giảm dần về mức độ sử dụng thì tiếp theo là đến các phương pháp: nêu vấn đề (50%), thí nghiệm (40%) Cuối cùng là nhóm các PPDH theo dự án (30%), phân hóa (30%), động não (10%) và bàn tay nặn bột (5% thỉnh thoảng sử dụng)

đã giúp GV tổ chức được giờ học một cách hiệu quả, giúp HS học tập hứng thú hơn

Như vậy có thể thấy hầu hết các GV đã có nghiên cứu, vận dụng phối hợp sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học nhằm phát huy tính tích cực của HS Tuy nhiên, việc vận dụng từng PPDH chưa linh hoạt, còn dập khuôn, dẫn đến hiệu quả phối hợp chưa cao Kết quả nghiên cứu tài liệu cho thấy nhiều GV khi thiết kế bài học nhìn chung còn lệ thuộc nhiều vào sách giáo viên và các sách hướng dẫn thiết kế bài giảng Có những giáo án hầu như chỉ là sự sao chép cơ học phần nội dung trong sách giáo viên, chỉ bổ sung đôi chút về phương pháp giảng dạy Hầu hết GV đều nhận thấy sự cần thiết phải đổi mới PPDH sao cho tiết học đạt hiệu quả, phát huy tính tích cực

và sáng tạo của HS song vận dụng các PPDH, đặc biệt là các PPDH tích cực như thế nào để tiết học hiệu quả vẫn còn là vấn đề cần tiếp tục tìm hiểu, xem xét giải quyết

1.2.2 Thực trạng của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh tiểu học

1.2.2.1 Quan niệm của giáo viên về khái niệm trải nghiệm sáng tạo

Trước tiên chúng tôi điều tra sự hiểu biết của GV về TNST Để có được kết quả chính xác, khách quan tôi đã sử dụng phiếu điều tra kết hợp với trao đổi và trò chuyện với GV

Nội dung phiếu điều tra: Câu 1 (phụ lục 2)

Kết quả điều tra được tôi tổng kết bằng biểu đồ 1

Biểu đồ 1: Quan niệm của giáo viên về trải nghiệm sáng tạo (đơn vị %)

Nhận xét:

Biểu đồ cho thấy sự hiểu biết của GV về TNST còn rất hạn chế Có tới 55% GV được hỏi chưa hiểu đầy đủ về TNST Chỉ có 45% hiểu đúng, hiểu đầy đủ về TNST Các GV đều nhận thấy đây là PPDH mới và chưa được áp dụng rộng rãi và phổ biến trong dạy học ở tiểu học

1.2.2.2.Thực trạng tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật

Với mục đích thăm dò thực trạng tổ chức các hoạt động TNST cho HS lớp 5 thông qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học, chúng tôi đã tiến hành điều tra theo câu hỏi số 2 (phụ lục 2)

Nội dung phiếu điều tra: Câu 2 (phụ lục 2)

Kết quả điều tra được tôi tổng kết bằng biểu đồ 2

Biểu đồ 2: Mức độ tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh

lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật (đơn vị %)

Từ biểu đồ 2 chúng ta thấy được rằng: Mức độ tổ chức các hoạt động

TNST cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật còn hạn chế Có tới 85% GV cho biết hiếm khi và chưa bao giờ tổ chức các hoạt động TNST cho HS Trong khi đó, nghiên cứu của chúng tôi cho thấy chủ đề Thực

vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 được xây dựng nhằm mục đích giúp các em tìm hiểu về thế giới xung quanh, từ đó hình thành kĩ năng, yêu thích chăm sóc và bảo vệ thiên nhiên Muốn đạt được mục tiêu ấy, trong quá trình học tập HS phải trực tiếp quan sát, sử dụng mọi giác quan để tìm hiểu về thế giới tự nhiên Điều này khẳng định việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm

sẽ giúp HS có được sự chuẩn bị ban đầu và có phản hồi, trong đó đề cao kinh nghiệm của người học Nếu vận dụng phương pháp này vào dạy học thì sẽ đạt hiệu quả rất cao

1.2.2.3 Quan niệm của giáo viên về tầm quan trọng của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh

Nội dung phiếu điều tra: Câu 3 (phụ lục 1)

Kết quả điều tra được tôi tổng kết bằng biểu đồ 3

Biểu đồ 3: Quan niệm của giáo viên về tầm quan trọng của việc thiết kế các

hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh (đơn vị %)

TNST cho HS Đây cũng được coi là điều kiện thuận lợi để áp dụng phương pháp trải nghiệm vào dạy học ở tiểu học

Ở TNST, kiến thức mà HS thu được là những kiến thức thực tế từ trải nghiệm chứ không phải là những kiến thức lí thuyết trừu tượng Vì vậy nó kích thích HS chủ động và tích cực hơn trong quá trình học tập Người học luôn ở trạng thái vận động, giải tỏa sức ỳ, khuyến khích người học vượt qua khó khăn, bộc lộ được năng lực, sở trường của bản thân, tạo không khí học tập vui vẻ, dễ tìm thấy tiếng nói chung và phát triển mối quan hệ học tập một cách nhanh chóng

Mặt khác, ở trải nghiệm HS được làm việc theo nhóm, được rèn luyện, trải nghiệm và tạo cơ hội để có thể thảo luận, đánh giá được những mặt yếu

và đưa ra ý kiến chung, phát triển khả năng của người lãnh đạo, người quản lí,

kĩ năng quan sát, làm việc theo nhóm…Vì vậy, có thể nói việc thiết kế và tổ chức các hoạt động TNST cho HS là rất cần thiết

Kết luận chương 1

Chương 1 đã trình bày cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hoạt động TNST cho học sinh lớp 5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật, bao gồm:

- Lí thuyết về trải nghiệm sáng tạo;

- Trải nghiệm ở cấp Trung học phổ thông;

- Đặc trưng của trải nghiệm sáng tạo;

- Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hoạt động TNST cho học sinh lớp

5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật;

Qua điều tra tôi nhận thấy rằng: Thực trạng thiết kế hoạt động TNST cho

HS qua dạy học chủ đề Thực vật và Động vật ở trường tiểu học Việt Hùng vẫn còn chưa được thực hiện thường xuyên, nhận thức của GV về khái niệm

và tầm quan trọng của TNST còn hạn chế Có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng tới thực trạng trên, trong đó nguyên nhân GV không được huấn luyện về

TNST và cách thức tổ chức các hoạt động TNST chiếm tỉ lệ cao Chính vì vậy việc thiết kế các hoạt động TNST cho HS cần được quan tâm, chú trọng đầu

tư nhằm giáo dục toàn diện cho HSTH

Chương 2 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHỆM SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ THỰC VẬT VÀ ĐỘNG

VẬT 2.1 Nguyên tắc thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp

5 qua dạy học chủ đề Thực vật và động vật

GV muốn áp dụng thành công các nguyên lý giáo dục trải nghiệm để dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 thì ngoài việc đảm bảo các nguyên tắc giáo dục nói chung cần đảm bảo một số nguyên tắc riêng của giáo dục trải nghiệm, cụ thể là:

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu bài học

PPDH là cách thức con đường nhằm đạt được mục đích đề ra Như vậy tùy từng nội dung bài học, trình độ nhận thức của HS cũng như cơ sở vật chất của nhà trường mà GV trong một giờ lên lớp có thể sử dụng nhiều PPDH khác nhau để đạt được mục tiêu bài học

Đối với phương pháp trải nghiệm, HS được học trong môi trường khoa học, cụ thể là chủ đề Thực vật và động vật - nơi mà không chỉ HS và GV cũng có thể bị cuốn hút bởi sự phong phú đa dạng, hấp dẫn của các sự vật hiện tượng xung quanh Vì vậy, bám sát mục tiêu bài học là một yêu cầu quan trọng cần đặt ra trong quá trình trải nghiệm

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

Dạy học vừa sức có nghĩa là: Những yêu cầu và nhiệm vụ học tập đề ra mọi HS trong lớp có thể thực hiện được với sự nỗ lực cao nhất về trí tuệ và thể lực Nếu thực hiện tốt nguyên tắc này sẽ thúc đẩy mạnh mẽ về mặt trí tuệ cũng như toàn bộ nhân cách của HS nói chung Ngược lại nếu không tuân thủ nguyên tắc này (nội dung trải nghiệm quá khó hoặc quá dễ) sẽ không phát huy được tính tự giác, tích cực làm việc đồng thời còn kìm hãm sự phát triển trí tuệ và nhân cách của HS Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa

sức chung với tính vừa sức riêng là nguyên tắc hết sức quan trọng phù hợp với năng lực HS

Nguyên tắc này đòi hỏi khi vận dụng phương pháp trải nghiệm để dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 thì nội dung trải nghiệm, cách thức tiến hành phải phù hợp với trình độ HS trong lớp, đồng thời cũng phải phù hợp với trình độ của từng đối tượng HS và HS có thể phát triển tối đa mọi khả năng của mình

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ động của học học sinh và vai trò định hướng của giáo viên

Đổi mới phương pháp, hình thức dạy học đòi hỏi phải phát huy tính tích cực, tự giác độc lập nhận thức của HS và vai trò chủ đạo của GV Quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học chủ đề Thực vật và động vật trong môn Khoa học lớp 5 cũng yêu cầu đảm bảo nguyên tắc trên

Trong giáo dục trải nghiệm tính tự giác được thể hiện ở chỗ: HS ý thức được đầy đủ mục đích, nhiệm vụ trải nghiệm để lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo; có ý thức trong việc giữ gìn thông tin lưu trữ được; có ý thức tự kiểm tra, đánh giá toàn bộ quá trình học tập của mình

Tính tích cực được đánh giá ở việc HS tham gia vào các hoạt động trải nghiệm một cách tích cực, nghiêm túc và có hiệu quả

Tính độc lập nhận thức của HS được đặc trưng ở chỗ: Các em tự phát hiện ra vấn đề và tự giải quyết chúng Tức là năng lực tự tổ chức, tự điều khiển các hoạt động của HS trong quá trình hoạt động trải nghiệm nhằm mang lại vốn kinh nghiệm cho bản thân

Ba phẩm chất cần thiết trên có liên quan mật thiết với nhau Các phẩm chất ấy của HS được hình thành và phát triển dưới vai trò chỉ đạo của GV Chính vì vậy, khi tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho HS, GV cần tiến hành một cách rõ ràng, dễ hiểu, khoa học,…để kích thích hứng thú học tập cho HS, tạo điều kiện để ba phẩm chất trên phát triển

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tượng

Nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình tổ chức trải nghiệm cần đảm bảo

sự thống nhất giữa cái trừu tượng và cái cụ thể tức là: Trong quá trình hoạt động trải nghiệm khuyến khích HS sử dụng mọi giác quan để dễ dàng tiếp thu được kinh nghiệm Khi HS có được kinh nghiệm thì HS phải biết áp dụng vào

để giải quyết tốt những tình huống mới trong thực tiễn

2.2 Vận dụng mô hình học qua trải nghiệm của David A Kolb vào thiết

kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo

2.2.1 Mô hình học qua trải nghiệm của David A Kolb

David Kolb đã giới thiệu một mô hình học tập dựa trên trải nghiệm (experiential learning, thường được biết đến với cái tên Chu trình học tập Kolb) nhằm “quy trình hóa” việc học với các giai đoạn và thao tác được định nghĩa rõ ràng Thông qua chu trình này, cả người học lẫn người dạy đều có thể cải tiến liên tục chất lượng cũng như trình độ của việc học Đây là một trong số các mô hình được sử dụng rộng rãi nhất trong việc thiết kế chương trình học, thiết kế bài giảng, trong việc huấn luyện cũng như trong các hướng dẫn học tập cho các khóa học sau phổ thông

Dưới đây là mô tả chi tiết hơn về các bước trong Chu trình Kolb:

Kinh nghiệm rời rạc (Concrete Experience)

Người học có thể đã đọc một số tài liệu, tham dự bài giảng, xem một số video trên Internet về chủ đề đang học tập, hoặc đã thử làm thử theo hướng

Kinh nghiệm rời rạc

Khái niệm hóa

Thử nghiệm

tích cực

Quan sát có suy tưởng

dẫn của một số bài giới thiệu nhập môn (tutorial) về chủ đề cần học, hoặc tự mình mò mẫm trong giây lát với máy móc trong phòng lab v.v Tất các các yếu tố đó sẽ tạo ra các kinh nghiệm nhất định cho người học Và chúng trở thành “nguyên liệu đầu vào” quan trọng của quá trình học tập Tuy vậy, kinh nghiệm quan trọng nhất là những kinh nghiệm mà các giác quan của con người có thể cảm nhận rõ ràng được (sensory experience)

Thông thường, người học dạng “hời hợt” (surface learning) thường chỉ dừng lại ở các kinh nghiệm đó, ghi chép lại và chờ cho tới kì thi và kết thúc việc học Theo gợi ý của Chu trình Kolb, đó mới chỉ là sự khởi đầu

Quan sát có suy tưởng (Reflective Observation)

Người học cần có các phân tích, đánh giá các sự kiện và các kinh nghiệm

đã có Sự đánh giá này cần mang yếu tố “phản tỉnh”, tức là tự mình suy tưởng

về các kinh nghiệm đó, xem mình cảm thấy thế nào, có hiểu được hay không,

có thấy nó hợp lý hay không, có thấy nó đúng hay cảm thấy nó “có gì đó không ổn”, có quan điểm hay thực tế nào đi ngược lại với các kinh nghiệm mình vừa trải qua hay không, v.v Đối với việc học, việc suy tưởng hàm ý sâu sắc rằng ta phải luôn tự hỏi và tự trả lời “Việc học có tiến triển tốt đẹp hay không?”, và thuần túy sử dụng trực giác để trả lời câu hỏi đó Trong quá trình suy ngẫm, và xa hơn nữa là ghi lại các suy tưởng ấy theo một cách tự nhiên và

tự thân, ta sẽ rút ra được các bài học cũng như định hướng mới cho chặng đường học tập tiếp theo thú vị và hiệu quả hơn Đối với việc dạy, nhà giáo sử dụng kĩ thuật tương tự áp dụng cho việc dạy của mình, và cho việc học của học trò để có được các phương án và hành động hiệu quả hơn Một số hình thức suy tưởng (reflection) vận dụng sâu hơn các hình thức tra cứu, phân tích, tổng hợp từ nhiều nguồn, đưa ra các đánh giá về kinh nghiệm vừa trải qua Khi suy tưởng, chúng ta sẽ “tham gia” sâu hơn vào quá trình, bản thân điều đó cũng đã giúp đỡ rất nhiều cho việc học tập Với việc suy tưởng có chất lượng,

ta sẽ có được các cải tiến, nâng cấp, điều chỉnh cho tiến trình phát triển của việc học tập

Khái niệm hóa (Conceptualization)

Sau khi có được quan sát chi tiết cộng với suy tưởng sâu sắc, người học tiến hành khái niệm hóa các kinh nghiệm đã nhận được Từ kinh nghiệm, ta

có các khái niệm, “lí thuyết mới” Bước này chính là bước quan trọng để các kinh nghiệm được chuyển đổi thành “tri thức”, hệ thống khái niệm và bắt đầu lưu giữ lại trong não bộ Không có bước này, các kinh nghiệm sẽ không thể được nâng cấp và phát triển lên một tầm cao mới hữu ích hơn mà chỉ là các trải nghiệm vụn vặt nhặt được trong tiến trình học tập hay thực hành

Giai đoạn khái niệm hóa kết thúc bằng việc ta lập một kế hoạch cho cách hành động tiếp theo trong thời gian tới Thông thường giai đoạn này được tiếp nối giai đoạn trước (quan sát có suy tưởng) một cách tự nhiên bằng việc trả lời cho các câu hỏi quan trọng trong quá trình quan sát và suy tưởng – có thể coi như kết luận của toàn bộ quá trình suy tưởng, và giai đoạn tiếp theo sẽ là giai đoạn kiểm chứng kết luận đó có đúng hay không

Thử nghiệm tích cực (Active Experimentation)

Ở giai đoạn trước, người học đã có một bản “kết luận” được đúc rút từ thực tiễn với các luận cứ và suy tư được liên kết chặt chẽ Bản kết luận đó có thể coi như một giả thuyết, và ta phải đưa vào thực tiễn để kiểm nghiệm Việc này hết sức quan trọng trong việc hình thành nên tri thức thực sự Theo Kolb

và những người theo đường lối tạo dựng (hay “kiến tạo” – constructivism), chân lí cần được lĩnh hội, hoặc kiểm chứng được Đây là bước cuối cùng để chúng ta xác nhận hoặc phủ nhận các khái niệm từ bước trước

Bài 59 : Sự sinh sản của thú

I Mục tiêu

1 Kiến thức

- Biết được bào thai của thú phát triển trong bụng mẹ

- Biết được sự khác nhau và giống nhau trong chu trình sinh sản của thú

và chim

- Biết được một số loài thú thường đẻ mỗi lứa một con, một số loài thú

đẻ mỗi lứa nhiều con

- Biết được lợi ích của các loài thú

2 Kĩ năng

- Kể tên được một số loài thú thường đẻ mỗi lứa một con, một số loài thú

đẻ mỗi lứa nhiều con