Mục tiêu tổng quát Đánh giá công tác GPMB của Dự án Cải tao, nâng cấp Quốc Lộ 18C đoạn Tiên Yên - Hoành Mô đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh nhằm tìm ra những ưu điểm, thu
Trang 1VI TIẾN CƯỜNG
ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18C ĐOẠN TIÊN YÊN - HOÀNH MÔ ĐI QUA ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH LIÊU, TỈNH QUẢNG NINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI
THÁI NGUYÊN - 2015
Trang 2VI TIẾN CƯỜNG
ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18C ĐOẠN TIÊN YÊN - HOÀNH MÔ ĐI QUA ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH LIÊU, TỈNH QUẢNG NINH
Chuyên ngành: Quản lý đất đai
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào
Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc./
Tác giả luận văn
Vi Tiến Cường
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện đề tài ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận
được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và sự
giúp đỡ nhiệt tình, những ý kiến đóng góp quý báu của nhiều cá nhân và tập thể để hoàn thành bản luận văn này
Tôi xin chân thành cảm ơn thầy hướng dẫn, PGS.TS Đàm Xuân Vận đã
trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt thời gian thực hiện Luận văn và sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo khoa Quản lý Tài nguyên, Phòng Đào tạo
- Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện luân văn
Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm phát triển quỹ đất huyện Bình Liêu, phòng Tài nguyên và Môi trường, phòng thống kê huyện Bình Liêu; các phòng, ban khác thuộc UBND huyện Bình liêu, Cấp ủy, chính quyền xã, thị trấn huyện Bình Liêu cùng bạn bè, đồng nghiệp và người thân đã quan tâm giúp đỡ và động viện tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn
Tôi xin cảm ơn tới gia đình, những người thân, cán bộ, đồng nghiệp và bạn bè
đã tạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn này
Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả luận văn
Vi Tiến Cường
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT vi
DANH MỤC CÁC BẢNG vii
DANH MỤC CÁC HÌNH viii
MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Mục tiêu của đề tài 2
3 Ý nghĩa của đề tài 3
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4
1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 4
1.1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 4
1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 5
1.1.3 Cơ sở pháp lý của đề tài 6
1.2 Khái quát về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng 8
1.2.1 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến giải phóng mặt bằng 8
1.2.2 Bản chất của việc bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đât 9
1.2.3 Đặc điểm của quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà Nước thu hồi đất 9
1.2.4 Các qui định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất 10
1.2.5 Các qui định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất 14
1.2.6 Các qui định về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 15
1.2.7 Các qui định về thu hồi đất 16
Trang 61.3 Thực trạng về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng trên thế giới
và tỉnh thành trong nước 20
1.3.1 Công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng trên thế giới 20
1.3.2 Tình hình thực hiện bồi thường và giải phóng mặt bằng ở Việt Nam và tại một số tỉnh, thành phố tại Việt Nam 25
1.4 Tình hình bồi thường và giải phóng mặt bằng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh 34
Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 36
2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 36
2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 36
2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 36
2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 36
2.2.1 Thời gian nghiên cứu 36
2.2.2 Địa điểm nghiên cứu 36
2.3 Nội dung nghiên cứu 37
2.4 Phương pháp nghiên cứu 38
2.4.1 Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp 38
2.4.2 Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp 39
2.4.3 Phương pháp thống kê, tổng hợp số liệu điều tra 39
2.4.4 Phân tích và xử lý số liệu 39
Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 40
3.1 Sơ lược tình hình cơ bản của huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 40
3.1.1 Điều kiện tự nhiên của huyện Bình Liêu 40
3.1.2 Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội 42
3.1.3 Sơ lược về công tác quản lí đất đai của huyện Bình Liêu 48
3.1.4 Sơ lược về hiện trạng sử dụng đất của huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 49
3.1.5 Đánh giá chung về tình hình cơ bản của huyện Bình Liêu ảnh hưởng đến công tác giải phóng mặt bằng cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18C đoạn đia qua huyện Bình Liêu 51
Trang 73.2 Đánh giá công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng dự án cải tạo, nâng
cấp Quốc lộ 18C đoạn đi qua huyện Bình Liêu 53
3.2.1 Giới thiêu về nội dung dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18C đoạn Tiên Yên -
Hoành Mô đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 53
3.2.2 Đối tượng và điều kiện bồi thường 55
3.2.3 Quy trình thu hồi đất, giải phóng mặt bằng Dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ
18C đoạn Tiên Yên - Hoành mô đi qua địa phận huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 55
3.2.4 Đánh giá kết quả bồi thường tại Dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18C đoạn Tiên
Yên - Hoành Mô đi qua địa phận huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 57
3.2.5 Đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng của dự án cải tạo, nâng
cấp Quốc lộ 18C đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh thông qua ý
kiến người dân và cán bộ chuyên môn quản lý đất đai 72 3.3 Đánh giá ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằng đến đời sống người
dân thuộc dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18C đia qua đại bàn huyện Bình
Liêu, tỉnh Quảng Ninh 75
3.3.1 Đánh giá ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằng đến đời sống người dân về
3.3.4 Đánh giá ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằng đến đời sống người dân về
quan hệ đời sống của người dân sau khi nhận tiền bồi thường hỗ trợ. 80
3.3.5 Đánh giá ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằng đến đời sống người dân về tiếp cận
các cơ sở hạ tầng, phúc lợi xã hội sau khi bị thu hồi đất so với trước 81 3.4 Đánh giá những thuận lợi, khó khăn, tồn tại và đề xuất giải pháp giải
phóng mặt bằng nhanh có hiệu quả 82
3.4.1 Những thuận lợi 82
3.4.2 Khó khăn, tồn tại 84
3.4.3 Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bồi thường giải
phóng mặt bằng trên địa bàn huyện Bình Liêu 85
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 91 TÀI LIỆU THAM KHẢO 93
Trang 8DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
BT&GPMB : Bồi thường và giải phóng mặt bằng
TDMNBB : Trung du Miền núi Bắc bộ
TN&MT : Tài nguyên và Môi trường
TT- BTC : Thông tư Bộ tài chính
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1 Tăng trưởng kinh tế và cơ cấu kinh tế huyện Bình Liêu giai đoạn
2009 - 2014 43
Bảng 3.2 Hiện trạng sử dụng đất phân theo mục đích năm 2014 50
Hình 3.2 Cơ cấu sử dụng đất huyện Bình Liêu năm 2014 51
Bảng 3.3 Tổng hợp diện tích đất bị thu hồi của Dự án cải tạo, nâng cấp Quốc Lộ 18C đoạn đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh 55
Bảng 3.4 Quy trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 56
Bảng 3.5 Kết quả thống kê diện tích đất đã thu hồi 57
Bảng 3.6 Kết quả bồi thường về đất ở 58
Bảng 3.7 Kết quả bồi thường đất nông nghiệp 60
Bảng 3.8 Kết quả bồi thường nhà cửa, vật kiến trúc 62
Bảng 3.9 Kết quả bồi thường việc di chuyển mồ mả 63
Bảng 3.10 Kết quả bồi thường về cây cối, hoa màu 64
Bảng 3.11 Kết quả hỗ trợ di chuyển của dự án 66
Bảng 3.12 Kết quả hỗ trợ đất vườn liền kề đất ở 67
Bảng 3.13 Kết quả hỗ trợ chuyển đổi nghề và tạo việc làm 68
Bảng 3.14 Kết quả bố trí tái định cư 69
Bảng 3.15 Kết quả hỗ trợ khác của dự án 70
Bảng 3.16 Tổng hơp kêt quả hỗ trợ, tái định cư của dự án 70
Bảng 3.17 Tổng hợp kinh phí bồi thường của dự án 71
Bảng 3.18 Ý kiến của người dân về các hoạt động GPMB 72
Bảng 3.19 Ý kiến của cản bộ chuyên môn về công tác bồi thường GPMB 74
Bảng 3.20 Thu nhập bình quân của hộ dân trước và sau khi dự án thu hồi đất 75
Bảng 3.21 Tình hình thu nhập của các hộ sau khi bị dự án thu hồi đất 77
Bảng 3.22 Tình hình an ninh, trật tự xã hội khu vực dân cư sau khi thu hồi đất thực hiện dự án 78
Bảng 3.23 Tình hình môi trường khu vực dự án sau thu hồi đất 79
Bảng 3.24 Quan hệ nội bộ gia đình của các hộ dân sau khi bị thu hồi đất 80
Bảng 3.25 Tiếp cận các cơ sở hạ tầng, phúc lợi xã hội sau khi bị thu hồi đất so với trước 82
Trang 10DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 3.1: Sơ đồ vị trí huyện Bình Liêu 40 Hình 3.2: Cơ cấu sử dụng đất huyện Bình Liêu năm 2014 51 Hình 3.3: Vị trí tuyến đường Quốc lộ 18C qua địa bàn huyện Bình Liêu 54 Hình 3.4: Tổng hợp kinh phí bồi thường của dự án cải tạo, nâng cấp
Quốc lộ 18C đi qua huyện Bình Liêu 71 Hình 3.5: Thu nhập bình quân của hộ dân trước và sau khi dự án thu
hồi đất 76
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đất đai là tài sản quốc gia có giá trị lớn, có vị trí đặc biệt quan trọng đối với đời sống của từng hộ gia đình, cá nhân; là tư liệu sản xuất đặc biệt; là điều kiện tối
thiểu đảm bảo cho quá trình tái sản xuất giúp xã hội không ngừng phát triển Mỗi quốc gia đều có môt quỹ đất nhất định và được giới hạn trong đường biên giới của nước đó Với một nước có khoảng 70% dân số là nông dân như Việt Nam thì đất đai luôn là vấn đề rất nhạy cảm và nhận được sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa theo như xác định của
Đảng và Nhà nước, do đó nhu cầu sử dụng đất đai ngày càng lớn và có xu hướng
phức tạp Nhu cầu sử dụng đất để mở mang các khu đô thị, các khu công nghiệp, khu du lịch - dịch vụ, khu dân cư, đảm bảo quốc phòng anh ninh, đời sống dân cư…
đặc biệt là nhu cầu về cơ sở hạ tầng của mạng lưới đường bộ ngày càng tăng Vì
vậy, việc thu hút các dự án đầu tư, phát triển cơ sở hạ tầng là rất quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của một địa phương, một khu vực Trong đó, công tác GPMB là một khâu quan trọng trong việc góp phần thành công của một dự án nói chung và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ hoàn thành của một dự án nói riêng Ngày nay, do đất đai ngày càng có giá nên công tác bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất là vấn đề phức tạp mang tính chất kinh tế, xã hội tổng hợp,
được sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều tổ chức và cá nhân Đền bù
thiệt hại về đất không chỉ thể hiện bản chất kinh tế các mối quan hệ về đất đai mà còn thể hiện các mối quan hệ về chính sách, xã hội Có thể nói đây là một thách thức lớn đối với việc triển khai các dự án hiện nay
Huyện Bình Liêu là huyện miền núi thuộc khu vực miền Đông của tỉnh Quảng Ninh, là một trong những huyện đặc biệt khó khăn của Tỉnh Nhằm phát triển kinh
tế, xã hội cho khu vực, xóa dần khoảng cách giữa vùng sâu, vùng xa với các trung tâm văn hóa chính trị của tỉnh, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, trong những năm qua huyện đã và đang triển khai thực hiện nhiều dự án đầu tư xây dựng,
Trang 12cải tạo cơ sở hạ tầng đặc biệt là việc triển khai thực hiện các dự án xây dựng, nâng cấp, cải tạo cho những công trình giao thông được chú trọng nhằm tháo gỡ tình trạng ách tắc giao thông, giải quyết nhu cầu đi lại của người dân Tuy nhiên công tác bồi thường lại gặp nhiều khó khăn, chính sách bồi thường chưa được người dân chấp nhận Song do nhiều nguyên nhân cả nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan nên công tác bồi thường còn gặp những trở ngại, khó khăn dẫn đến việc bàn giao mặt bằng cho đơn vị thi công còn chưa kịp thời, làm ảnh hưởng đến tiến độ thi công của các dự án trên địa bàn huyện
Xuất phát từ thực tiễn trên, được sự đồng ý của Ban giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên; phòng quản lý đào tạo sau đại học Trường Đại học Nông
lâm Thái Nguyên, tôi thực hiện đề tài “Đánh giá công tác giải phóng mặt bằng Dự
án Cải tạo, nâng cấp Quốc Lộ 18C đoạn Tiên Yên - Hoành Mô đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh”
2 Mục tiêu của đề tài
2.1 Mục tiêu tổng quát
Đánh giá công tác GPMB của Dự án Cải tao, nâng cấp Quốc Lộ 18C đoạn Tiên
Yên - Hoành Mô đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh nhằm tìm ra những
ưu điểm, thuận lợi cũng như những khó khăn, tồn tại của việc thực hiện chính sách bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn; từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị góp phần đẩy nhanh tiến độ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Bình Liêu
2.2 Mục tiêu cụ thể
Đề tài nhằm đạt được 3 mục tiêu cụ thể sau:
- Đánh giá được thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và hỗ trợ tái định cư Quốc lộ 18C, đoạn qua địa phận huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh có sự tham gia của người dân thông qua bộ câu hỏi điều tra
- Đánh giá được ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằng đến đời sống người dân thuộc Quốc lộ 18C, đoạn qua địa phận huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
- Đề xuất được các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng thực hiện công tác giải phóng mặt bằng của các dự án khác một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất
Trang 133 Ý nghĩa của đề tài
- Nắm vững cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý về công tác bồi thường, hỗ trợ và tái
định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên thế giới và ở Việt Nam;
- Điều tra, thu thập, phân tích tổng hợp các số liệu, tài liệu liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn nghiên cứu, kết quả điều tra bảo
đảm khách quan, tin cậy;
- Đánh giá được kết quả công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn nghiên cứu, đề xuất giải pháp khả thi cho công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn nghiên cứu; đảm bảo đánh giá khách quan, kiến nghị là khả thi
Trang 14Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
1.1 Cơ sở khoa học của đề tài
1.1.1 Cơ sở lý luận của đề tài
Trong quá trình phát triển xã hội của cả nước nói chung và của huyện Bình Liêu nói riêng thì việc bồi thường và hỗ trợ về giá trị quyền sử dụng đất và tài sản trên đất là vấn đề xảy ra thường xuyên
Quyền sở hữu về tài sản hợp pháp của mọi cá nhân và tổ chức đã được Hiến pháp ghi nhận và bảo hộ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì toàn bộ tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thu hồi của người đang sử dụng đất đều phải được bồi thường theo giá thị trường Đối với trường hợp người sử dụng đất bị thu hồi đất ở phải di chuyển chỗ ở, Nhà nước phải thực hiện chính sách TĐC cho các đối tượng này
Nhà nước ta là Nhà nước do nhân dân lao động thiết lập lên, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân dân Nhà nước theo đuổi sứ mạng cao cả và mang đầy tính nhân văn là phục vụ và chăm lo cho lợi ích, sự phồn vinh của người dân Đặt trong bối cảnh đó, thì khi Nhà nước thu hồi đất của người dân để sử dụng vào bất kỳ mục đích gì (cho dù là sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế) mà họ phải di chuyển chỗ ở thì Nhà nước phải có bổn phận và nghĩa vụ phải bồi thường và thực hiện việc TĐC nhằm làm cho người sử dụng đất sớm ổn định cuộc sống
Mặt khác, thiệt hại về lợi ích của người sử dụng đất (trong đó có lợi ích về nhà ở) là hậu quả phát sinh trực tiếp từ hành vi thu hồi đất của Nhà nước gây ra Hơn nữa, trong điều kiện Nhà nước và pháp quyền, mọi chủ thể trong xã hội bao gồm Nhà nước, công dân, các tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị - xã hội…đều
bình đẳng với nhau trước pháp luật Nước ta đang từng bước xây dựng một xã hội dân sự văn minh và hiện đại nơi mà ở đó quyền lợi hợp pháp của mọi thành viên trong xã hội phải được luật pháp tôn trọng và bảo vệ Với cách tiếp cận như vậy, khi Nhà nước thu hồi đất ở mà làm thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của người
Trang 15sử dụng đất thì Nhà nước không những có trách nhiệm bồi thường thiệt hại, mà còn phải thực hiện TĐC cho họ Chính sách này nhằm giúp cho người bị thu hồi
đất có thể tái lập, ổn định cuộc sống mới do những thiệt hại vật chất hoặc thiệt
hại phi vật chất do việc thu hồi đất gây ra, mặt khác giúp họ giải quyết được những khó khăn khi phải thay đổi nơi ở mới
Vì vậy, để rút kinh nghiệm và hoàn thiện chính sách pháp luật trong vấn đề này cho phù hợp với thực tiễn thì việc đánh giá công tác bồi thường GPMB của các
dự án là vấn đề hết sức cần nghiên cứu
1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài
- Trong điều kiện hiện nay ở các địa phương nói chung và nói riêng Công tác BT&GPMB được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng để góp phần
đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; góp phần quan trọng trong
chuyển dịch cơ cấu và phát triển kinh tế, xã hội cũng như sự tăng trưởng GDP của
địa phương Tuy nhiên, đây là vấn đề lớn, phức tạp, liên quan trực tiếp đến đại bộ
phận nhân dân, dễ gây mất ổn định trật tự xã hội
- Công tác BT&GPMB mang tính quyết định vì tiến độ của các dự án, là khâu
đầu tiên trong thực hiện dự án Có thể nói: “Giải phóng mặt bằng nhanh là một nửa
dự án” Việc làm này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, của chủ đầu tư, mà còn ảnh hưởng đến đời sống vật chất cũng như tinh thần của những người bị thu hồi đất
- Công tác BT&GPMB được triển khai thực hiện đúng tiến độ, đúng kế hoạch
đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án có hiệu quả Ngược lại công
tác BT&GPMB chậm, kéo dài gây ảnh hưởng đến tiến độ thi công các công trình cũng như chi phí cho dự án, có khi gây ra thiệt hại không nhỏ trong đầu tư xây dựng
- Mặt khác, nếu công tác BT&GPMB ở các địa phương không được thực hiện tốt sẽ xảy ra hiện tượng “Dự án treo” làm cho chất lượng công trình bị giảm, các mục tiêu ban đầu không thực hiện được, từ đó gây lãng phí rất lớn cho ngân sách Nhà nước Ngoài ra, khi Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư giải quyết không thoả đáng quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi sẽ dễ dàng nổ
ra những vụ khiếu kiện, đặc biệt là những khiếu kiện tập thể, làm cho tình hình chính trị - xã hội ở địa phương mất ổn định
Trang 16Trong quá trình bồi thường và hỗ trợ đất và tài sản trên đất trong cả nước nói chung và ở huyện Bình liêu nói riêng luôn gặp phải những khó khăn, đó là: Nhiều người dân cho rằng việc bồi thường và hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp chưa thỏa đáng, chưa phù hợp Để phát huy những mặt mạnh, khắc phục những tồn tại, khó khăn giúp cho công tác này trong thời gian tới được tốt hơn thì việc nghiên cứu “Đánh giá công tác giải phóng mặt bằng Dự án Cải tạo, nâng cấp Quốc Lộ 18C đoạn Tiên Yên - Hoành Mô đi qua địa bàn huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh” là hết sức cần thiết
1.1.3 Cơ sở pháp lý của đề tài
1.1.3.1 Những văn bản của Chính phủ và cơ quan Trung Ương
- Nghị định 188/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về giá đất;
- Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường,
hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;
- Nghị định 123/2007/NĐ-CP ngày 27/07/2007 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 về phương pháp xác định giá và khung giá các loại đất;
- Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày 25/05/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền
sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi
đất và giải quyết khiếu nại về đất đai;
- Thông tư 116/2004/TT-BTC của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;
- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính phủ Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư;
Trang 17- Thông tư 14/2009/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự, thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất
1.1.3.2 Những văn bản của địa phương
- Quyết định số 1122/2005/QĐ-UB ngày 20 tháng 04 năm 2005 “V/v Ban hành quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh”
- Quyết định số 4466/2005/QĐ-UBND ngày 01 tháng 12 năm 2005 “V/v Ban hành bổ sung một số điều kèm theo quyết định số1122/2005/ QĐ - UB ngày 20/04/2005 quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh”
- Công văn số 08 /UBND -QLĐĐ ngày 02 tháng01 năm 2008 của UBND tỉnh Quảng Ninh “Về việc quy định chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tạo việc làm khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để GPMB thực hiện các dự án trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh”
- Quyết định 499/2010/QĐ-UBND ngày 11/02/2010 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh về ban hành quy định về việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh;
- Quyết định 1748/2010/QĐ-UBND ngày 11/6/2010 về sửa đổi, bổ sung Khoản 2 Điều 17 quy định kèm theo Quyết định 499/2010
- Quyết định 4505/2007/QĐ-UBND ngày 5/12/2007 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh về quy định hạn mức giao đất ở, hạn mức công nhận đất ở cho hộ gia
đình, cá nhân trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh;
- Quyết định số 398/2012/QĐ-UBND ngày 27/03/2012 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh về bộ đơn giá bồi thường tài sản đã đầu tư vào đất khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
- UBND tỉnh Quảng Ninh, Quyết định số 4368/2009/QĐ-UBND ngày 31 tháng 12 năm 2009: “V/v Ban hành giá đất và bảng giá các loại đất năm 2010 trên
địa bàn tỉnh Quảng Ninh”
Trang 18- UBND tỉnh Quảng Ninh, Quyết định số 3838/2010/QĐ-UBND ngày 22 tháng 12 năm 2010 “V/v Ban hành giá đất và bảng giá các loại đất năm 2011 trên
địa bàn tỉnh Quảng Ninh”
- Quyết định số 4166/2011/QĐ-UBND ngày 26/12/2011 của UBND tỉnh Quảng Ninh về quy định giá các loại đất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh năm 2012
- Quyết định 2580/2010/QĐ/UBND ngày 26/8/2010 qui định biểu mẫu để lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư áp dụng thống nhất trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
- Quyết định số 1586/QĐ-UBND ngày 31/5/2010 của Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh về việc phê duyệt dự án đầu tư xây dựng công trình: Cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18C
1.2 Khái quát về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng
1.2.1 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến giải phóng mặt bằng
- Khái niệm về bồi thường quyền sử dụng đất và tài sản trên đất: Khoản 6
Điều 4 Luật Đất đai 2003 qui định “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc
Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người
bị thu hồi đất”[15]
Khái niệm về bồi thường ở Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai 2003 chỉ nói đến bồi thường về đất Trong khi nghiên cứu vấn đề này, chúng ta còn phải đề cập đến bồi thường về tài sản trên đất[15]
Như vậy, theo nghĩa rộng thì “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất và tài sản trên đất đối với diện tích đất
bị thu hồi và tài sản có trên diện tích đất đó cho người bị thu hồi đất.”[15]
- Khái niệm về hỗ trợ quyền sử dụng đất và tài sản trên đất: Khoản 7 Điều 4
Luật Đất đai 2003 qui định “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp
đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới”[15]
- Khái niệm về thu hồi đất: Khoản 5 Điều 4 Luật Đất đai 2003 qui định: “Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này”[15]
Trang 19- Khái niệm về tái định cư: Pháp luật đất đai chưa qui định khái niệm về tái
định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tuy nhiên, qua những nội dung qui định về tái
định cư khi Nhà nước thu hồi đất thì chúng ta có thể hiểu “Tái định cư khi Nhà
nước thu hồi đất là việc Nhà nước bố trí chỗ ở mới cho các hộ gia đình, cá nhân bị Nhà nước thu hồi đất đang ở để giao cho người khác sử dụng”[15]
1.2.2 Bản chất của việc bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đât
Theo từ điển tiếng Việt thì:
- "Bồi thường" hay “ đền bù” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác
- “Giải phóng mặt bằng” có nghĩa là di dời, dọn dân đi nơi khác để lấy mặt bằng xây dựng công trình [15]
Điều này có nghĩa là:
+ Không phải mọi khoản bồi thường đều chi trả được bằng tiền
+ Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất
+ Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế
và vẫn là đòi hỏi sự "hi sinh", không thể là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối Việc bồi thường có thể vô hình hoặc hữu hình, có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể
Từ đó có thể hiểu bản chất của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng không đơn thuần là bồi thường về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo được lợi ích của người dân phải di chuyển Đó là họ phải có được chỗ ở ổn định, có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, được hỗ trợ ổn định đời sống sảnxuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề để tạo điều kiện cho người dân sinh sống ổn định, chất lượng cuộc sống ngày càng nâng cao
1.2.3 Đặc điểm của quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà Nước thu hồi đất
Quá trình BT, GPMB mang tính đa dạng và phức tạp, cụ thể:
- Tính đa dạng thể hiện: mỗi dự án được tiến hành trên địa bàn khác nhau với
điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định
Trang 20Đối với khu vực nội thành, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất
và tài sản lớn dẫn đến quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng có những thuận lợi, khó khăn khác với khu vực ngoại thành, nông thôn mật độ dân cư thấp hơn, hoạt động sản xuất chủ yếu là nông nghiệp
- Tính phức tạp thể hiện:
+ Ở khu vực nông thôn, dân cư sống chủ yếu nhờ sản xuất nông nghiệp Đất đai
là tư liệu sản xuất quan trọng, đặc biệt là khi trình độ dân trí, trình độ sản xuất của người dân còn có hạn, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp không cao Công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn, việc hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp là điều kiện cần thiết để đảm bảo cuộc sống của người dân sau này + Đối với đất ở sự phức tạp lại còn cao hơn vì:
Đất ở có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống sinh hoạt của người dân
Cộng thêm tâm lý người dân là ngại di chuyển chỗ ở, thay đổi môi trường sống Nguồn gốc hình thành đất khác nhau, cơ chế chính sách không đồng bộ dẫn
đến tình trạng lấn chiếm đất trái phép, khó khăn trong việc xác định diện tích đủ điều kiện bồi thường
Dân cư tại một số vùng thì nhà ở cũng gắn với chỗ buôn bán, kinh doanh nên khi chuyển đến khu vực mới sẽ ảnh hưởng lớn tới cuộc sống nên họ không muốn di chuyển
Từ những điểm trên ta thấy công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại mỗi
địa bàn khác nhau có những đặc điểm khác nhau và phải có những phương án bồi
thường khác nhau sao cho phù hợp và thoả đáng
1.2.4 Các qui định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất
- Nguyên tắc bồi thường quyền sử dụng đất và tài sản trên đấtĐiều 6 Nghị
định số 197/2004/NĐ-CP qui định nguyên tắc bồi thường đất như sau: [7]
1 Người bị Nhà nước thu hồi đất có đủ điều kiện quy định tại Điều 8 của Nghị
định này thì được bồi thường; trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì
Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh) xem xét để hỗ trợ
2 Người bị thu hồi đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường
Trang 21thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi; trường hợp bồi thường bằng việc giao đất mới hoặc bằng nhà, nếu có chênh lệch về giá trị thì phần chênh lệch đó được thực hiện thanh toán bằng tiền
3 Trường hợp người sử dụng đất được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất
mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai đối với Nhà nước theo quy định của pháp luật thì phải trừ đi khoản tiền phải thực hiện nghĩa vụ tài chính vào số tiền
được bồi thường, hỗ trợ để hoàn trả ngân sách nhà nước
Thông tư số 116/2004/NĐ-CP còn cụ thể hóa thêm “Diện tích đất được bồi thường là diện tích được xác định trên thực địa - thực tế đo đạc diện tích thu hồi của từng người sử dụng đất.” [1]
- Điều kiện để được bồi thường quyền sử dụng đất và tài sản trên đấtĐiều 8 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định người bị Nhà nước thu hồi đất, có một trong các điều kiện sau đây thì được bồi thường về đất: [ 7]
1 Có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai
2 Có quyết định giao đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về đất đai
3 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất ổn định, được Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là Uỷ ban nhân dân cấp xã) xác nhận không có tranh chấp mà có một trong các loại giấy tờ sau đây:
a) Những giấy tờ về quyền được sử dụng đất đai trước ngày 15 tháng 10 năm
1993 do cơ quan có thẩm quyền cấp trong quá trình thực hiện chính sách đất đai của nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam và Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
b) Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tạm thời được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp hoặc có tên trong sổ đăng ký ruộng đất, sổ địa chính;
c) Giấy tờ hợp pháp về thừa kế, tặng, cho quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất; giấy tờ giao nhà tình nghĩa gắn liền với đất;
d) Giấy tờ chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở gắn liền với đất
ở trước ngày 15 tháng 10 năm 1993, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất sử dụng trước ngày 15 tháng 10 năm 1993;
Trang 22đ) Giấy tờ về thanh lý, hoá giá nhà ở, mua nhà ở gắn liền với đất ở theo quy định của pháp luật;
e) Giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền thuộc chế độ cũ cấp cho người sử dụng đất
4 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất có một trong các loại giấy tờ quy
định tại khoản 3 Điều này mà trên giấy tờ đó ghi tên người khác, kèm theo giấy tờ
về việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất có chữ ký của các bên có liên quan, nhưng đến thời điểm có quyết định thu hồi đất chưa thực hiện thủ tục chuyển quyền
sử dụng đất theo quy định của pháp luật, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất không có tranh chấp
5 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất có hộ khẩu thường trú tại địa phương và trực tiếp sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn ở miền núi, hải đảo, nay được
Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất xác nhận là người đã sử dụng đất ổn định, không có tranh chấp
6 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không có các loại giấy tờ quy định tại khoản 1, 2, 3 Điều này, nhưng đất đã được sử dụng ổn định từ trước ngày 15 tháng 10 năm 1993, nay được Uỷ ban nhân dân cấp xã xác nhận là đất đó ổn định không có tranh chấp
7 Hộ gia đình, cá nhân được sử dụng đất theo bản án hoặc quyết định của toà
án nhân dân, quyết định thi hành án của cơ quan thi hành án hoặc quyết định giải quyết tranh chấp đất đai của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã được thi hành
8 Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất không có các loại giấy tờ quy định tại khoản 1, 2,3 Điều này nhưng đất đã được sử dụng từ ngày 15 tháng 10 năm 1993
đến thời điểm có quyết định thu hồi đất, mà tại thời điểm sử dụng không vi phạm
quy hoạch; không vi phạm hành lang bảo vệ các công trình, được cấp có thẩm quyền phê duyệt đã công bố công khai, cắm mốc; không phải là đất lấn chiếm trái phép và được Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất bị thu hồi xác nhận đất đó không có tranh chấp
9 Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất mà trước đây Nhà nước đã có quyết
định quản lý trong quá trình thực hiện chính sách đất đai của Nhà nước, nhưng
trong thực tế Nhà nước chưa quản lý, mà hộ gia đình, cá nhân đó vẫn sử dụng
Trang 2310 Cộng đồng dân cư đang sử dụng đất có các công trình là đình, đền, chùa, miếu, am, từ đường, nhà thờ họ được Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất xác nhận là
đất sử dụng chung cho cộng đồng và không có tranh chấp
11 Tổ chức sử dụng đất trong các trường hợp sau đây: [15]
a) Đất được Nhà nước giao có thu tiền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất đã nộp không có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước;
b) Đất nhận chuyển nhượng của người sử dụng đất hợp pháp mà tiền trả cho việc chuyển nhượng không có nguồn từ ngân sách nhà nước;
c) Đất sử dụng có nguồn gốc hợp pháp từ hộ gia đình, cá nhân
- Các trường hợp được bồi thường quyền sử dụng đất
- Các trường hợp được bồi thường tài sản trên đất
Điều 18 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định nguyên tắc bồi thường tài sản
trên đất như sau: [7]
1 Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà bị thiệt hại, thì được bồi thường
2 Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà đất đó thuộc đối tượng không được bồi thường thì tuỳ từng trường hợp cụ thể được bồi thường hoặc hỗ trợ tài sản
3 Nhà, công trình khác gắn liền với đất được xây dựng sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất công bố mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép xây dựng thì không được bồi thường
4 Nhà, công trình khác gắn liền với đất được xây dựng sau ngày 01 tháng 7 năm
2004 mà tại thời điểm xây dựng đã trái với mục đích sử dụng đất đã được xác định trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được xét duyệt thì không được bồi thường
5 Tài sản gắn liền với đất được tạo lập sau khi có quyết định thu hồi đất được công bố thì không được bồi thường
6 Hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất có thể tháo dời và di chuyển được, thì chỉ được bồi thường các chi phí tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt và thiệt hại khi tháo
dỡ, vận chuyển, lắp đặt; mức bồi thường do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định phù hợp với pháp luật hiện hành và thực tế ở địa phương [7]
Trang 241.2.5 Các qui định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất
1.2.5.1 Các qui định về hỗ trợ quyền sử dụng đất và tài sản trên đất khi Nhà nước thu hồi đất
- Các trường hợp được hỗ trợ quyền sử dụng đất
Điều 27 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định hỗ trợ di chuyển như sau:
1 Hộ gia đình khi Nhà nước thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở trong phạm vi tỉnh, thành phố được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 3.000.000 đồng; di chuyển sang tỉnh khác được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 5.000.000 đồng; mức hỗ trợ cụ thể do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định [7]
2 Tổ chức có đủ điều kiện được bồi thường thiệt hại đất và tài sản khi bị thu hồi mà phải di chuyển cơ sở, được hỗ trợ chi phí thực tế về di chuyển, tháo
dỡ và lắp đặt
3 Người bị thu hồi đất ở, không còn chỗ ở khác; trong thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới (bố trí vào khu tái định cư), được bố trí vào nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà ở; thời gian và mức hỗ trợ cụ thể do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định phù hợp với thực tế tại địa phương
1.2.5.2 Qui định về các loại hỗ trợ khác khi Nhà nước thu hồi đất
- Các qui định về hỗ trợ chuyển đổi nghề
Điều 29 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định hỗ trợ chuyển đổi nghề
nghiệp và tạo việc làm như sau: [7]
1 Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi bị thu hồi trên 30% diện tích đất sản xuất nông nghiệp thì được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người trong độ tuổi lao động; mức hỗ trợ và số lao động cụ thể được hỗ trợ do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định cho phù hợp với thực tế ở địa phương
2 Việc hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp được thực hiện chủ yếu bằng hình thức cho đi học nghề tại các cơ sở dạy nghề
- Các qui dịnh về hỗ trợ ổn định cuộc sống
Điều 28 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất như sau: [7]
Trang 251 Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi trên 30% diện tích đất nông nghiệp được giao, được hỗ trợ ổn định đời sống trong thời gian 3 tháng nếu không phải di chuyển chỗ ở và trong thời gian 6 tháng nếu phải di chuyển chỗ ở; trường hợp phải di chuyển đến các địa bàn có điều kiện kinh
tế - xã hội khó khăn hoặc có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn thì thời gian hỗ trợ là 12 tháng Mức hỗ trợ bằng tiền cho 01 nhân khẩu/01tháng tương
đương 30 kg gạo tính theo thời giá trung bình tại địa phương
2 Khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có
đăng ký kinh doanh, mà bị ngừng sản xuất kinh doanh, thì được hỗ trợ cao nhất
bằng 30% 1 năm thu nhập sau thuế, theo mức thu nhập bình quân của 3 năm liền kề trước đó được cơ quan thuế xác nhận; mức hỗ trợ cụ thể do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quy định cho phù hợp với thực tế ở địa phương
- Các qui định về hỗ trợ di chuyển chỗ ở
Điều 27 Nghị định số 197/2004/NĐ- CP qui định hỗ trợ di chuyển như sau: [7]
1 Hộ gia đình khi Nhà nước thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở trong phạm vi tỉnh, thành phố được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 3.000.000 đồng; di chuyển sang tỉnh khác được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 5.000.000 đồng; mức hỗ trợ cụ thể do ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định
2 Tổ chức có đủ điều kiện được bồi thường thiệt hại đất và tài sản khi bị thu hồi mà phải di chuyển cơ sở, được hỗ trợ chi phí thực tế về di chuyển, tháo
1.2.6 Các qui định về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
- Điều kiện bắt buộc với khu tái định cư
Điều 35 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP qui định điều kiện bắt buộc đối với
khu tái định cư như sau: [7]
1 Khu tái định cư phải xây dựng phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng
đất quy hoạch xây dựng, tiêu chuẩn và quy chuẩn xây dựng
Trang 262 Khu tái định cư phải được sử dụng chung cho nhiều dự án
3 Trước khi bố trí đất ở cho các hộ gia đình, cá nhân, khu tái định cư phải
được xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ đảm bảo đủ điều kiện cho người sử dụng tốt
hơn hoặc bằng nơi ở cũ
Ngoài ra, Điều 36 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP còn qui định: Căn cứ vào tình hình thực tế tại địa phương, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quyết định các biện pháp và mức hỗ trợ cụ thể để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư, bao gồm: [7]
1 Hỗ trợ giống cây trồng, giống vật nuôi cho vụ sản xuất nông nghiệp đầu tiên, các dịch vụ khuyến nông, khuyến lâm, dịch vụ bảo vệ thực vật, thú y, kỹ thuật trồng trọt chăn nuôi và kỹ thuật nghiệp vụ đối với sản xuất kinh doanh dịch vụ công thương nghiệp
2 Hỗ trợ để tạo lập một số nghề tại khu tái định cư phù hợp cho những người lao động, đặc biệt là lao động nữ
1.2.7 Các qui định về thu hồi đất
- Căn cứ thu hồi đất
Thu hồi đất có thể do người sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai, có thể xuất phát từ ý muốn chủ quan của Nhà nước để phục vụ lợi ích chung của Nhà nước, lợi ích công cộng hay vì mục đích An ninh, Quốc phòng của cả nước
Trường hợp thu hồi đất do người sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai, cần phải dựa vào 2 căn cứ sau:
1 Căn cứ vào thực tế vi phạm của người sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định
2 Căn cứ vào qui định về các trường hợp vi phạm phải thu hồi được qui định trong pháp luật đất đai hiện hành
Trường hợp thu hồi đất xuất phát từ ý muốn chủ quan của Nhà nước để phục
vụ lợi ích chung của Nhà nước, lợi ích công cộng hay vì mục đích An ninh, Quốc phòng của cả nước thì cần phải dựa vào 2 căn cứ sau:
3 Căn cứ vào qui hoạch và kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt;
4 Căn cứ vào kế hoạch di chuyển dân, tái định cư và giải phóng mặt bằng
Trang 27- Thẩm quyền thu hồi đất
Điều 44 Luật Đất đai 2003 qui định thẩm quyền thu hồi đất như sau:
1 Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quyết định thu hồi
đất đối với tổ chức, cơ sở tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức,
cá nhân nước ngoài, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này [15]
2 Uỷ ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh quyết định thu hồi đất đối với hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được mua nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam [15]
3 Cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất quy định tại khoản 1 và khoản
2 Điều này không được uỷ quyền
- Các trường hợp thu hồi đất
Điều 38 Luật Đất đai 2003 qui định Nhà nước thu hồi đất trong các trường hợp
3 Sử dụng đất không đúng mục đích, sử dụng đất không có hiệu quả;
4 Người sử dụng đất cố ý hủy hoại đất;
5 Đất được giao không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền;
6 Đất bị lấn, chiếm trong các trường hợp sau đây:
a) Đất chưa sử dụng bị lấn, chiếm;
b) Đất không được chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của Luật này mà người sử dụng đất do thiếu trách nhiệm để bị lấn, chiếm;
7 Cá nhân sử dụng đất chết mà không có người thừa kế;
8 Người sử dụng đất tự nguyện trả lại đất;
9 Người sử dụng đất cố ý không thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước;
Trang 2810 Đất được Nhà nước giao, cho thuê có thời hạn mà không được gia hạn khi hết thời hạn;
11 Đất trồng cây hàng năm không được sử dụng trong thời hạn mười hai tháng liền; đất trồng cây lâu năm không được sử dụng trong thời hạn mười tám tháng liền; đất trồng rừng không được sử dụng trong thời hạn hai mươi bốn tháng liền;
12 Đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không
được sử dụng trong thời hạn mười hai tháng liền hoặc tiến độ sử dụng đất chậm hơn
hai mươi bốn tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư, kể từ khi nhận bàn giao
đất trên thực địa mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định giao đất, cho thuê đất đó cho phép
- Các hình thức thu hồi đất
Từ khi pháp luật đất đai thừa nhận quyền sử dụng đất có giá trị thì khi Nhà nước thu hồi đất, ngoài việc người sử dụng được bồi thường về tài sản trên đất, người sử đụng đất hợp pháp còn được bồi thường giá trị của quyền sử dụng đất Cũng như giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; thu hồi đất cũng có
2 hình thức là thu hồi đất không bồi thường và thu hồi đất có bồi thường
* Khoản 1 Điều 43 Luật Đất đai 2003 qui định Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường về đất trong các trường hợp sau đây: [15]
a) Thu hồi đất trong các trường hợp quy định tại các khoản 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9,
10, 11 và 12 Điều 38 của Luật này;
b) Đất rừng phòng hộ; đất rừng đặc dụng; đất xây dựng trụ sở cơ quan, xây dựng công trình sự nghiệp; đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; đất giao thông, thuỷ lợi; đất xây dựng các công trình văn hoá, y tế, giáo dục và đào tạo, thể dục thể thao và các công trình công cộng khác không nhằm mục đích kinh doanh;
đất làm nghĩa trang, nghĩa địa;
c) Đất nông nghiệp do cộng đồng dân cư sử dụng;
d) Đất được Nhà nước giao có thu tiền sử dụng đất, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất, tiền nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất
có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước;
đ) Đất thuê của Nhà nước;
Trang 29e) Trường hợp không đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất quy định tại Điều 50 của Luật này;
g) Đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích của xã, phường, thị trấn
Đồng thời, Khoản 2 Điều 43 Luật Đất đai 2003 còn qui định khi Nhà nước thu
hồi đất, người bị thu hồi đất không được bồi thường về tài sản gắn liền với đất trong các trường hợp sau đây:
a) Tài sản gắn liền với đất được tạo ra tại khu vực đất bị thu hồi sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng đô thị, quy hoạch xây dựng điểm dân cư nông thôn đã được công bố mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép;
b) Tài sản gắn liền với đất được tạo ra trước khi có quyết định thu hồi đất mà trái với mục đích sử dụng đất đã được xác định trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng
đất tại thời điểm xây dựng công trình đó;
c) Đất bị thu hồi thuộc các trường hợp quy định tại các khoản 4, 6, 7 và 10
Điều 38 của Luật này
* Điều 42 Luật Đất đai 2003 qui định về bồi thường, tái đinh cư cho người có đất bị thu hồi trong các trường hợp sau đây: [15]
1 Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất mà người bị thu hồi đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc đủ điều kiện để được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định tại Điều 50 của Luật này thì người bị thu hồi đất
được bồi thường, trừ các trường hợp quy định tại các khoản 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,
11 và 12 Điều 38 và các điểm b, c, d, đ và g khoản 1 Điều 43 của Luật này
2 Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi
3 Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương lập và thực hiện các
dự án tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở
Trang 30Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu của Nhà nước đối với khu vực đô thị; bồi thường bằng đất ở đối với khu vực nông thôn, trường hợp giá trị quyền sử dụng đất ở bị thu hồi lớn hơn đất ở được bồi thường thì người bị thu hồi
đất được bồi thường bằng tiền đối với phần chênh lệch đó
4 Trường hợp thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất mà không có đất để bồi thường cho việc tiếp tục sản xuất thì ngoài việc được bồi thường bằng tiền, người bị thu hồi đất còn được Nhà nước hỗ trợ để ổn định đời sống, đào tạo chuyển đổi ngành nghề, bố trí việc làm mới
5 Trường hợp người sử dụng đất được Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất
mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai theo quy định của pháp luật thì phải trừ đi giá trị nghĩa vụ tài chí nh chưa thực hiện trong giá trị được bồi thường, hỗ trợ
6 Chính phủ quy định việc bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi
và việc hỗ trợ để thực hiện thu hồi đất
1.3 Thực trạng về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng trên thế giới và tỉnh thành trong nước
1.3.1 Công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng trên thế giới
Đối với bất cứ quốc gia nào trên thế giới đất đai là nguồn lực quan trọng cơ
bản của mọi hoạt động đời sống kinh tế - xã hội Khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ cho các mục đích của quốc gia đã làm thay đổi toàn bộ đời sống kinh tế của hàng triệu người dân Đặc biệt ở những nước đang phát triển người dân chủ yếu sống bằng nghề nông nghiệp thì đó là vấn đề sống còn của họ Dưới đây là một số kinh nghiệm trong công tác giải phóng mặt bằng của một số nước:
1.3.1.1 Chính sách bồi thường ở Trung Quốc
Có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như số lượng người bị
ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc thu hồi đất là
không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án đền bù, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân, đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bị thu hồi đất
Trang 31Theo quy định của pháp luật Trung Quốc, khi Nhà nước thu hồi đất thì người nào sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất được thanh toán ba loại tiền: tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp về TĐC, tiền trợ cấp bồi thường hoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp TĐC căn cứ theo tổng giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với hệ số Tiền bồi thường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cả hiện tại Mức bồi thường cho giải tỏa mặt bằng được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảo cho người dân có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý GPMB được giao cho các cục quản lý tài nguyên đất đai ở địa phương đảm nhiệm Tổ chức, cá nhân được quyền sử dụng thửa đất nào sẽ trả tiền thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng
Để giải quyết nhà ở cho người dân khi GPMB, phương thức chủ yếu của
Trung Quốc là trả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một là, giá cả xây dựng lại, chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; Hai là, giá đất tiêu chuẩn;
Ba là, trợ cấp về giá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở
Việc bồi thường nhà ở cho dân ở thành phố khác với việc bồi thường cho dân ở nông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn
Đối với nhà ở của người dân thành phố, nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, với
mức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá, xác định giá Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linh hoạt, theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: tiền bồi thường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể
Theo đánh giá của một số chuyên gia TĐC, sở dĩ Trung Quốc có những thành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC là do: Thứ nhất, đã xây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối với các hoạt động TĐC, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người dân TĐC, tạo các nguồn lực sản xuất cho những người TĐC Thứ hai, năng lực thể chế của các chính quyền địa phương khá mạnh Chính quyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc thực hiện chương trình bồi thường hỗ trợ TĐC Thứ ba, quyền sở hữu
đất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường hỗ trợ TĐC có nhiều thuận lợi, đặc
Trang 32biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mất không trả cho từng hộ gia đình
mà được cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đất mới hoặc mua của các cộng đồng sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chính quyền thôn, xã chịu trách nhiệm phân chia cho các hộ bị ảnh hưởng
Bên cạnh những thành công như vậy, chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC của Trung Quốc cũng bộc lộ những tồn tại nhất định mà chủ yếu là vấn đề việc làm; tốc
độ TĐC chậm, thiếu đồng bộ, thực hiện GPMB trước khi xây xong nhà TĐC [39]
1.3.1.2 Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Singapore
Mặc dù có nhiều hình thức sở hữu khác nhau về đất đai (sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân) song việc thu hồi đất chỉ được thực hiện để sử dụng vào mục đích công cộng như: phát triển cơ sở hạ tầng; xây dựng công trình phúc lợi xã hội; chỉnh trang đô thị
Mức bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất được xác định căn cứ vào giá trị thực
tế của bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ di chuyển chỗ ở hợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này
Việc xác định giá bồi thường được Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất
động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước được bóc
tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là Nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước
Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: đợt thứ nhất, nhà nước trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ 2, phần còn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ ở [38]
Trang 331.3.1.3 Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Hàn Quốc
Khác với chế độ sở hữu toàn dân về đất đai ở Việt Nam, đất đai ở Hàn Quốc thuộc sở hữu tư nhân Do đó, cũng như các tài sản khác, đất đai được đem ra mua bán trao đổi trên thị trường theo nguyên tắc ngang giá và dựa trên sự thỏa thuận;
đồng thời, pháp luật Hàn Quốc cũng ghi nhận quyền sở hữu đấtđai là quyền thiêng
liêng bất khả xâm phạm Tuy nhiên để giải quyết vấn đề đất đai cho các nhu cầu chung của xã hội, Hàn Quốc đã ban hành các đạo luật về thu hồi đất (Luật thu hồi
đất năm 1962); Luật về các trường hợp đặc biệt thu hồi đất phục vụ mục đích công
và bồi thường thiệt hại năm 1975) theo các đạo luật này thì nhà nước được quyền thu hồi đất từ các chủ sở hữu đất trong các trường hợp: Sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; Mục đích công cộng; Sử dụng cho lợi ích quốc gia; để xây dựng các khu đô thị, khu công nghiệp
Xuất phát từ chế độ sở hữu tư nhân về đất đai nên mọi quan hệ về bồi thường,
hỗ trợ TĐC khi Nhà nước thu hồi đất được xử lý trên chế độ sở hữu này Theo đó việc bồi thường khi nhà nước thu hồi đất được thực hiện qua quá trình tham vấn hoặc cưỡng chế Khi nhà nước có quyết định thu hồi đất, nhà nước phải thu thập, chuẩn bị các quy định về tài sản về đất có liên quan đến việc nhà nước thu hồi đất; xây dựng và công bố công khai phương án bồi thường; thành lập hội đồng bồi thường; đánh giá và tính toán tổng số tiền bồi thường, yêu cầu tham vấn bồi thường Trình tự tham vấn tạo điều kiện để người sở hữu đất có cơ hội thỏa thuận với nhà nước về việc bồi thường
Tuy nhiên, nếu việc tham vấn thất bại thì nhà nước tiến hành cưỡng chế thu hồi đất có bồi thường theo khung giá do các tổ chức tư vấn về giá đất mang tính chuyên nghiệp thực hiện Trường hợp nhà nước thu hồi đất ở thì người bị thu hồi
đất được nhà nước giải quyết theo chính sách TĐC Chính phủ Hàn Quốc thành lập
tổng công ty đầu tư xây dựng và phát triển nhà, tổng công ty này có chức năng sử dụng quỹ đất công và mua lại đất của chủ sở hữu tư nhân để đầu tư xây dựng nhà, một phần quỹ nhà ở này được sử dụng để bồi thường cho người có đất ở bị nhà nước thu hồi Nguồn vốn của công ty đầu tư xây dựng phát triển nhà được hình
Trang 34thành từ nguồn vốn do ngân sách nhà nước cấp, vốn vay ngân hàng, vốn huy động
từ các tổ chức, cá nhân thông qua các hình thức như vốn góp của các cổ đông, phát hành cổ phiếu, trái phiếu…
Như vậy, tuy Hàn Quốc khác hẳn chúng ta về chế độ sở hữu đất đai, tuy nhiên
cơ chế tham vấn, cách xác định giá đất bồi thường hay chính sách đối với người bị thu hồi đất ở là những kinh nghiệm quý giá mà chúng ta có thể học hỏi [39]
1.3.1.4 Chính sách bồi thường ở CHLB Đức
Số đông các nước trên Thế giới đều thiết lập chế độ sở hữu tư nhân về đất đai CHLB Đức là một trong những nước điển hình cho chế độ này Các quan hệ về đất
đai của CHLB Đức được xác lập và xử lý dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về đất đai
Pháp luật tuyên bố và ghi nhận quyền sở hữu tư nhân là thiêng liêng và bất khả xâm phạm Đất đai cũng giống như các tài sản khác có thể đem ra mua bán trên thị trường Do đó, trong lĩnh vực thu hồi đất GPMB, nhà nước Đức luôn tôn trọng và bảo hộ quyền sở hữu tư nhân về đất đai Luật pháp của CHLB Đức quy định nhà nước có quyền trưng dụng đất có bồi thường của các chủ sở hữu tư nhân để cho mục
đích sử dụng chung như: sử dụng vào mục đích quốc phòng an ninh, sử dụng để xây
dựng hệ thống chung như đường giao thông, đường sắt…, sử dụng cho mục đích công cộng như: xây dựng quảng trường, công viên, sân vận động, tòa thị chính…
Đối với các trường hợp cần sử dụng đất vào mục đích xây dựng tòa thị chính thì
nhà nước Đức phải bỏ tiền ra mua đất của các chủ sở hữu tư nhân Việc mua bán này được thực hiện trên cơ sở ngang giá và theo thỏa thuận giữa nhà nước Đức với chủ sở hữu tư nhân Tuy nhiên, để xử lý và dự liệu trường hợp đặc biệt có thể xảy ra
là chủ sở hữu đất không bán đất với bất cứ giá nào cho nhà nước thì pháp luật của
Đức quy định cho nhà nước được quyền cưỡng chế và nhà nước có quyền "tiên mại"
tức là ưu tiên mua so với các chủ sở hữu khác Chủ sở hữu bị thu hồi đất được nhà nước lập cho một tài khoản trả tiền mua đất tại ngân hàng
Như vậy, pháp luật CHLB Đức công nhận sở hữu tư nhân về đất đai, coi đất đai
là một loại hàng hóa có thể đem ra trao đổi mua bán Pháp luật Đức cũng quy định rõ những trường hợp đặc biệt mà đất đai được đem ra trưng dụng, những trường hợp nhà nước được quyền ưu tiên mua đất của chủ sở hữu… Những quy định của pháp luật CHLB Đức về bồi thường GPMB đất đai khá cụ thể, rõ ràng và thuyết phục [38]
Trang 351.3.2 Tình hình thực hiện bồi thường và giải phóng mặt bằng ở Việt Nam và tại một số tỉnh, thành phố tại Việt Nam
1.3.2.1 Tình hình thực hiện bồi thường và giải phóng mặt bằng ở Việt Nam
a Thời kỳ 1993 đến 2003
Trên cơ sở Hiến pháp 1992, Luật Đất đai 1993 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 Những quy định về bồi thường, GPMB của Luật Đất đai năm 1993 đã thu được những thành tựu quan trọng trong giai đoạn đầu thực hiện, nhưng càng về sau, do sự chuyển biến mau lẹ của tình hình kinh tế - xã hội, nó đã dần mất đi vai trò làm động lực thúc đẩy phát triển Để tạo điều kiện đẩy nhanh tốc độ GPMB, đẩy nhanh tiến độ thi công công trình, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai đã được thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2001
Để cụ thể hoá các quy định của Luật Đất đai năm 1993 và Luật sửa đổi, bổ
sung một số điều của Luật Đất đai năm 2001, nhiều văn bản quy định về chính sách bồi thường, GPMB đã được ban hành, bao gồm:
- Nghị định số 90/CP ngày 17 tháng 9 năm 1994 của Chính phủ quy định về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng
- Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, thay thế Nghị định số 90/CP nói trên
- Thông tư 145/1998/TT-BTC ngày 04/11/1998 của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định số 22/1998/ NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ
* Chính sách bồi thường, GPMB theo quy định của Chính phủ:
Nghị định số 22/1998/NĐ-CP và Thông tư số 145/1998/TT-BTC đã quy định rõ phạm vi áp dụng bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, đối tượng phải bồi thường thiệt hại, đối tượng được bồi thường thiệt hại, phạm vi bồi thường thiệt hại và các chính sách cụ thể về bồi thường thiệt hại về đất, tài sản gắn liền với đất, việc lập khu TĐC cũng như việc tổ chức thực hiện
Trang 36Về phạm vi áp dụng: Chính sách bồi thường, GPMB theo quy định của Nghị định
số 22/1998/NĐ-CP và Thông tư số 145/1998/TT-BTC áp dụng chung cho mọi trường hợp bị Nhà nước thu hồi đất Đây là một điểm khác so với Nghị định số 90/CP
Đối tượng phải bồi thường thiệt hại: Người sử dụng đất được Nhà nước giao
đất hoặc cho thuê đất có trách nhiệm bồi thường thiệt hại về đất và tài sản cho người
có đất bị thu hồi để giao hoặc cho mình thuê
Đối tượng được bồi thường thiệt hại: Phải là người có quyền sử dụng đất, người sở hữu tài sản hợp pháp theo quy định của Pháp luật
Phạm vi bồi thường thiệt hại, gồm:
- Bồi thường thiệt hại về đất cho toàn bộ diện tích đất bị thu hồi
- Bồi thường thiệt hại về tài sản hiện có
- Trợ cấp đời sống và sản xuất cho những người phải di chuyển chỗ ở, di chuyển địa điểm sản xuất kinh doanh
- Trả chi phí chuyển đổi nghề nghiệp cho người có đất bị thu hồi
- Trả các chi phí phục vụ trực tiếp cho việc tổ chức thực hiện bồi thường, di
chuyển, GPMB
Về nguyên tắc bồi thường thiệt hại về đất: Khi Nhà nước thu hồi đất thì tuỳ
từng trường hợp cụ thể mà người có đất bị thu hồi được bồi thường bằng tiền, nhà ở hoặc bằng đất
Về giá đất để tính bồi thường thiệt hại: Giá đất để tính bồi thường thiệt hại
được xác định trên cơ sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của Chính
phủ nhân với hệ số K, để đảm bảo giá đất tính bồi thường phù hợp với khả năng
sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương
Về chính sách hỗ trợ:
- Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống, chi phí đào tạo chuyển nghề
- Trợ cấp ngừng việc cho cán bộ công nhân viên của doanh nghiệp trong thời gian ngừng sản xuất kinh doanh đến lúc sản xuất kinh doanh trở lại hoạt động bình thường
- Trợ cấp chi phí di chuyển, hỗ trợ tạo lập chỗ ở mới đối với người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước, thưởng tiến độ
- Hỗ trợ cho các đối tượng chính sách
Trang 37Về tái định cư: Chính sách TĐC được đề cập đầy đủ hơn so với các Nghị định
trước đó, việc Nhà nước chuẩn bị đủ điều kiện để lập khu TĐC (bao gồm quỹ đất, quỹ nhà ở và quỹ tiền mặt) là một phần đảm bảo cho công tác GPMB thực hiện nhanh chóng
b Luật Đất đai 2003
Luật Đất đai năm 2003 được Quốc hội khoá IX kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 26 tháng 11 năm 2003 là luật có phạm vi điều chỉnh bao quát nhất so với các Luật Đất đai đã ban hành trước đó Luật Đất đai 2003 có nhiều nội dung mới, trong đó tập chung vào các vấn đề đặt ra trong quản lý sử dụng đất đai sau:
1 Làm rõ nội dung quyền sở hữu toàn dân về đất đai với những quyền định đoạt, quyền hưởng lợi cụ thể và vai trò của Nhà nước với tư cách là người đại diện chủ sở hữu
2 Hoàn chỉnh chính sách đất đai đối với khu vực nông nghiệp phù hợp với nền kinh tế thị trường và tạo điều kiện đẩy nhanh tiến trình CNH - HĐH nông nghiệp và nông thôn
3 Coi trọng chính sách đất đai đối với khu vực công nghiệp và dịch vụ tạo ra
sự chủ động về chuyển đổi cơ cấu sử dụng quỹ đất đáp ứng nhu cầu phát triển công nghiệp và dịch vụ trong quá trình CNH - HĐH đất nước
4 Thiết lập sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, xoá bỏ cơ bản sự khác biệt giữa người trong nước và người Việt Nam định cư ở nước ngoài và thu hẹp đáng kể sự phân biệt giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trong việc tiếp cận đất
đai, thực hiện quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất
5 Xoá bỏ bao cấp về đất đai trên cơ sở coi đất là nguồn vốn, nguồn nội lực to lớn của đất nước cần phải được định giá theo đúng quy luật của kinh tế thị trường
và phải được đối xử như một loại hàng hoá có tính đặc thù trong quá trình giao dịch trên thị trường BĐS
6 Khuyến khích phát triển các giao dịch dân sự về quyền sử dụng đất trên cơ
sở coi quyền sử dụng đất là tài sản của người sử dụng đất, hạn chế sự can thiệp về hành chính không cần thiết trong thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, tặng cho quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất, thế chấp, bảo lãnh, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất
Trang 387 Khắc phục về cơ bản những bất cập trong chính sách pháp luật về bồi thường,
hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế thông qua cơ chế giá đất bồi thường, chính sách TĐC và hạn chế phạm vi dự án phải thu hồi đất
8 Đẩy mạnh cải cách hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai bằng việc phân cấp toàn bộ các quyền quyết định giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất cho chính quyền địa phương, quy định cụ thể thủ tục và trình tự thực hiện các thủ tục hành chính về quản lý và sử dụng đất
9 Đổi mới công tác giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai theo hướng phát huy vai trò của toà án trong giải quyết các tranh chấp dân sự và các khiếu nại hành chính về đất đai, khắc phục tình trạng đùn đẩy tránh nhiệm dẫn tới khiếu kiện kéo dài, khiếu kiện vượt cấp
Sau khi Luật Đất đai 2003 được ban hành, Nhà nước đã ban hành nhiều các văn bản dưới Luật như Nghị định, Thông tư cụ thể hoá các điều luật về giá đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bao gồm:
Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất
Thông tư số 114/2004/TT- BTC ngày 26 tháng 11 năm 2004 của Bộ Tài chính
c Từ khi có luật đất đai 2013
Nhằm bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thu hồi đất, khắc phục bất cập và điều tiết một cách hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư, đồng thời nhằm giảm thiểu khiếu kiện trong bồi thường, giải phóng mặt bằng, Luật Đất đai 2013 vừa tiếp tục kế thừa, luật hóa những quy
Trang 39định còn phù hợp đã và đang đi vào cuộc sống của pháp luật đất đai năm 2003,
nhưng đồng thời đã sửa đổi, bổ sung một số quy định mới nhằm tháo gỡ những hạn chế, bất cập của pháp luật Đất đai năm 2003, đưa chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong Nghị quyết 19/NQ-TW đi vào cuộc sống
Có thể khái quát một số nội dung chủ yếu mang tính đổi mới về lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng quy định trong Luật Đất đai năm 2013 so với Luật Đất
đai năm 2003 Cụ thể như sau:
Quy định nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất Các chế định bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong Luật Đất đai năm 2003 trên thực tế đã không thể chế, truyền tải hết các quy định mang tính nguyên tắc để thực hiện thống nhất khi xử lý những vấn đề phức tạp phát sinh trong thực tiễn thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các địa phương, các bộ, ngành Khắc phục hạn chế này, Luật Đất đai năm 2013 đã tách nguyên tắc bồi thường về đất và nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất thành 02 điều riêng biệt (Điều 74 và Điều 88) Trong đó, quy định cụ thể các nguyên tắc bồi thường về đất và các nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất để các bộ, ngành, địa phương và người thu hồi đất căn cứ vào đó thống nhất thực hiện
Quy định cụ thể và làm rõ các điều kiện để được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng đối với từng loại đối tượng mà Nhà nước thu hồi đất Trong đó, Luật bổ sung thêm 02 trường hợp được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất quy định tại Điều 75
Đây là một trong những điểm mới của Luật Đất đai năm 2013 mà Luật Đất đai
2003 chưa quy định rõ, những quy định này sẽ giải quyết được những vướng mắc trong việc việc bồi thường, hỗ trợ đất đối với đất do cơ sở tôn giáo đang sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp, sản xuất lâm nghiệp, sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp, làm cơ sở hoạt động từ thiện, không phải là đất do được Nhà nước giao mà có nguồn gốc do nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho hợp pháp hoặc khai hoang trước ngày 01 tháng 7 năm 2004
Trang 401.3.2.2 Tình hình thực hiện bồi thường và giải phóng mặt bằng ở Việt Nam và tại một số tỉnh, thành phố tại Việt Nam
* Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở Thành phố Hà Nội
Trong những năm qua, Thành ủy, HĐND, UBND thành phố Hà Nội đã quan tâm chỉ đạo các cấp, các ngành thực hiện có hiệu quả các chủ trương của Đảng và Nhà nước về công tác giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư trên địa àn, góp phần quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của thủ đô
Năm 2014, UBND thành phố Hà Nội quyết định ứng 700 tỉ đồng từ nguồn quỹ dự trữ tài chính thành phố để tạo nguồn vốn GPMB các dự án, công trình trọng
điểm chuyển tiếp hoàn thành trong năm 2014-2015
Hà Nội cũng đã ban hành Quyết định 02 về giá đền bù cho các tổ chức, cá nhân có đất thu hồi xây dựng các dự án công cộng Theo đó, việc đền bù sẽ không
áp trực tiếp theo khung giá ban hành hàng năm của UBND thành phố, mà thông qua
đơn vị tư vấn định giá độc lập, nhằm đưa giá đền bù sát với giá thị trường Hiện
nay, UBND thành phố đang giao cho Sở Tài chính là cơ quan sẽ giúp UBND hướng dẫn quy trình, trình tự thủ tục để thuê các đơn vị tư vấn xác định lại giá đất làm cơ ở bồi thường Do vậy, nếu dự án nào đã thực hiện theo các quy định trước thì tiếp tục thực hiện, còn các dự án mới sẽ được áp dụng theo đúng quyết định 02
Mặt khác, nhằm tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ dự án, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Nguyễn Thế Thảo yêu cầu UBND các quận Tây Hồ, Cầu Giấy,
Ba Đình và Đống Đa tăng cường tuyên truyền, thuyết phục, vận động để các hộ dân trong diện GPMB hiểu, đồng thuận, chấp hành chủ trương thu hồi đất, GPMB của Nhà nước Đối với trường hợp cố tình không chấp hành, UBND các quận chủ động
áp dụng biện pháp hành chính, bảo đảm đúng trình tự và thủ tục theo quy định Quận Đống Đa phải bàn giao toàn bộ mặt bằng trong tháng 4.2014; quận Cầu Giấy
và Tây Hồ bàn giao trong tháng 5.2014; quận Ba Đình bàn giao trong tháng 9.2014 Ban Chỉ đạo GPMB thành phố thường xuyên kiểm tra, đôn đốc tiến độ GPMB dự
án, chủ trì phối hợp với các sở, ngành và các đơn vị liên quan xem xét, giải quyết kịp thời các vướng mắc và có phương án xử lý, nếu vượt thẩm quyền tổng hợp, đề xuất, báo cáo UBND thành phố
