Ứng dụng các bài tập nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua trường trung học phổ thông ninh giang hải dương

đề Y sinh trong Cờ Vua” của TS Y học V.B Mankin: “Cờ vua và sự phát triển tư duy” của PTS tâm lí Y học N.G Aleecxayep… chúng tôi nhận thấy nghiên cứu và nâng cao năng lực tư duy có thể b

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC THỂ CHẤT

TRẦN THỊ CẨM CHI

ỨNG DỤNG CÁC BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO NAM ĐỘI TUYỂN CỜ VUA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NINH GIANG - HẢI DƯƠNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHỆP ĐẠI HỌC

HÀ NỘI - 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC THỂ CHẤT

TRẦN THỊ CẨM CHI

ỨNG DỤNG CÁC BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO NAM ĐỘI TUYỂN CỜ VUA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NINH GIANG - HẢI DƯƠNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHỆP ĐẠI HỌC

Chuyên Ngành: Sư phạm GDTC

Hướng dẫn khoa học

TS HÀ MINH DỊU

Hà Nội, 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tên tôi là: Trần Thị Cẩm Chi

Sinh viên K38B khoa GDTC, trường Đại học sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin cam đoan đề tài này là của riêng tôi, chưa được bảo vệ trước một Hội đồng khoa học nào Toàn bộ những vấn đề đưa ra bàn luận, nghiên cứu đều mang tính thời sự, cấp thiết và đúng với thực tế khách quan của trường THPT Ninh Giang - Hải Dương

Hà Nội, tháng 5 năm 2016

Sinh viên

Trần Thị Cẩm Chi

30

Bảng 3.2

Kết quả phỏng vấn lựa chọn các thành phần và các test đánh giá năng lực tư duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua (n=20)

33

Bảng 3.3 Tính thông báo của các test đánh giá năng lực tư duy

Bảng 3.4 Kết quả kiểm tra trước thực nghiệm của hai nhóm đối chứng

MỤC LỤC

Trang

1.1 Đặc điểm tâm - sinh lý lứa tuổi Trung học phổ thông

1.2 Cơ sở tâm - sinh lý của hoạt động tập luyện và thi đấu cờ vua

5

7 1.3 Cơ sở lý luận về năng lực tư duy (tư duy sáng tạo) của VĐV cờ vua

1.4 Các phương pháp đánh giá và phát triển năng lực tư duy sáng

tạo của VĐV Cờ Vua

13

21

CHƯƠNG II: NHIỆM VỤ - PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC

2.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu 24 2.2.2 Phương pháp phỏng vấn - tọa đàm

2.2.3 Phương pháp quan sát sư phạm

24

25

3.1.Nghiên cứu lựa chọn một số bài tập nhằm phát triển năng lực tư

duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua trường THPT Ninh Giang -

Hải Dương 28 3.1.1.Đánh giá thực trạng việc sử dụng các bài tập nhằm phát triển

3.1.2.Lựa chọn một số bài tập nhằm phát triển năng lực tư duy sáng

3.2.Ứng dụng và đánh giá hiệu quả các bài tập đã lựa chọn trên đối

3.2.1.Lựa chọn các thành phần, các test đánh giá năng lực tư duy

3.2.2 Ứng dụng và đánh giá hiệu quả các bài tập đã lựa chọn nhằm

phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua trường

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Nghị quyết còn nêu rõ: Các cấp ủy đảng, chính quyền cần đặc biệt chăm

lo xây dựng tổ chức và bố trí cán bộ có phẩm chất và năng lực để lãnh đạo, quản lý công tác TDTT, thường xuyên kiểm tra việc triển khai thực hiện

“Chiến lược phát triển TDTT Việt Nam đến năm 2020”, xây dựng và thực hiện quyhoạch phát triển TDTT, quy hoạch đất và huy động nguồn lực để xây dựng các cơ sở tập luyện TDTT ở xã, phường, thị trấn gắn với trường học, hỗ trợ phát triển TDTT ở các địa phương có điều kiện kinh tế, xã hội khó khăn [7]

Điều này đòi hỏi phải tìm tòi sáng tạo để hoàn chỉnh quy trình VĐV mang tính khoa học với tất cả các môn thể thao mũi nhọn của ngành, trong đó

2

lần vô địch giải quốc tế khu vực, huy chương bạc ASIAD, huy chương vàng Seagames, 12 lần vô địch quốc gia), Từ Hoàng Thông (2 lần đạt giải Á quân trẻ Châu Á, huy chương vàng Đông Nam Á, huy chương vàng và bạc Seagame, 4 lần vô địch quốc gia), Nguyễn Anh Dũng (huy chương vàng giải

vô địch Cờ Vua U20 Châu Á, 4 huy chương vàng, 5 năm vô địch quốc gia), Cao Sang (nhiều thành tích trong nước và quốc tế), Nguyễn Ngọc Trường Sơn (huy chương vàng giải Châu Á và thế giới, vô địch Seagame 2005 và

2013, 2014 vô địch HD Bank), Lê Quang Liêm (vô địch thế giới và Châu Á,

vô địch Aeroflot mở rộng, vô địch HD Bank 2013, huy chương vàng Seagame)… Mới đây nhất vào ngày 6/11,tại TP.Halkidiki (Hy Lạp), cô bé Nguyễn Lê Cẩm Hiền đó trở thành nhà vô địch thế giới nữ nhỏ tuổi nhất trong làng cờ việt Nam khi vừa giành chức vô địch thế giới lứa tuổi U8 tại giải vô địch cờ vua trẻ thế giới 2015

Song bên cạnh những mặt mạnh, công tác đào tạo HLV, giáo viên, VĐV cờ vua hiện nay ở nước ta còn nhiều tồn tại, kìm hãm sự phát triển của chính môn thể thao này Một trong những điều đó là việc ứng dụng các phương pháp, phương tiện chuyên môn phù hợp, hiệu quả vào quá trình đào tạo chưa được quan tâm, nghiên cứu đúng mức Hầu hết các đơn vị, các HLV đều huấn luyện theo kinh nghiệm bản thân, việc nghiên cứu, tìm tòi và ứng dụng các phương pháp, phương tiện chuyên môn khoa học hiện đại vào quá trình huấn luyện còn nhiều hạn chế

Hiệu quả của quá trình đào tạo phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, song một yếu tố đặc biệt quan trọng là việc hiểu rõ bản chất và tác động đúng đắn đến “cấu trúc xác định thành tích của môn thể thao cờ vua” Cờ vua với đặc thù là môn “thể thao trí lực” với lượng vận động đặc trưng là lượng vận động tâm lí, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy Vì vậy muốn nâng cao hiệu quả quá trình đào tạo VĐV cần phải xác định chính xác cấu trúc quá trình tư duy,

đề Y sinh trong Cờ Vua” của TS Y học V.B Mankin: “Cờ vua và sự phát triển

tư duy” của PTS tâm lí Y học N.G Aleecxayep… chúng tôi nhận thấy nghiên cứu và nâng cao năng lực tư duy có thể bằng nhều các khác nhau, đồng thời trong quá trình nghiên cứu đó có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau

để đánh giá năng lực tư duy, song đa phần là các phương pháp và bài thử thuộc lĩnh vực tâm lí như: Xác đinh chỉ số thông minh(IQ) hoặc năng lực sáng tạo (EQ) của quá trình tư duy thông qua việc sử dụng các bộ Test tâm lí chuẩn Nhưng dù sử dụng phương pháp nghiên cứu nào cũng đều phải hướng tới việc đánh giá chính xác 4 nhóm năng lực đặc trưng của quá trình tư duy trong lĩnh vực chuyên môn cờ vua là:

Khả năng tư duy logic

Khả năng chuyển đổi tư duy ngôn ngữ

Khả năng khái quát

Khả năng tư duy sáng tạo

Mỗi nhóm đó lại được cấu thành bởi nhiều thành phần khác nhau Vì vậy, đưa ra các phương pháp đánh giá cũng như các phương tiện phát triển các năng lực tư duy này là điều hết sức cần thiết Bởi khi giải quyết vấn đề đó một mặt giúp cho HLV, các cán bộ chuyên môn cờ vua hiểu rõ mục đích cần đạt được Mặt khác, việc nghiên cứu các vấn đề trên cũng đồng nghĩa với việc các HLV, các cán

bộ chuyên môn cờ vua có thêm được một trong những phương pháp luận có đầy

đủ cơ sở khoa học và có giá trị thực tiễn trong quá trình đào tạo VĐV

Lý luận và thực tiễn đó chứng minh rằng, các bài tập cờ vua là phương tiện chuyên môn cơ bản để nâng cao năng lực tư duy nói chung, năng lực tư duy sáng tạo nói riêng cho các VĐV cờ vua Việc ứng dụng các bài tập

4

chuyên môn một cách khoa học nhằm nâng cao năng lực tư duy là vấn đề then chốt và lâu dài để phát triển thành tích thi đấu cờ vua Tuy nhiên, các kết quả công trình nghiên cứu về vấn đề này còn ít và chưa toàn diện, hệ thống (mới chỉ có 2 công trình nghiên cứu về vấn đề này của tác giả Nguyễn Thị Hằng (1999) và Nguyễn Hồng Dương (1999) Nghiên cứu về vấn đề phát triển các năng lực tư duy cho đối tượng THPT thông qua các bài tập cờ còn ít tác giả quan tâm nghiên cứu Đặc biệt, năng lực tư duy sáng tạo - đây là một trong những năng lực tư duy quan trọng nhất đối với một VĐV cờ vua

Hiện nay vấn đề rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo là chủ

đề thuộc một lĩnh vực nghiên cứu còn mới và mang tính thực tiễn cao Nó nhằm tìm ra các phương án, biện pháp thích hợp để kích hoạt khả năng sáng tạo và để rèn luyện, tăng cường khả năng tư duy của một cá nhân, hay một tập thể cộng đồng làm việc chung về một vấn đề hay một lĩnh vực nào đó Chính

vì lẽ đó, đối với các em học sinh đội tuyển cờ vua đây là một vấn đề thiết yếu cần được quan tâm hàng đầu

Xuất phát từ những lí do nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Ứng dụng các bài tập nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua trường Trung học phổ thông Ninh Giang - Hải Dương”

Mục đích nghiên cứu: Qua kết quả nghiên cứu, giúp chúng tôi xác

định được phương tiện chuyên môn có hiệu quả cao nhằm phát triển năng lực

tư duy cho nam đội tuyển cờ vua trường THPT Ninh Giang - Hải Dương Từ

đó, giúp các nhà chuyên môn bổ sung thêm các phương tiện chuyên môn có hiệu quả trong quá trình giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng của quá trình đào tạo môn cờ vua tại trường THPT Ninh Giang - Hải Dương

Giả thuyết khoa học: Nếu đề tài lựa chọn được các bài tập phù hợp

với đối tượng nghiên cứu sẽ góp phần phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho nam đội tuyển cờ vua Trường THPT Ninh Giang - Hải Dương, từ đó nâng cao trí tuệ và trình độ chuyên môn cho nam đội tuyển cờ vua Trường THPT Ninh

Giang - Hải Dương

5

CHƯƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm tâm - sinh lý lứa tuổi Trung học phổ thông

1.1.1 Đặc điểm tâm lí

Về mặt tâm lí các em thích chứng tỏ mình là người lớn, muốn để mọi người tôn trọng mình, đã có một trình độ hiểu biết nhất định, có khả năng phân tích, tổng hợp, muốn hiểu biết, nhiều hoài bão nhưng còn nhiều nhược điểm và kinh nghiệm cuộc sống còn ít

Độ tuổi này chủ yếu hình thành thế giới quan, tự ý thức hoàn thành về tính cách và hướng về tương lai Đó cũng là lứa tuổi của lãng mạn, độc đáo và mong cho cuộc sống tốt đẹp hơn Đó là lứa tuổi nhu cầu sang tạo,nảy nở những tình cảm mới Thế giới quan không phải là niềm tin lạnh nhạt mà là sự say mê ước vọng nhiệt tình Các em có thái độ tự giác, tích cực trọng học tập xuất phát từ động cơ học tập đúng đắn, và hướng tới việc lựa chọn nghề nghiệp sau này Do đó quá trình hưng phấn cao hơn quá trình ức chế, nhưng các em tiếp thu nhanh nhưng cũng chóng chán Khi đạt được một kết quả cao

sẽ dẫn đến sự tự mãn, điều đó cũng tốt đến tập luyện cũng như thi đấu thể thao Vì vậy khi tiến hành tập luyện, huấn luyện cho các em ở lứa tuổi này, cần phải uốn nắn, nhắc nhở, tận tình, định hướng và động viên các em hoàn thành tốt nhiệm vụ, có hình thức khen thưởng, động viên đúng lúc kịp thời Trong quá trình huấn luyện từng bước động viên các em tiếp thu chậm Từ đó làm cho các em không chán, có định hướng phấn đấu và hiệu quả bài tập được nâng cao [11]

1.1.2 Đặc điểm sinh lí

Ở lứa tuổi này có thể các em đã phát triển, nhưng tốc độ giảm dần, chức năng sinh lí tương đối ổn định Khả năng hoạt động của các cơ quan,bộ phận của cơ thể được nâng cao, sự phát triển hình thể tương đối hoàn thiện

6

Hệ thần kinh : Các bộ phận thần kinh đã khá hoàn thiện, thần kinh não hành

tủy đạt đến mức của người trưởng thành, hoạt động phân tích, tổng hợp của

vỏ não tăng Trên vỏ não có các tri giác hoạt động có định hướng sâu sắc hơn, khả năng nhận biết cấu trúc động tác và tái hiện chính xác khả năng vận động được nâng cao, ngoài ra do việc hoạt động của tuyến giáp trong tuyến sinh dục ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động thể dục thể thao Các hoạt động đơn điệu làm cho học sinh nhàm chán, mệt mỏi Vì vậy cần được thay đổi nhiều hình thức tập luyện

Hệ cơ: Ở lứa tuổi này đang phát triển nhưng chậm hơn so với hệ xương, số

lượng sợi cơ tăng chậm nhưng chiều dài số sợi co phát triển nhanh Đàn tính

cơ tăng không đều, do đó để củng cố và phát triển sức nhanh, sức mạnh cần phát triển sức bền và sức mạnh bền Áp dụng các bài tập cần tăng dần lượng vận động, tránh tăng lượng vận động một cách đột ngột, dễ dẫn đến chấn thương, cơ không đều chủ yếu là cơ nhỏ, dài, do đó cơ hoạt động sớm dễ dẫn tới mệt mỏi

Hệ tuần hoàn: Tuần hoàn phát triển toàn diện tim đập 70-80l/phút Phản ứng

của hệ tuần hoàn tương đối rõ rệt sau vận động mạch đập và huyết áp phục hồi tương đối nhanh chóng, cho nên cơ thể tập luyện những bài tập sức mạnh, tốc độ hay dai sức Ở lứa tuổi này diện tiếp xúc phổi khoảng 100 -200𝑐𝑚2 Dung tích phổi tăng nhanh, tần số thở 10-20l/phút, tuy nhiên cơ vẫn còn yếu

Hệ xương: Xương giảm tốc độ phát triển, sụn ở xương có độ dài nhưng

chuyển thành xương sụn cột sống đã ổn định về hình dáng, nhưng chưa được củng cố, dễ bị cong vẹo

Hệ máu: Ở lứa tuổi này các em hoạt động cơ bắp, cho nên hệ máu có những

thay đổi nhất định Hàm lượng hemoglobin cũng như hàm lượng máu đều tăng làm cho dung dịch oxi trong máu cũng tăng lên so với các hoạt động kéo dài thì hồng cầu sẽ giảm đi và quá trình hoạt động xảy ra nhanh

7

Hệ hô hấp: Ở lứa tuổi này làm biến đổi về trạng thái , chức năng của hệ hô

hấp và sự thay đổi về chiều dài của chu kì hô hấp, tỉ lệ thở ra, hít vào, thay đổi

độ sâu và tần số hô hấp Dung tích sống và thông khí phổi tăng tối đa

Khả năng hấp thụ tối đa: Trao đổi năng lượng ở giai đoạn này đòi hỏi về

các chất đường, đạm, mỡ và muối khoáng rất lớn, quá trình chuyển hóa xảy ra rất nhanh, lượng tế bào một mặt nhanh chuyển hóa quá trình trưởng thành cơ thể, mặt khác để cung cấp cho quá trình vận động thể lực

Như vậy, tất cả các bộ phận trong cơ quan cơ thể ở lứa tuổi này vẫn đang phát triển và đi đến hoàn thiện Do đó việc huấn luyện, giảng dạy phải hết sức lưu ý để làm sao tạo điều kiện tốt nhất để cá em tiếp tục phát triển cân đối hoàn thiện [16]

1.2.Cơ sở tâm - sinh lý của hoạt động tập luyện và thi đấu cờ vua

1.2.1.Cơ sở tâm lý

Cờ Vua là một môn thể thao trí tuệ, lượng vận động trong cờ vua chủ yếu là lượng vận động tâm lý, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy của người tập Học chơi cờ vua giúp cho việc phát triển hài hòa các phẩm chất

tâm lý cá nhân Trong quá trình học - tập luyện cờ vua, khả năng tư duy và trực giác được phát triển, trí nhớ linh hoạt hơn, bền vững hơn và dung lượng ghi nhớ lớn hơn Khả năng tập trung chú ý được phát triển và hoàn thiện Cờ Vua giúp đẩy mạnh việc tập trung suy nghĩ, khả năng lựa chọn quyết định, góp phần tạo nên ý chí, tính quyết đoán và ổn định về cảm xúc [11]

Là một môn thể thao, song không giống với tuyệt đại đa số các môn thể thao khác, cờ vua không đòi hỏi sự hoạt động cơ bắp mạnh mẽ Có thể gọi cờ vua (theo một cách hình tượng) là môn thể thao bất động Bởi vì, trong suốt quá trình hoạt động tập luyện, thi đấu, các VĐV cờ vua dùng phần lớn thời gian ngồi sau bàn cờ, nghĩa là đưa tới một nếp sống ít hoạt động Với đặc điểm cờ vua là môn thể thao trí lực, lượng vận động trong cờ vua là lượng vận

8

động tâm lý, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy của người tập Vì vậy, cờ vua là một dạng hoạt động thể thao với sự căng thẳng về cảm xúc thần kinh cao độ, dẫn đến một số trường hợp có thể ảnh hưởng không tốt đến tình trạng sức khỏe Nhưng bản thân những căng thẳng cảm xúc đó lại chính là điều kiện cần thiết cho quá trình tư duy - sáng tạo của VĐV cờ vua Hơn nữa, việc không có khả năng duy trì và chịu đựng những căng thẳng cảm xúc ở mức độ cao lại là một trong những nguyên nhân làm giảm đi khả năng chơi của VĐV

- nghĩa là làm mất đi trạng thái sung sức thể thao của VĐV cờ vua

Đối với học sinh THPT hoạt động học tập đòi hỏi tính năng động, tính độc lập ở mức độ cao hơn nhiều so với học sinh THCS Đồng thời cũng đòi hỏi phát triển tư duy sáng tạo phải cao Thái độ học tập ở lứa tuổi này được thúc đẩy bởi động cơ học tập mà ý nghĩa nhất là động cơ thực tiễn Trong cờ vua nếu các em có động cơ đúng đắn sẽ tích cực tập luyện,thi đấu để nâng cao năng lực tư duy sáng tạo của bản thân

Vì vậy, việc định mức và áp dụng lượng vận động phù hợp đối với từng VĐV trong tập luyện và thi đấu cờ vua là một vấn đề hết sức quan trọng đối với việc đạt được thành tích cao trong thi đấu

Lượng vận động tâm lý trong cờ vua chính là sự căng thẳng về cảm

xúc và thần kinh do mật độ, độ khó của bài tập cờ, tình huống cờ cũng như thời gian thực hiện bài tập, tình huống đó Các tác nhân tâm lý (cường độ cảm xúc, sự căng thẳng về ý chí ) có tác động mạnh thì hoặc làm tăng cường hoặc làm giảm sút khả năng chức phận của cơ thể

Lượng vận động tâm lý trong cờ vua nằm trong mối quan hệ biện chứng với sức bền tâm lý Sức bền tâm lý của VĐV cờ vua là khả năng của hệ thống tâm thể của VĐV có thể chịu được lượng vận động cao trong tập luyện

và thi đấu, duy trì được sự cân bằng cần thiết trong hệ thống đó

Sức bền tâm lý trong cờ vua phụ thuộc vào:

9

Trạng thái tâm lý trước vận động

Loại hình thần kinh của VĐV

Động cơ thi đấu của VĐV

Các tác nhân ảnh hưởng xấu tới trạng thái tâm lý của VĐV trong các hoàn cảnh cụ thể

Mức độ căng thẳng tâm lý trong hoạt động tập luyện và thi đấu của

VĐV cờ vua được xác định bằng: Trạng thái cảm xúc của VĐV: Trạng thái này có rất nhiều nguyên nhân bên trong cũng như bên ngoài như: Trình độ chuyên môn của VĐV, trình độ của đối phương, mục đích tập luyện và thi đấu; Đặc tính kỹ thuật, chiến thuật của các bài tập, tính chất hoạt động của cơ quan phân tích, mức độ tư duy chiến thuật, đặc điểm của sự tập trung chú ý, điều kiện hoạt động có đối kháng; Độ lớn sự nỗ lực ý chí của VĐV

Những yếu tố nói trên ảnh hưởng tới mức căng thẳng tâm lý và có thể chiếm

ưu thế trong khi xác định lượng vận động Sự căng thẳng tâm lý cao nhất được biểu hiện trong các cuộc thi đấu quan trọng

Để hợp lý hóa quá trình huấn luyện VĐV cờ vua, các nhà chuyên môn đã tiến

hành điều chỉnh sự căng thẳng tâm lý bằng cách đánh giá thang bậc điểm

các bài tập theo phương thức thực hiện chúng Cụ thể là : Hoạt động thi đấu của VĐV: Được tính từ 8 - 10 điểm; Thực hiện các bài tập dạng kỹ thuật, chiến thuật, chiến lược: Được tính từ 6 - 7 điểm; Thực hiện các bài tập dạng

kỹ thuật, chiến thuật, chiến lược trong sự phối hợp với đồng đội: 4 - 5 điểm; Thực hiện các bài tập có sử dụng phương tiện bổ trợ: 2 - 3 điểm; Thực hiện các bài tập cá nhân: 1 điểm

Tiêu chuẩn đánh giá trên chỉ mang tính chất quy ước theo đặc tính định tính của lượng vận động tâm lý tác động vào VĐV trong quá trình thực hiện các bài tập Các HLV cờ vua có thể sử dụng thang điểm trên để đánh giá và điều chỉnh sự căng thẳng tâm lý trong tập luyện và thi đấu cho VĐV theo công thức sau (theo P Kunat):

10

P

P ttn

Trong đó: + P: Là tổng độ lớn sự căng thẳng tâm lý

+ Pi: Là sự căng thẳng tâm lý từng bài tập được biểu hiện bằng điểm quy định

+ tn: Là thời gian thực hiện bài tập

Do đó, tổng độ lớn của sự căng thẳng tâm lý của một buổi tập cờ vua có thể phù hợp với chỉ tiêu của lượng vận động sau: Lượng vận động nhỏ: Từ 1 - 3 điểm, lượng vận động trung bình: Từ 4 - 6 điểm, lượng vận động lớn: Từ 7 - 10 điểm

Các chỉ số tâm lý đặc trưng cho năng lực hoạt động cờ vua bao gồm:

Loại hình thần kinh phù hợp, có phẩm chất đạo đức tốt; Mức độ bền vững của quá trình tâm lý,và độ bền vững này phải sâu, linh hoạt và có dung lượng trí nhớ tốt; Năng lực tư duy của VĐV tốt (đặc biệt là tư duy sáng tạo); Có sự nỗ lực ý chí cao, khắc khục những khó khăn và trở ngại bên trong cũng như bên ngoài để thực hiện tốt nhất nhiệm vụ tập luyện và thi đấu

Trong các chỉ số này, đặc điểm tâm lý trội nhất đối với môn cờ vua là năng

lực tư duy của VĐV, được biểu diễn theo sơ đồ sau:

11

Cũng theo Geller thì các thông số chủ yếu về năng lực tư duy trong cờ vua bao

gồm: Tính độc lập của quá trình tư duy; Tính thực tiễn của quá trình tư duy; Tính chặt chẽ của quá trình tư duy; Tính sáng tạo; Tính tự chủ; Tốc độ tư duy

Một đặc điểm nữa của môn cờ vua, đó là các trở ngại tâm lý trong quá trình

hoạt động thi đấu cờ vua Những trở ngại tâm lý này là hạn chế năng lực tư

duy, tập trung suy nghĩ của VĐV cờ vua, cản trở việc đạt thành tích cao và cao nhất của VĐV cờ vua trong quá trình thi đấu

Những trở ngại trong quá trình thi đấu là những yếu tố tác động lên VĐV trong thời gian thi đấu, ngăn cản sự tập trung suy nghĩ nước đi, đôi khi còn đưa VĐV ra khỏi trạng thái bình thường, như thái độ của đối thủ, những cảm xúc không liên quan trực tiếp tới ván đấu, sự không thành công trong các ván đấu trước, sai làm mắc trong ván đang chơi,… Hơn nữa, những mệt mỏi về thể chất cũng dẫn tới mệt mỏi thần kinh, tâm lý Kết quả có thể phá vỡ việc tư duy nước đi của VĐV và là nguyên nhân sai lầm mắc phải trong thi đấu

Ở các môn thể thao khác, quá trình tư duy chỉ với những phản xạ đơn phục vụ cho quá trình thiết lập các mối liên hệ nhiều thành phần tạo nên kỹ năng - kỹ xảo thực hiện kỹ thuật bài tập, còn trong môn cờ vua đòi hỏi những phản xạ phức tạp Trong cờ vua, khả năng tư duy khái quát và tư duy sáng tạo có vị trí đặc biệt quan trọng tới việc tiếp thu và hình thành khả năng thực hành của VĐV cờ vua Đây là khả năng quan trọng nhất để đạt được thành tích cao trong thi đấu cờ vua

1.2.2 Cơ sở sinh lý

Vấn đề về giá trị sinh lý của ván đấu cờ vua luôn thu hút sự quan tâm lớn của các nhà khoa học cờ vua, bởi lẽ thiếu giá trị này, sẽ rất khó khăn trong chuẩn hoá lượng vận động trong thi đấu và dự báo thành tích của các VĐV cờ vua Trong những năm 1980 - 1987, tại khoa cờ vua trường Đại học TDTT Matxcơva đã tiến hành nghiên cứu đề tài:"Nghiên cứu quá trình quyết định

về tâm - sinh lý bao gồm: Ghi các dòng điện sinh vật của não (điện não đồ), ghi điện tâm đồ, xác định huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu, xác định tần số

hô hấp và tần số mạch đập

Những kết quả thu được từ điện não đồ trong quá trình thử nghiệm đã chứng

tỏ rằng: Sự biến đổi hoạt lực điện sinh vật của não trong quá trình thực hiện ván đấu cho phép đánh giá về độ khó của nhiệm vụ mà VĐV cờ vua phải giải quyết Khi chơi trong giai đoạn khai cuộc, với các phương án quen thuộc, việc lựa chọn nước đi dường như là tự động, không khó khăn thì giá trị của ván đấu theo trí nhớ là không cao Trong giai đoạn trung cuộc và tàn cuộc, khi mà phần lớn các ván đấu được xác định bởi sự tính toán căng thẳng thì giá trị sinh

lý của ván đấu đạt cao nhất Cũng qua các thử nghiệm cho thấy, giá trị sinh lý của ván đấu còn đạt mức cao nhất trong những tình thế thiếu thời gian (xêinốt), trong những tình thế sau khi thực hiện nước đi không chính xác, hoặc sau những nước đi bất ngờ của đối phương

Đồng thời với những thay đổi trên điện não đồ, khi thực hiện lượng vận động thi đấu đã làm tăng rõ rệt tần số mạch đập và huyết áp Những biến đổi đó thể hiện ở phần lớn các VĐV mức độ vừa phải Trong những thử nghiệm trong điều kiện hạn hẹp thời gian ở các đối tượng nghiên cứu cho thấy, sự tăng có tính quy luật của cả tần tần số hô hấp và tần số mạch đập Chúng được đánh

giá như "Stress phản ứng chuẩn" với lượng vận động về cảm xúc Kết quả

của những thử nghiệm về chức năng hệ tuần hoàn được trình bày như sau

Huyết áp trước ván đấu (mmHg)

Sau 2 ván đấu Sau 5 - 6 ván đấu Sau 9-10 ván đấu

Mạch (l/min)

H.A (mmHg)

Mạch (l/min)

H.A (mmHg)

Mạch (l/min)

H.A (mmHg)

1.3 Cơ sở lý luận về năng lực tƣ duy (tƣ duy sáng tạo) của VĐV cờ vua

1.3.1 Cơ sở lý luận về năng lực tư duy của VĐV cờ vua

Năng lực tư duy của VĐV cờ vua là các thao tác trí tuệ về phân tích, đánh giá, lập kế hoạch, tính toán và lựa chọn nước đi để xử lý các tình huống nảy sinh trong tập luyện và thi đấu cờ vua

14

Theo quan điểm của V.Malkin (1970), để nghiên cứu tư duy VĐV cờ vua cần thiết phải xây dựng các phương pháp, nhiệm vụ nghiên cứu thích hợp Phương pháp đó phải thể hiện đầy đủ bản chất của quá trình tư duy và phải được tiến hành từng bước theo một quy trình chặt chẽ

Quá trình nghiên cứu tư duy trong giảng dạy cờ vua, Klivlend (1907) đã xác định các cơ chế tư duy trong các giai đoạn giảng dậy cờ vua như sau:

Giai đoạn bắt đầu: Ghi nhớ nước đi của các quân - trí nhớ

Giai đoạn thứ hai: Nước đi chuẩn xác định tấn công hay phòng thủ được ghi

nhớ sau các ý tưởng và phát triển tư duy logic đơn giản

Giai đoạn thứ ba: Giá trị phối hợp, liên hệ giữa các quân cờ, tích lũy được

kinh nghiệm, thói quen chơi cờ, những điểm cơ bản về tưởng tượng và thao tác logic

Giai đoạn thứ tư: Tìm được khả năng hệ thống kế hoạch chơi, tiếp theo đó là

xây dựng thành phần chiến lược của kế hoạch (phát triển trí nhớ chuyên môn

và năng lực phân tích)

Giai đoạn thứ năm: Tìm được “cảm giác thế trận”, “cảm giác các phương án

chiến lược”, kết luận về vị trí các quân cờ trên bàn cờ (tư duy đầy đủ hơn về thế trận và đánh giá thế trận đó)

Kết quả nghiên cứu về thực nghiệm tâm lý cho những VĐV cờ vua hàng đầu thế giới tại giải quốc tế Matxcơva năm 1925 của các tác giả: I.I Diacov, N.V Petrovxki và P.A Rudic cho thấy có sự liên quan chặt chẽ giữa tư duy của VĐV cờ vua với tri giác, trí nhớ và năng lực tập trung chú ý

Tư duy của VĐV cờ vua có quan hệ chặt chẽ với trí nhớ về hình ảnh cờ vua (các thế cờ) và tri giác thế cờ

Theo Malkin, Dlotnhic và nhiều tác giả khác thì hiệu quả của quá trình đào tạo VĐV cờ vua chủ yếu là tác động vào cấu trúc thành phần của quá trình tư duy nhằm phát triển những năng lực tư duy chuyên biệt về cờ vua

“Hoàn cảnh có vấn đề” thúc đẩy con người tư duy và chính trong quá trình tư duy lại phát hiện nhiều “hoàn cảnh có vấn đề” Cho nên “hoàn cảnh có vấn đề” vừa là tiền đề, vừa là kết quả của quá trình tư duy và về thực chất đây chính là các điều kiện, các yếu tố thúc đẩy quá trình tư duy sáng tạo của VĐV trên bàn cờ Hiểu theo một cách khác "hoàn cảnh có vấn đề" có giá trị như động lực thúc đẩy quá trình sáng tạo của VĐV trong việc lựa chọn các tình huống hoặc các quyết định cần phải áp dụng tại tình huống thế cờ đó - chính

vì "hoàn cảnh có vấn đề" đối với mỗi VĐV được xác định khác nhau, nên sự lựa chọn quyết định của các VĐV tại một tình huống cờ cũng luôn khác nhau

Và như vậy, cũng có thể nói rằng năng lực tư duy sáng tạo của mỗi VĐV cũng khác nhau

Tư duy phân tích được xác định bởi khả năng lựa chọn nước đi đúng trên cơ sở một chuỗi các lập luận logic Bằng cách tính toán các phương án cụ thể, VĐV cờ vua đi tới một kết luận nước đi nào là hay nhất trong một thế cờ xác định VĐV

cờ vua cần phải có khả năng phân tích lẫn khả năng linh cảm Các nhà chơi cờ lỗi lạc đều có khả năng phân tích và khả năng linh cảm rất phát triển

1.3.2 Cấu trúc của năng lực tư duy sáng tạo của VĐV cờ vua

Theo quan điểm của các nhà chuyên gia tâm lý cờ vua hàng đầu của Nga như: Kôtov (1970), Malkin (1990), B.A.Dlôtnhic (1990), Alecxâyev (1984), B.Extrin (1995), Đàm Quốc Chính (1999) và của PGS TS Nguyễn Trọng

16

Bảo đều thống nhất cho rằng: Năng lực tư duy của VĐV cờ vua được cấu tạo bởi các yếu tố thành phần như sau (và được xếp theo mức độ quan trọng của từng nhóm): Năng lực tư duy logic; Năng lực sáng tạo; Năng lực tư duy khái quát; Năng lực chuyển đổi tư duy ngôn ngữ

Trong cờ vua, khả năng khái quát và tư duy sáng tạo có vị trí đặc biệt quan trọng tới việc tiếp thu và hình thành khả năng thực hành của VĐV, ngoài ra năng lực đặc thù của cờ vua cũng là năng lực sáng tạo

Khi tham khảo một trong những công trình nghiên cứu khoa học có ý nghĩa thực tiễn lớn đối với hoạt động trí tuệ tại Việt Nam trong thời gian gần đây như “Sáng tạo: bản chất và phương pháp chuẩn đoán” của PGS TS Nguyễn Trọng Bảo cũng như khi nghiên cứu tư liệu tham khảo về “Những vấn đề tuyển chọn tài năng cờ vua trẻ” của PGS PTS Alêcxâyep, PGS PTS Dlôtnhic đã cho chúng tôi thấy vai trò đặc biệt quan trọng của năng lực sáng tạo đối với VĐV cờ vua

Theo các tác giả nêu trên, sáng tạo là khả năng trực giác cùng tính nhạy cảm

và cảm nhận tình huống, đồng thời năng lực có tính phân kỳ (sự tồn tại nhiều giải pháp cho một vấn đề) cũng như thuộc tính mềm dẻo và độc đáo của giải pháp đó (Alecxâyep và Dlôtnhic - 1984), còn theo PGS TS Nguyễn Trọng Bảo thì: “Tư duy sáng tạo là sự thống nhất của yếu tố trực giác và yếu tố logic Sự hợp thành giữa chúng tạo thành mắt xích trọng tâm trong cơ chế của họat động sáng tạo Sự xuất hiện của bất kỳ giải pháp sáng tạo nào cũng vượt

ra ngoài giới hạn của logic và chỉ trong những điều kiện nhất định, lời giải này được logic hoá Mặt khác, chỉ một mình yếu tố trực giác tự thân chưa phải là sáng tạo Hiệu quả của ý thức trực giác này phải được ý thức, ngôn ngữ hoá và khái quát hoá bằng phương tiện tư duy logic Nghĩa là, đối với các hoạt động trí lực, những yếu tố thông minh và sáng tạo phải là những thể thống nhất” Các tác giả đã đưa ra những quan điểm đồng nhất về đặc điểm và

17

cơ chế hoạt động của năng lực sáng tạo (chủ yếu theo quy luật nhận thức cái

mới) cũng như các thành phần của năng lực này [1]

Trong quá trình nghiên cứu, PGS PTS Dlôtnhic và PGS TS Nguyễn Trọng Bảo đã đưa ra những quan điểm đồng nhất về đặc điểm của năng lực sáng tạo, các thành phần của năng lực sáng tạo, cũng như cơ chế hoạt động của năng lực này (chủ yếu theo quy luật nhận thức cái mới) Các thành phần của năng lực tư duy sáng tạo bao gồm: Khả năng chuyển những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào hoàn cảnh mới; Nhận ra cái mới trong những cái quen thuộc; Nhận ra chức năng mới của đối tượng quen; Nhận ra cấu trúc của đối tượng quen, lựa được cách giải quyết vấn đề tốt nhất trong nhiều cách giải quyết; Xác định năng lực tìm kiếm và quyết định phương pháp giải quyết độc đáo; Xác định tính kế hoạch, tỷ mỷ, tính kiên định thực hiện mục đích

Với các thành phần của năng lực sáng tạo nếu trên, các tác giả đã đưa ra những phương pháp chuẩn đoán năng lực sáng tạo chủ yếu là các bài thử trắc nghiệm ngoài thi cử, khảo sát

Chúng ta có thể nhận thức được cấu trúc thành phần của năng lực tư duy sáng tạo như sau:

Khả năng chuyển những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào hoàn cảnh mới:

Trong hoạt động tập luyện và thi đấu cờ vua, việc trang bị các tri thức,

kỹ năng kỹ xảo cho các VĐV là cả một quá trình Ở mỗi VĐV, khả năng vận dụng những tri thức đó vào thực tiễn ván đấu lại

khác nhau, đối với các VĐV có đẳng cấp cao

(Kiện tướng) thì khả năng vận dụng những tri thức

vào thực tiễn ván đấu tốt hơn so với các VĐV có

đẳng cấp thấp hơn (cấp I và không đẳng cấp)

Trong nhiều tình huống cờ cụ thể, họ có thể đưa ra

cách giải quyết độc đáo nhằm đạt ưu thế, hoặc đạt

Hình 1

18

mục đích định trước một cách nhanh nhất Điều đó có nghĩa là nhờ có năng lực tư duy sáng tạo, việc vận dụng những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo vào thực tiễn ván đấu là có hiệu quả

Ví dụ thế cờ hình 1: Sau khi bên Trắng thực hiện nước đi 1 Xc2 tưởng chừng như “phi logic” nhưng thật ra hiệu quả của nước đi lại rất cao Để thực hiện được ý đồ của nước này đi đòi hỏi người chơi phải có tri thức, có kinh nghiệm được tích luỹ từ trước và đặc biệt là phải có khả năng chuyển những tri thức, những kinh nghiệm đó vào trong thực tiễn ván đấu

Nhận ra cái mới (về hình thức) trong những cái quen thuộc:

Khả năng tìm ra những phương án, những nước đi mới có hiệu quả nhằm đạt được mục đích trong nhũng tình huống của ván đấu Có nghĩa là, khi gặp những tình huống cờ, tưởng như rằng họ có thể vận dụng ngay được những kỹ năng, kỹ xảo để thực hiện nước đi, hay thực hiện kế hoạch của mình, nhưng họ có thể tìm ra được những nước đi mới, hay phương án mới nhằm giải quyết được kế hoạch của mình một cách có hiệu quả nhất

Ví dụ: Thế cờ hình 2

Ở thế cờ này, sự lựa chọn đúng được coi là tương đồng với mức độ khó trên trung bình Độ khó của nước đi 1 f5 là ở chỗ không chỉ phải tìm ra ý đồ chiến thuật (2 ef Med3 3 Xe2 X:e3!), mà còn phải quyết

định thay đổi cấu trúc tốt hiện có trong thế trận xuất

hiện Với tính huống này, thậm chí nhiều người không

quan tâm đến nước đi 1 f5, còn một số

người có tính đến nó thậm chí tìm thấy ý đồ chiến

thuật thì thường lại thích chọn nước đi khác (1 f5 2

ef Med3 3 Xe2 X:e3 4 X:e4 T:d4 và Đen thắng)

Hình 2

19

Nhận ra chức năng mới (về bản chất) của đối tƣợng quen

Khả năng xét đoán tình huống của một thế cờ mà đưa ra được một quyết định nhanh chóng và chính xác cho một nước đi dẫn đến giành ưu thế Trong những tình huống đó, phương án giải quyết theo chủ quan của các VĐV thì có thể lựa chọn những quyết định mà họ cho là mạnh nhất, dễ nhận biết được, nhưng thực tế thì đó chưa phải là phương án có hiệu quả cao

Ví dụ: Thế cờ hình 3

Đối với các VĐV mà ở họ có khả năng nhận ra chức

năng mới của quân Tốt f sau khi phong cấp không

phải là quân cờ mạnh nhất (thành Hậu) thì rất nhanh

chóng (điều tối cần thiết đối với các VĐV ở giai đoạn

cuối cùng của ván cờ) họ sẽ phong cấp thành các

quân có chức năng không mạnh bằng (trong trường

hợp này Tốt sẽ phong cấp thành Xe)

Còn đối với các VĐV khác, khi không có khả năng nhận thức chức năng mới của quân Tốt saukhi phong cấp sẽ dễ rơi vào tình huống phong thành quân Hậu và chỉ khi đó họ mới giật mình (vì thế cờ Pat) Trong trường hợp ngược lại, VĐV đó lại sẽ phải mất tương đối nhiều thời gian cho việc suy nghĩ để nhận thức được chức năng mới cần thiết của quân Tốt sau khi phong cấp

Nhận ra cấu trúc của đối tƣợng quen, lựa đƣợc cách giải quyết vấn đề tốt nhất trong nhiều cách giải quyết:

Đối với mỗi tình huống của một ván cờ, sau một nước đi sẽ có rất nhiều những biến sẽ xảy ra tiếp theo, đòi hỏi VĐV phải xây dựng được những phương án giải quyết, và trong những phương án giải quyết đó, khả năng lựa chọn được một phương án hay nhất, hiệu quả nhất nhằm thực hiện kế hoạch một cách tốt nhất

Hình 3

20

Ví dụ: Trong giai đoạn khai cuộc của một ván cờ, thông thường các VĐV sẽ thực hiện các phương án theo sơ đồ định trước mà ở đó cần thiết phải có sự phối hợp của nhiều yếu tố Song, ở VĐV này lại dễ dàng nhận ra sơ đồ mà họ cần tiến tới chỉ với sự phối hợp của 2 - 3 yếu tố (Ví dụ: Trung tâm, vị trí các quân Tượng, Mã), còn đối với các VĐV khác phải đợi sự xuất hiện của tất cả các yếu tố cần thiết của phương án đó (Ví dụ: Trung tâm, vị trí các quân, vị trí Vua, đường hoặc cột nào đó )

Xác định năng lực tìm kiếm và quyết định phương pháp giải quyết độc đáo khác truyền thống

Trong nhiều tình huống của ván cờ, qua phân tích, đánh giá thế trận, sẽ nảy sinh nhiều phương án chọn lựa, nhưng trong những phương án đó lại nảy sinh những ý tưởng, những tình huống nước đi mới khác với những ý tưởng bình thường đã gây được sự bất ngờ lớn

Ví dụ như trong những thế cờ mà VĐV thông thường theo sự chủ quan và theo những phương án, giải pháp truyền thống có thể di chuyển quân Hậu hoặc quân Xe để tấn công cánh Vua của đối phương Nhưng với tình huống

đó lại nảy sinh một ý tưởng, một nước đi mới gây sự chú ý và bất ngờ lớn là

sự di chuyển quân Mã, nước đi này có thể dành được ưu thế quyết định, nhằm đem lại thắng lợi một cách nhanh hơn Yếu tố đó chính là sự sáng tạo tình huống mà ít có VĐV nào (kể cả các kiện tướng Cờ Vua) có thể nhận ra ngay được

Ví dụ như trong thế cờ sau (hình 4): Những nước đi

của bên Đen có thể xảy ra là: 1 c5 hoặc 1 Mc6,

nhưng ở đây, nước đi đúng gây nhiều sự bất ngờ và

dẫn đến thắng lợi cho Đen là 1 Mf7!! Nước đi

này làm cho quân Hậu trắng bị quá tải

Hình 4

21

Xác định tính kế hoạch, tỷ mỷ, tính kiên định thực hiện mục đích

Việc đưa ra kế hoạch chơi cho những thế cờ còn ít quân, thời gian hạn hẹp, đòi hỏi phải thật rõ ràng tỷ mỷ và chính xác Yêu cầu tính quyết đoán cho việc thực hiện mục đích, kế hoạch đã đề ra

Trong thực tiễn tập luyện và thi đấu cờ vua, có rất nhiều các tình huống cờ mà các VĐV thường do dự bởi các yếu tố tác động bên ngoài như thời gian của đối phương còn lại ít (rơi vào trạng thái xêinốt) thường chủ quan không kiên định thực hiện các kế hoạch đã được định trước - trong nhiều tình huống, chính họ lại bị rơi vào trường hợp thua hoặc hoà cờ bởi sự kiên định và tỷ mỷ

đã được định trước của đối phương

1.4 Các phương pháp đánh giá và phát triển năng lực tư duy sáng tạo của VĐV Cờ Vua

1.4.1 Các phương pháp đánh giá năng lực tư duy (tư duy sáng tạo) của VĐV cờ vua

Qua khảo sát cơ sở thực tiễn của việc lựa chọn các Test xác định năng lực tư duy sáng tạo của VĐV cờ vua cho thấy: Việc xác định năng lực tư duy sáng tạo của VĐV là cần thiết, tuy nhiên trong thực tiễn không có các hình thức đánh giá một cách đầy đủ, toàn diện

Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, qua nghiên cứu tổng hợp các công trình nghiên cứu khoa học khác nhau trong lĩnh vực cờ vua, chúng tôi xin giới thiệu

2 phương pháp xác định năng lực tư duy sáng tạo của VĐV cờ vua và các chuẩn mực để đánh giá của 2 phương pháp đó như sau:

Theo công trình nghiên cứu “Những vấn đề tuyển chọn tài năng cờ vua trẻ” của PGS PTS Alêcxâyep, PGS PTS Dlôtnhic, các tác giả đã sử dụng các phương pháp đánh giá năng lực tư duy sáng tạo của VĐV cờ vua

Với các thành phần của năng lực sáng tạo nêu trên, các tác giả đã sử dụng những bài thử trong phương pháp “ván đấu” Mỗi bài thử đã đảm bảo

22

không chỉ mang đặc trưng nội dung cờ vua mà còn mang đặc tính tâm lý Trong trường hợp này rõ ràng cho chúng ta khả năng đánh giá năng lực sáng tạo của VĐV cờ vua một cách chính xác hơn

Mỗi bài thử của phương pháp này đều đánh giá một thành phần của năng lực

tư duy sáng tạo và tuỳ theo mức độ khó của các bài thử mà có hạn định thời gian cho phù hợp Yêu cầu của các bài thử đó là: Phải được chuẩn hoá (đủ độ tin cậy + tính thông tin + tính đại diện); Phải có cấu trúc khác nhau, cấu trúc càng giảm thì yêu cầu càng cao (ít quân, nước đi khó, thời gian ngắn); Nên có nhiều phương án chọn lọc; Có hướng đích rõ ràng; Đáp án của bài thử không phải là hệ quả logic rút ra từ yếu tố đã cho (đã biết); Bài thử mang tính tổng hợp nhiều vấn đề (nhiều kiến thức); Lời hướng dẫn thực hiện bài thử phải rõ ràng và gây sự chú ý cao [12]

Việc sử dụng các Test đánh giá năng lực tư duy sáng tạo của các VĐV cờ vua được tiến hành như sau: Mỗi bài thử được yêu cầu VĐV phân tích đánh giá thế cờ, sau đó đưa ra các phương án giải quyết của mình và lựa chọn phương

án chính thức, kết quả thực hiện các bài thử được ghi nhận trên phiếu kiểm tra (phụ lục 1)

1.4.2.Các phương tiện phát triển năng lực tư duy (tư duy sáng tạo) cho VĐV Cờ Vua

Trong tập luyện cờ vua lượng vận động tác động vào VĐV dưới dạng những bài tập có nội dung, tính chất và hình thức thực hiện khác nhau Các bài tập trong tập luyện cờ vua được chia thành 3 nhóm: Nhóm bài tập bổ trợ, nhóm bài tập chuyên môn và nhóm bài tập thi đấu

Nhóm bài tập bổ trợ: Bao gồm các bài tập thể chất (ở các môn thể thao khác)

nhằm tác động gián tiếp đến việc hình thành và phát triển các năng lực chuyên môn cờ vua Các bài tập thể chất cũng chủ yếu nhằm phát triển thể lực (sử dụng bài tập thể chất thuần tuý), các bài tập "chuyển tốt" trong quá trình

23

phát triển các phát triển năng lực chuyên môn (Cờ Vây, Cờ Tướng ), các tác động xã hội nhằm phát triển và hình thành nhân cách (hoạt động xã hội) như: Thăm quan, du lịch, hoặc tác động của các môn khoa học khác nhằm phát triển các năng lực tâm lý, sinh lý

Nhóm bài tập chuyên môn: Bao gồm các bài tập nghiên cứu, các bài tập hình

thành và phát triển năng lực chuyên môn Có thể hiểu chúng là các bài tập nghiên cứu các giai đoạn của ván đấu mang tính chất lý luận, các bài tập chiến thuật - chiến lược, bài tập nghiên cứu các yếu tố thành phần (không gian, thời gian, "Temp" ), các bài tập nhằm trực tiếp phát triển các kỹ năng chuyên môn (tác động vào tư duy dưới các tình huống cờ, bài tập hoàn thiện quá trình tư duy - định hướng nhiệm vụ dưới dạng các trích đoạn của ván đấu,

cờ thế hoặc thi đấu Blid

Nhóm bài tập thi đấu: Bao gồm các ván đấu theo quy trình thi đấu (có thời

gian hạn định, kiểm tra nước đi ) được thực hiện trong các điều kiện khác nhau