một số kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn địa lý

Các phong trào thi đua dạy tốt – học tốt do ngành phát động được đông đảo cán bộ - giáo viên - công nhân viên và học sinh nhiệt tình tham gia hưởng ứng và từng bước đạt được nhiều thành

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO CƯM’GAR

TRƯỜNG THCS ĐINH TIÊN HOÀNG

A.PHẦN MỞ ĐẦU

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII và các chủ trương của Đảng, Nhà nước về định hướng chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lĩnh vực giáo dục và đào tạo nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đặc biệt là trong mục tiêu tổng quát nghị quyết khẳng định

“Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện

và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hoá, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực” Với tinh thần của nghị quyết trung

ương 2 khóa VIII

Trong những năm qua, chất lượng dạy và học của huyện CưM’gar nói chung và trường trung học cơ sở Đinh Tiên Hoàng nói riêng ngày càng được nâng cao Các phong trào thi đua dạy tốt – học tốt do ngành phát động được đông đảo cán bộ - giáo viên - công nhân viên và học sinh nhiệt tình tham gia hưởng ứng và từng bước đạt được nhiều thành tích khá nổi bật như: phong trào viết sáng kiến kinh nghiệm, làm đồ dùng dạy học, hội thi giáo viên dạy giỏi, cuộc thi tích

hợp,bài giảng E-Leaning, hội thi văn nghệ, hội khỏe phù đổng, thi chọn học sinh giỏi … Qua các phong trào đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất

lượng giáo dục, đồng thời tạo được niềm tin đối với các bậc phụ huynh học sinh, các cấp chính quyền và đó cũng là động lực để những người làm công tác giáo dục có những định hướng mới cho sự nghiệp đào tạo thế hệ tương lai của đất

nước

Trong các phong trào thi đua đó, có thể khẳng định rằng trường trung học cơ sở Đinh Tiên Hoàng, đã đạt được kết quả khá toàn diện và mang tính ổn định ; phát triển trong đó có phong trào bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi môn Địa lý nói riêng.với đặc điểm là một trường có đến 67,5%là con em đồng bào dân tộc tại chổ

Với vai trò là người giáo viên giảng dạy lớp 9, bản thân nhận thức được rằng

nhiệm vụ khá nặng nề và quan trọng – quan trọng vì phải đảm nhận công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, công việc mà lãnh đạo nhà trường luôn xem là mũi nhọn, là thế mạnh của trường

Từ năm học 2011-2012 nay, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý của bản thân ít nhiều đạt được một số kết quả nhất định, cụ thể là: hàng năm trường đều có học sinh giỏi Được công nhận và đạt giải cấp huyện, cấp tỉnh môn Địa lý và năm học 2014 – 2015 vừa qua trường có một học sinh giỏi đạt giải

Ba và một học sinh giỏi đạt giải khuyến khích môn Địa lý trong

kỳ thi chọn học sinh giỏi cấp tỉnh.

Với những kết quả trên, xin chia sẻ một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý khối 9 nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn, tạo hứng thú học tập cho học sinh và góp phần nhỏ bé trong thành tích chung của phong trào bồi dưỡng học sinh giỏi, và đặc biệt với những giáo viên đã và đang bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý có thể xem đây là một tài liệu tham khảo, một kênh thông tin để làm phong phú thêm biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường THCS Đinh Tiên Hoàng.

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI:

Qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý khối 9 trong những năm học qua tôi nhận thấy rằng vấn đề quan trọng là người giáo viên bồi dưỡng cần có một quan niệm đúng về học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi môn Địa lý nói riêng Bên cạnh đó, cần trả lời cho câu hỏi: “việc bồi dưỡng học sinh giỏi nhằm mục tiêu gì ?” để từ đó người giáo viên bồi dưỡng lựa chọn nội dung, chương trình và phương pháp bồi dưỡng sao cho thích hợp và đạt hiệu quả cao nhất

Theo Giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Viết Thịnh, giảng viên khoa Địa

lý Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, người được ví như “một trong những cánh chim đầu đàn” của ngành khoa học Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam và cũng là người có nhiều năm tham gia ra đề thi Cao đẳng, Đại học, thi học sinh giỏi quốc gia môn đia lý cho rằng: “Học sinh giỏi môn Địa lý chỉ cần học thuộc là chưa đủ, chưa chính xác vì Địa lý là môn khoa học có đối tượng nghiên cứu phong phú, phức tạp Các hiện tượng địa lý không chỉ phân bố trên bề mặt đất mà cả trong không gian và trong lòng đất Hơn nữa, các hiện tượng ấy ở đâu và bao giờ cũng phát sinh, tồn tại và phát triển một cách độc lập nhưng lại luôn có quan hệ hữu cơ với nhau Chính vì vậy, người dạy và học Địa lý cần có phương pháp tư duy, phân tích, xét đoán các hiện tượng địa lý theo quan điểm hệ thống”

Với quan niệm trên, chúng ta hiểu rằng học sinh giỏi môn Địa lý là những học sinh phải nắm được những kiến thức cơ bản của bộ môn và phải vận dụng được những hiểu biết; những kỹ năng địa lý để giải quyết những nội dung cơ bản theo yêu cầu của đề bài, của thực tiễn cuộc sống và học sinh giỏi môn Địa lý là những học sinh

có năng lực độc lập suy nghĩ, vận dụng tốt nhất những kiến thức, kỹ năng chắc chắn về địa lý

Về mục tiêu bồi dưỡng học sinh giỏi, có nhiều mục tiêu khác nhau tùy theo quan niệm của mỗi giáo viên và tùy theo môn học nhưng dù quan niệm như thế nào chung quy lại có những điểm tương đồng:

- Bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi môn Địa lý nói riêng nhằm phát triển tư duy ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của học sinh

- Bồi dưỡng sự lao động và làm việc một cách sáng tạo

- Phát triển các phương pháp, kỹ năng và thái độ tự học suốt đời

- Nâng cao ý thức và khát vọng của học sinh

- Phát triển phẩm chất lãnh đạo

- Có ý thức trách nhiệm trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước

Với những mục tiêu đó, chúng ta cũng thấy rằng việc bồi dưỡng học sinh giỏi hiện nay của phần lớn giáo viên ít nhiều đã đáp ứng tương đối đầy đủ sáu mục tiêu trên Điều này được minh chứng qua kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi của giáo viên vì những em đạt giải học sinh giỏi là những em hội đủ các mục tiêu trên

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

Trong thực tế, qua một số năm tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý đạt kết quả khá khả quan: hàng năm trường đều có học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh bản thân luôn bám sát các mục tiêu bồi dưỡng học sinh giỏi, đồng thời áp dụng các biện pháp cụ thể:

1 Xây dựng kế hoạch cụ thể trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi:

Vào đầu năm học, lãnh đạo nhà trường chỉ đạo mỗi giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi ở tất cả các môn phải xây dựng kế hoạch chi tiết Vì vậy, bản thân cũng đã lên kế hoạch cụ thể về: thời gian bồi dưỡng; nội dung; thời lượng; số lượng học sinh bồi dưỡng; chỉ tiêu phấn đấu đạt giải, thong qua việc đăng kí chất lượng giáo dục hang năm của giáo viên … và bản thân đã thực hiện nghiêm túc theo kế hoạch Song song đó, Ban giám hiệu – trực tiếp là đồng chí Phó Hiệu trưởng chuyên môn của trường thường xuyên kiểm tra, nhắc nhở việc bồi dưỡng học sinh giỏi của giáo viên để công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của trường đạt được kết quả cao nhất.

2 Chọn đối tượng bồi dưỡng và thường xuyên thực hiện công tác tư tưởng với học sinh tham gia bồi dưỡng:

Như chúng ta đã biết theo quy chế thi học sinh giỏi thì đối tượng được thi học sinh giỏi là những học sinh đang học lớp 9 tại trường,

có học lực ở học kỳ I của năm đang học đạt từ loại khá trở lên, hạnh kiểm đạt loại tốt và trung bình môn thi học sinh giỏi đạt từ 8,0 trở lên

Những năm qua việc chọn đối tượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý ở trường về cơ bản được nhiều thuận lợi do:

- Đa số học sinh khối 9 đều có hứng thú và đam mê môn Địa lý Vì vậy, học sinh đăng ký dự thi khá tương đối, bình quân mỗi năm có 3-5 học sinh

- Số học sinh khối 9 của trường khá đông Hàng năm, bình quân trường có trên 250 học sinh khối 9 được bố trí từ 08 đến 09 lớp Do đó, sức ép về vấn đề chọn số lượng học sinh tham gia bồi dưỡng là không đáng kể

Tuy nhiên bên cạnh những thuận lợi bước đầu đó, trong quá trình bồi dưỡng bản thân cũng gặp một số khó khăn từ học sinh (và cũng có thể bắt gặp đối với những giáo viên đang bồi dưỡng học sinh giỏi), đó là:

- Do nhiều nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan nên một số học sinh có sự mâu thuẫn, chưa thông suốt giữa học sinh giỏi ở lớp với học sinh giỏi cấp huyện, tỉnh

bộ môn: học sinh nghĩ rằng tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi sẽ ảnh hưởng đến thành tích học ở lớp và ngược lại, vì vậy một số em vẫn tham gia bồi dưỡng nhưng mang tính hình thức, thiếu tập trung

- Do nhận thức của phụ huynh còn hạn chế: bồi dưỡng học sinh giỏi không còn thời gian phụ việc gia đình

- Một số học sinh, phụ huynh học sinh không đồng ý cho con ôn thi vì nghĩ môn Địa lí không phải là môn học chính việc học giỏi môn địa lí chưa có tác dụng tích cực để học sinh học tốt ở các cấp học tiếp theo

- Xuất phát từ những khó khăn trên, bản thân đã thường xuyên động viên, khuyến khích và kiên trì phân tích cho học sinh thấy được phải làm như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất trong công việc mà vẫn sử dụng hợp lý quỹ thời gian Vì nếu suy cho cùng việc bồi dưỡng học sinh giỏi muốn thành công hay thất bại nhờ vào vai trò của người giáo viên – người giáo viên mới gặp những “lực cản” mà buông xuôi thì khó có thể thành công Do đó, có ý kiến cho rằng người giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi được ví như đạo diễn của bộ phim, còn học sinh là những diễn viên thực hiện theo ý định của đạo diễn, nhưng đạo diễn cũng cần biết quan tâm đến tâm tư, nguyện vọng của diễn viên

3 Giáo viên bồi dưỡng nên biên soạn tài liệu theo từng chuyên đề của nội

dung bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý:

Có thể cho rằng đây là biện pháp mang tính đầu tiên, có tính khả thi, quyết định cho các bước tiếp theo đối với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý Từ thực tế kinh nghiệm bồi dưỡng những năm qua cho thấy nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý rất phong phú được trải đều ở 03 khối lớp 6, 8, 9

và ở mỗi khối lớp lượng kiến thức cần truyền đạt cho học sinh là vô hạn, giáo viên bồi dưỡng rất khó xác định được nội dung kiến thức nào cần bồi dưỡng trước cho học sinh, nội dung nào không quan trọng để giới hạn, đặc biệt là phần Địa lý tự nhiên Việt Nam (khối 8) và Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam (khối 9), bên cạnh đó trong một vài trường hợp người giáo viên không thể bồi dưỡng kiến thức trong sách giáo khoa theo một trình tự cố định hết Bài 1 đến Bài 2, Bài 3 …do không đủ thời gian hoặc do kiến thức được sắp xếp theo từng phần, từng chương theo phương pháp dàn trải Chính vì thế, bản thân đã tiến hành soạn tài liệu riêng theo từng chuyên đề của nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi

Từ nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi các năm qua theo tôi đã chọn các chuyên đề sau:

- Chuyên đề về Địa lí tự nhiên đại cương(khối 6)

- Chuyên đề Địa lý tự nhiên Việt Nam (khối 8)

- Chuyên đề Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam (khối 9)

- Chuyên đề về Kỹ năng vẽ, phân tích và nhận xét các loại biểu đồ (chủ yếu ở khối 9)

Như vậy, từ các chuyên đề trên giáo viên cần tìm những tài liệu liên quan để biên soạn, và thông thường các chuyên đề này được giảng dạy chuyên sâu hơn ở chương trình Địa lý lớp 12 – Nâng cao (đối với khối 8, 9) và chương trình Địa lý lớp 10 – Nâng cao (đối với khối 6), hay được tập trung trong các bộ đề thi tốt nghiệp lớp 12, thi Cao đẳng, Đại học môn Địa lý Đối với bản thân, tài liệu biên soạn chủ yếu dựa vào các nguồn:

- Hướng dẫn học và khai thác Atlat Địa lý Việt Nam (Tác giả: GS-TS Lê Thông, PGS-TS Nguyễn Minh Tuệ, Vũ Đình Hòa do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2008)

- Trọng tâm kiến thức và phương pháp làm bài môn địa lí(Tác giả: Nguyễn Hoàng Oanh- Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội)

- Chuyên đề Địa lý 12: Phần Địa lý tự nhiên - dân cư và phần Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam (Tác giả: PGS-TS Nguyễn Đức Vũ do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản năm 2009)

- Tuyển chọn những bài ôn luyện thực hành kỹ năng môn Địa lý (Tác giả: Đỗ Ngọc Tiến, Phí Công Việt do Nhà xuất bản Giáo dục xuất bản năm 2002)

- Một số đề thi học sinh giỏi môn Địa lý cấp THCS, THPT và tốt nghiệp

CĐ, ĐH (sưu tầm)

Khi đã biên soạn được tài liệu giáo viên rất thuận lợi trong việc bồi dưỡng cho học sinh vì lượng kiến thức đã được định trước, đồng thời hạn chế việc mất thời gian và có thể bồi dưỡng theo sở thích của mình

B NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

I QUY TRÌNH VÀ CÁC NỘI DUNG CƠ BẢN HỌC SINH CẦN ĐẠT ĐƯỢC

Giáo viên nên bồi dưỡng những chuyên đề cơ bản, trọng tâm trước và

ưu tiên thời lượng cho những chuyên đề này, hoặc trên cơ sở “phán đoán” sở trường hay sở thích của người ra đề mà có thể bồi dưỡng trước những chuyên đề đó (đương nhiên điều này chỉ mang ý nghĩa tương đối và thực tiễn những năm qua cho thấy đề thi học sinh giỏi thường tập trung vào phần đặc điểm và ảnh hưởng của khí hậu Việt Nam đến phát triển kinh tế), hay bản thân thích nhất chuyên đề nào thì bồi dưỡng trước, nhưng không nên bồi dưỡng theo phương pháp

từ thấp lên cao theo hướng: khối 6 → khối 8 → khối 9 → biểu đồ vì

dễ mất thời gian nhưng hiệu quả không cao do các chuyên đề có mối liên hệ với nhau không nhiều (ví dụ: chuyên đề về Trái đất với chuyên đề về Địa lý tự nhiên Việt Nam) Theo kinh nghiệm của bản thân, tôi áp dụng theo quy trình sau:

Trước tiên, tôi phát tài liệu biên soạn của cá nhân phần Địa lý kinh tế -

xã hội Việt nam (khối 9) để học sinh tự nghiên cứu vì phần này các em

đã và đang được học trên lớp do đó giáo viên có điều kiện mở rộng

kiến thức cho học sinh, đồng thời đối với học sinh các em cũng có điều kiện khắc sâu kiến thức, nâng cao khả năng tư duy, các kỹ năng địa lý bước đầu cũng được phát triển Tiếp theo, giáo viên bồi dưỡng phần Địa lý tự nhiên (khối 8) và Địa lý về Trái đất (khối 6) vì hai phần này học sinh đã được học ở các lớp dưới giáo viên chỉ cần ôn tập lại cho học sinh thông qua nội dung đang học ở khối 9 Sau cùng, giáo viên tập trung vào kỹ năng vẽ và nhận xét các loại biểu đồ

Cũng cần nói thêm rằng, mỗi giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý đều có những điểm giống nhau như: khung chương

trình bồi dưỡng, trình độ tay nghề, sự nhiệt tình, trình độ học sinh,

phương tiện phục vụ bồi dưỡng (Atlat, compa, thước đo độ, máy tính

…) … nhưng kết quả đạt được có sự khác biệt vì mỗi giáo viên có hình thức tổ chức và phương pháp bồi dưỡng khác nhau Sau đây xin trình bày một số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý mà bản thân đã thực hiện trong các năm qua.

1 Kiến thức

a) Kiến thức địa lí phổ thông hiện hành gồm cả địa lí đại cương (Trái

Đất-Các thành phần tự nhiên của Trái Đất), địa lí các châu lục trên thế giới (Các môi trường địa lí- đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội cảu các châu lục, các khu vực trên thế giới), địa lí Việt Nam (tự nhiên, kinh tế -

xã hội) Chương trình địa lí THCS yêu cầu HS phải nắm vững một số kiến thức phổ thông, cơ bản, mang tính hệ thống, thiết thực về :

- Trái Đất –Các thành phần tự nhiên (các thành phần cấu tạo và tác

động qua lại giữa chúng, một số quy luật của môi trường tự nhiên trên Trái Đất; Các thành phần tự nhiên của Trái đất, củng như tác động qua lại giữa các thành phần tự nhiên).

- Đặc điểm các môi trương địa lí, địa lí tự nhiên và kinh tế xã hội các châu lục và khu vực trên thế giới.các vấn đề mang tính chất toàn

cầu(Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, can kiệt tài nguyên, dân số đông…)

- Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế và những vấn đề đặt ra đối với tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội của đất nước, của các vùng và địa phương nơi HS đang sinh sống.

b) Trong mỗi lĩnh vực, những kiến thức cơ bản mà HS cần hiểu sâu, nhớ lâu, vận dụng được là các khái niệm, mối liên hệ nhân quả địa lí, quy luật địa lí, các học

thuyết, quan điểm địa lí Những loại kiến thức này làm rõ bản chất tri thức địa lí

- Các khái niệm địa lí nhằm phản ánh bản chất của sự vật, hiện tượng địa lí và mối quan hệ giữa chúng với nhau Trong chương trình địa lí, chúng có thể được trình bày theo nhiều cách khác nhau, tuỳ thuộc vào nội dung khái niệm Có những khái niệm được trình bày một cách khái quát, ngắn gọn, chẳng hạn như : "Thổ nhưỡng (đất) là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, được đặc trưng bởi độ phì", hay "Nội lực là lực phát sinh ở bên trong Trái Đất", Tuy nhiên, do nội dung phức tạp của nhiều sự vật, hiện tượng địa lí, nên một số khái niệm được trình bày theo lối diễn dịch, liên quan đến nhiều kiến thức địa lí khác Ví dụ, khái niệm về chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời, về hiện tượng mùa và hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa, về gió mùa, Việc hiểu một khái niệm địa lí thường phải dựa trên ít nhất một khái niệm khác đã học có liên quan ; có nhiều khái niệm mà để hiểu được phải dựa trên cơ sở của nhiều khái niệm khác, ví dụ : giờ trên Trái Đất, quy luật địa đới, tính đai cao,

- Các mối liên hệ nhân quả là loại kiến thức phổ biến trong địa lí Việc giải thích các hiện tượng địa lí phần lớn phải dựa vào các mối liên hệ này Các mối liên hệ nhân quả có nhiều loại khác nhau

Có những mối liên hệ đơn giản (chỉ có một nguyên nhân và một kết quả), ví dụ : mối liên hệ giữa độ cao địa hình và nhiệt độ không khí, nhiệt độ và khí áp, độ ẩm và khí áp, cấu tạo của

đá và nước ngầm, chế độ mưa và nhiệt với chế độ nước sông, dòng biển với lượng mưa ven

bờ đại dương, đá mẹ và thổ nhưỡng, khí hậu và sự phân bố sinh vật, Có những mối liên hệ nhân quả phức tạp (một nguyên nhân gây ra nhiều kết quả, hay nhiều nguyên nhân gây ra một kết quả), ví dụ : vận động tự quay quanh trục của Trái Đất đã gây ra các hệ quả như sự luân phiên ngày đêm, chuyển động biểu kiến hằng ngày của các thiên thể, giờ trên Trái Đất, sự lệch hướng chuyển động của các vật thể ; sự phân bố nhiệt độ trên Trái Đất chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố, như : hình dạng và vị trí của Trái Đất so với Mặt Trời, sự phân bố lục địa

và biển, các dòng biển nóng và lạnh, Các nguyên nhân và kết quả liên tục kế tiếp nhau tạo

ra một chuỗi mối liên hệ nhân quả, ví dụ : ở thảo nguyên với khí hậu lục địa nửa khô hạn có thực vật chủ yếu là cỏ, tạo nên đất đen có tầng mùn dày ; ở sườn núi, khi lên cao, nhiệt độ, lượng mưa và áp suất không khí thay đổi, do đó sinh vật phân bố theo từng vành đai thẳng đứng cũng khác nhau ; địa hình có tác động đến sự phân bố lại lượng nhiệt và ẩm trong đá

mẹ, nhiệt và ẩm đó có tác động đến chiều hướng và cường độ của quá trình hình thành đất,

- Các quy luật địa lí thường được học tập trung ở chương cuối của một phần hay một số phần (trong một lớp), có tính khái quát các mối liên hệ nhân quả phổ biến và lặp đi lặp lại thường xuyên Học thuyết được học trong chương trình địa lí tuy không nhiều, nhưng rất cần thiết cho việc hiểu được nhiều kiến thức địa lí khác

- Ngoài các kiến thức cơ bản trên, trong sách giáo khoa còn trình bày về các sự vật hiện tượng địa lí cụ thể, các biểu tượng địa lí, Các kiến thức này đóng vai trò hoặc để cụ thể hoá các kiến thức cơ bản trên, hoặc là cơ sở để rút ra các kiến thức khái quát

c) Kiến thức địa lí phổ thông mà HS cần nắm, được chia thành 6 mức độ :

Biết : Ghi nhớ được các sự kiện, khái niệm, định nghĩa, hệ quả, thuật ngữ và các

nguyên lí dưới hình thức được học

Hiểu : Hiểu được kí hiệu, ý nghĩa và mối liên hệ trong khái niệm, định lí, hệ quả, công thức, Có khả năng diễn giải, mô tả, tóm tắt thông tin đã thu được, không nhất thiết phải liên hệ tư liệu này với tư liệu khác

Vận dụng : Sử dụng thông tin trong các tình huống khác với tình huống đã học ; khái quát hoá, trừu tượng hoá những kiến thức đã biết

Phân tích : Biết cách tách tổng thể thành các bộ phận và biết rõ sự liên hệ giữa các bộ phận đó với nhau trong cùng một cấu trúc

Tổng hợp : Biết kết hợp các bộ phận thành một tổng thể mới từ tổng thể cũ Cần có khả năng phân tích để đi đến tổng hợp Ở đây bắt đầu thể hiện sự sáng tạo của cá nhân

Đánh giá : Đòi hỏi có những hành động so sánh, phê phán, chọn lọc, quyết định trên cơ

sở các tiêu chí và tính hợp lí Cần có khả năng tổng hợp để đánh giá

Cũng là một kiến thức, nhưng có thể yêu cầu HS nắm ở 6 mức độ khác nhau Ví dụ : kiến thức "Hệ quả chuyển động tự quay của Trái Đất", yêu cầu theo 6 mức như sau :

- Biết : Nhớ được 3 hệ quả : sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất và đường

chuyển ngày quốc tế, sự lệch hướng chuyển động của các vật thể

- Hiểu : Không những nhớ mà còn phải giải thích được như thế nào là sự luân phiên ngày đêm, như thế nào là giờ địa phương, giờ quốc tế, đường chuyển ngày quốc tế, sự lệch hướng chuyển động của các vật thể khác nhau giữa hai bán cầu như thế nào

- Áp dụng : Sử dụng kiến thức về sự lệch hướng chuyển động của các vật thể để giải thích sự

lệch hướng gió trên Trái Đất, sự mài mòn đường ray xe lửa bên phải ở các nước thuộc bán cầu Bắc giải thích được hiện tượng trong nhật kí ghi chậm một ngày lịch so với lịch địa phương khi về lại đích của các đoàn thám hiểm vòng quanh Trái Đất

- Phân tích : Làm rõ được nguyên nhân của sự luân phiên ngày đêm là do hai yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau : Hình khối cầu của Trái Đất làm cho nó luôn được chiếu sáng một nửa

(ngày), còn một nửa khuất trong bóng tối (đêm) Đồng thời, do Trái Đất tự quay quanh trục, nên mọi nơi trên bề mặt Trái Đất đều lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng rồi lại chìm trong bóng tối, gây nên hiện tượng luân phiên ngày đêm Thiếu đi một trong hai yếu tố đó sẽ không có hiện tượng luân phiên ngày đêm Hoặc, phải đặt ra đường chuyển ngày quốc tế, vì trên Trái Đất có một múi giờ, tại đó vừa là 0 giờ (của ngày hôm sau), vừa là 24 giờ (của ngày hôm trước) Hai bên đường kinh tuyến có ngày khác nhau Do vậy, khi vượt qua kinh tuyến đó theo chiều từ tây sang đông phải cộng thêm một ngày ; ngược lại - phải trừ đi 1 ngày Đường kinh tuyến đó được gọi đường chuyển ngày quốc tế.

- Tổng hợp : Có nhiều cách thể hiện khác nhau, nhưng trên cơ sở phân tích trên, có thể HS dự đoán được kết quả của trường hợp giả định nếu Trái Đất không tự quay quanh trục, thì có hiện tượng ngày đêm không ? Lúc đó thời gian một ngày đêm trên Trái Đất là bao nhiêu ? Hay, nếu không đặt ra đường chuyển ngày quốc tế, điều gì sẽ xảy ra trong quan hệ quốc tế giữa các nước thuộc các múi giờ khác nhau ?

HS bình thường, về cơ bản chỉ cần đạt ở mức 1 và 2, một số kiến thức có thể đạt ở mức 3, 4

là được HS giỏi cần phải có kiến thức đạt ở mức cao hơn, như phân tích, tổng hợp, đặc biệt là đánh giá Những mức này đòi hỏi các em phải có một hệ thống tri thức địa lí nhất định, đồng thời có được các kĩ năng tư duy cần thiết.

2 Kĩ năng địa lí

a) Học Địa lí ở THCS, HS cần phải củng cố và phát triển các kĩ năng :

- Quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí

; sử dụng bản đồ, biểu đồ, đồ thị, lát cắt, số liệu thống kê,

- Thu thập, xử lí, trình bày các thông tin địa lí

- Vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và giải quyết một số vấn

đề của cuộc sống, sản xuất gần gũi với HS trên cơ sở tư duy kinh tế, tư duy sinh thái, tư duy phê phán

b) Kĩ năng địa lí trong nhà trường phổ thông được chia ra 5 mức độ :

Bắt chước : Quan sát và cố gắng lặp lại một kĩ năng nào đó

Thao tác : Hoàn thành một kĩ năng nào đó theo chỉ dẫn hơn là bắt chước máy móc

Chuẩn hoá : Lặp lại một kĩ năng nào đó một cách chính xác, nhịp nhàng, đúng đắn và thường được thực hiện một cách độc lập, không phải hướng dẫn

Phối hợp : Kết hợp nhiều kĩ năng theo một trật tự, một cách nhịp nhàng và ổn định

Tự động hoá : Hoàn thành một hay nhiều kĩ năng một cách dễ dàng và trở thành tự

động, không đòi hỏi một sự cố gắng về thể lực và trí tuệ

HS giỏi cần phải đạt được các mức độ 4 và 5 của kĩ năng Nhờ vậy, các em mới có thể

sử dụng các kĩ năng này để tự học, tự nghiên cứu, tìm ra những kiến thức cần nắm,

hoặc vận dụng các kiến thức vào thực tế cuộc sống để giải quyết các vấn đề thực tế

Các kĩ năng sẽ có được một cách vững chắc nhờ vào việc luyện tập thường xuyên và có kết quả trên cơ sở những hiểu biết cần thiết về kĩ năng

3 Tư duy

a) Tư duy có nhiều loại Trong học tập hiện nay, tư duy cần có ở HS là tư duy lôgic (xem xét sự vật trong dạng tĩnh tại), tư duy biện chứng (xem xét

sự vật trong sự vận động một cách lôgic), tư duy hình tượng (hình dung ra

sự vật, hiện tượng với những đặc điểm vốn có của nó)

Ngoài ra, do đặc điểm của đối tượng địa lí, nên tư duy đặc thù của địa lí là luôn xem xét sự vật trong các mối liên hệ và gắn liền với lãnh thổ, dựa vào bản đồ Ví dụ : Khi nhận xét một địa điểm nào đó mưa nhiều hay ít, phải xem xét chúng trong mối quan hệ với các dạng địa hình núi (nằm ở sườn đón gió hay khuất gió, ở độ cao nào), trong vùng khí hậu nào, gió thổi đến hướng nào, có đi qua biển không, địa điểm đó nằm gần kề hay xa biển

(hoặc đại dương), có dòng biển nóng hay dòng lạnh chảy ven không vì những yếu tố này đều tác động đến lượng mưa nhiều hay ít của một địa

điểm.

b) Tư duy diễn ra trong khuôn khổ của các thao tác tư duy : phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hoá, khái quát hoá Nếu sử dụng các thao tác tư duy này một cách linh hoạt, thì sẽ đưa đến các kết quả thích hợp Do vậy trong quá trình học tập cũng như ôn luyện thi HS giỏi địa lí cần phải chú trọng rèn luyện các thao tác tư duy này.

II MỘT SỐ BIỆN PHÁP HỌC TẬP CÓ HIỆU QUẢ TRONG ÔN LUYỆN THI HỌC SINH GIỎI ĐỊA LÍ

1 Nhớ kiến thức một cách lôgic

Muốn có tư duy lôgic, phải có một hệ thống kiến thức nhất định Một số nghiên cứu của các nhà khoa học sư phạm trên thế giới chỉ ra rằng, sở dĩ trong môn Địa lí, HS THCS hiện nay có tư duy không tốt là do thiếu những kiến thức cần thiết, trong đó đặc biệt là hệ thống khái niệm địa lí Việc nắm vững một hệ thống kiến thức địa lí cơ bản làm cơ sở cho tư duy, sẽ tạo cơ sở cho việc nắm những kiến thức địa lí mới Kiến thức mới lại tiếp tục làm cơ sở cho tư duy để nhận thức được những kiến thức khác mới hơn

Hiện nay, một số HS có quan niệm cực đoan rằng chỉ cần có tư duy tốt là đủ để nắm được các kiến thức cần thiết ; hay nói cách khác, chỉ cần thông minh là thi được HS giỏi địa lí Đó là một quan niệm không đúng Cần nhớ rằng mục tiêu của việc học tập

là vừa có được những kiến thức cơ bản, vừa phát triển được năng lực tư duy Muốn tư duy phải có kiến thức (tựa như "có bột mới gột nên hồ" vậy) Không có đủ kiến thức cần thiết, như nói ở trên, không thể có tư duy địa lí được Chính vì vậy, học để nắm chắc kiến thức là việc làm hết sức quan trọng, không chỉ riêng đối với HS giỏi địa lí,

mà đối với tất cả các em học sinh nói chung

Nắm chắc kiến thức có nghĩa là hiểu được, nhớ lâu bền kiến thức địa lí cần thiết và có thể vận dụng được vào các trường hợp cụ thể Để nhớ lâu bền, cần phải có trí nhớ

lôgic Muốn ghi nhớ lôgic, trong quá trình ghi nhớ phải hiểu và vận dụng được các quy luật của trí nhớ

a) Trí nhớ là hoạt động phản xạ có điều kiện Muốn lập được phản xạ có điều kiện, thông tin

phải lặp đi lặp lại nhiều lần Do vậy, trong ghi nhớ kiến thức, việc ôn tập thường xuyên tỏ ra hết sức cần thiết Sau một số bài, sau một chương hoặc một số chương, cần phải ôn tập để tăng cường ghi nhớ.

b) Nhớ lâu được dựa trên ấn tượng mạnh Một kiến thức hay, một cách giải quyết vấn đề độc

đáo, một lần bị sai lầm và nhận ra được, là những ấn tượng khó quên, lưu lại lâu bền trong trí nhớ mỗi HS Vì vậy, khi học bài địa lí, cần chú ý tạo ra các ấn tượng sâu về kiến thức Các ấn tượng có thể bắt nguồn từ việc sử dụng phương tiện trực quan trong khi học bài (ví dụ khi học

về các sự vật, hiện tượng địa lí nên sử dụng Atlát địa lí, hay bản đồ trong SGK, bản đồ treo

tường ; khi học về các tầng đất nên quan sát phẫu diện ; khi học về hình thái địa hình nên dựa vào lát cắt địa hình ), từ việc kết hợp nghe và nhìn (quan sát videoclip, băng hình địa lí ), từ việc làm (trao đổi, tranh luận với bạn ; làm các bài thực hành, giải các bài tập địa lí ) Một kết quả nghiên cứu sư phạm đã chỉ ra : kiến thức được nhớ là nhờ 10% qua đọc, 20% qua nghe, 30% qua nhìn, 50% qua nghe và nhìn, 80% qua nói và 90% qua làm Vì vậy, để tăng cường ghi nhớ, nên chọn các biện pháp học tập đề cao vai trò của trao đổi, thảo luận, thực hành, hoặc kết hợp nghe và nhìn, hỏi thầy và bạn về những điều chưa rõ

c) Nhớ lâu bắt nguồn từ hứng thú học tập Nếu một HS đam mê với việc giải thích các hiện

tượng địa lí, HS đó sẽ nhớ về các mối liên hệ nhân quả tốt hơn ; nếu thích thú với các hiện

tượng địa lí diễn ra xung quanh môi trường sống, HS đó quan tâm nhiều hơn đến việc quan sát thực tế và vận dụng kiến thức địa lí vào giải quyết những vấn đề đó Như vậy, hứng thú có thể

ví như một chất men kích thích việc học tập Hứng thú học tập phải được tạo ra bằng thái độ, động lực học tập (ví dụ học giỏi để thi đạt kết quả cao) và được nuôi dưỡng suốt trong quá trình học tập Mỗi khi gặp khó khăn, phải tìm cách giải quyết thích hợp để đạt được nguyện vọng chính đáng đã xác định ban đầu của bản thân.

e) Ghi nhớ phải có tính hợp lí, đi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp Do vậy, trong

quá trình học tập và luyện tập cần chú ý thực hiện những nhiệm vụ từ dễ đến khó.

g) Tập trung chú ý sẽ làm tăng cường trí nhớ Thường não bộ không tiếp thu thông tin hai

loại cùng một lúc Do vậy, khi học, phải tập trung tối đa vào việc học (nghe giảng, họăc trao đổi thảo luận về nội dung học tập, giải bài tập ) Học xong, mới tập trung vào việc khác.

g) Những thông tin sau cản trở, góp phần xoá đi những thông tin trước cùng loại và liên tục Đó là quy luật về ức chế tương đồng của trí nhớ Do vậy, nếu vừa nghe giảng xong

trên lớp, về nhà học bài ngay, không tốt bằng để sau 5 - 6 tiếng đồng hồ mới học lại bài trên lớp Tuy nhiên, nếu khoảng thời gian đó để quá lâu (sau 11 - 12 tiếng đồng hồ chẳng hạn), sự ghi nhớ sẽ bị suy giảm rất nhiều.

h) Thông tin đơn giản dễ nhớ hơn thông tin phức tạp Vận dụng quy luật này của trí nhớ,

trong học tập cần xác định các kiến thức cơ bản, hoặc các đề mục một cách gọn rõ để dễ nhớ.

i) Khả năng não bộ trong ghi nhớ không phải là vô hạn Theo nhiều nhà khoa học, một

người trong một phút chỉ học được khoảng 75 đơn vị thông tin, trong suốt cuộc đời chỉ nhớ nổi 58 tỉ đơn vị thông tin Do đó, trong học tập, cần biết chọn nhớ những thông tin có ích, biết quên đi những thông tin không cần thiết Việc xác định những kiến thức cơ bản cần thiết khi học địa lí là việc làm cần thiết đối với mỗi HS giỏi Có thể chỉ cần nhớ những kiến thức "chìa khoá", khi cần sẽ sử dụng nó để phát triển đến những kiến thức khác Ví

dụ, khi học về Địa lí tự nhiên đại cương, việc thông hiểu và ghi nhớ các quy luật địa đới, phi địa đới cho phép vận dụng chúng vào việc nhận biết và giải thích các hiện tượng khí hậu khác nhau theo vĩ độ, theo đai cao, theo bờ đông hay bờ tây lục địa

2 Rèn luyện kĩ năng tư duy

Tư duy được biểu hiện bằng các thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hoá, khái quát hoá) Để đánh giá một người có tư duy tốt hay không tốt (nôm na là thông minh hay ít thông minh hơn), thường dựa vào việc đánh giá khả năng của các thao tác tư duy Do vậy, rèn luyện kĩ năng tư duy, chính là rèn luyện việc sử dụng các thao tác tư duy.

a) Việc rèn luyện tư duy một cách thông dụng nhất trong thực tế học tập là dựa vào việc tự trả lời các câu hỏi và thực hiện các bài tập (ở SGK, sách bài tập, từ thực tế môi trường xung quanh đặt ra ) Ứng với mỗi thao tác tư duy, có một loại câu hỏi tương ứng để tập trung rèn luyện thao tác tư duy đó Ví dụ, câu hỏi yêu cầu phân tích sẽ góp phần rèn luyện thao tác phân tích của tư duy, câu hỏi yêu cầu trừu tượng hoá góp phần rèn luyện thao tác trừu tượng hoá của tư duy

Trong học tập địa lí hiện nay, HS nên rèn luyện kĩ năng tư duy theo các loại câu hỏi sau :

+ Câu hỏi phân tích : nhằm gợi ý HS tách riêng từng phần của sự vật và hiện tượng địa lí, hoặc các thành phần của mối liên hệ Ví dụ, phân tích những khả năng để Đồng bằng sông Cửu Long thành vùng lương thực, thực phẩm hàng đầu của cả nước

+ Câu hỏi tổng hợp : nhằm làm cho HS xác lập được tính thống nhất và mối liên hệ giữa các thuộc tính của các sự vật, bộ phận hay dấu hiệu của chúng Câu hỏi tổng hợp không phải là

tổng cộng đơn thuần các bộ phận của sự vật địa lí Sự tổng hợp đúng sẽ là một hoạt động t ư duy mang lại kết quả mới nhất về chất Ví dụ : Chứng minh rằng nền công nghiệp nước ta có cơ cấu ngành khá đa dạng Vị trí địa lí nước ta có những tác động như thế nào đến tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội ? Hãy chứng minh rằng, việc xây dựng các công trình thuỷ lợi có ý nghĩa hàng đầu để sử dụng hợp lí tài nguyên nông nghiệp của vùng Đông Nam Bộ Hãy chứng minh rằng Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là hai trung tâm công nghiệp lớn nhất nước.

Phân tích và tổng hợp là hai thao tác t ư duy có liên hệ mật thiết với nhau, không thể tách rời nhau khi hình thành khái niệm Những dấu hiệu bản chất của hiện tượng đ ược phát hiện bằng cách phân tích hiện t ượng đang nghiên cứu Đạt tới bản chất của hiện tượng trong sự hoàn chỉnh và thống nhất là sản phẩm của tổng hợp Do vậy câu hỏi phân tích và tổng hợp luôn luôn đi kèm với nhau, có quan hệ chặt chẽ với nhau, đôi lúc trong loại câu hỏi này có thành phần của loại câu hỏi kia tham gia.

+ Câu hỏi so sánh, liên hệ : nhằm liên hệ các sự vật và hiện tượng địa lí lại với nhau trong các mối quan hệ địa lí có thể có và thiết lập sự giống nhau, khác nhau giữa

chúng Ví dụ : Hai trung tâm công nghiệp lớn Hà Nội và TP Hồ Chí Minh có những điểm giống nhau như thế nào về cơ cấu ngành ? Nêu những điểm giống nhau và khác nhau về nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội của vùng Đông Nam Bộ với Trung du và miền núi Bắc Bộ Sự khác nhau đó có tác động như thế nào đến sự phát triển kinh tế của hai vùng ? Phân biệt các hình thức tổ chức trang trại, thể tổng hợp nông nghiệp và vùng nông nghiệp Khi đặt câu hỏi so sánh, những đối t ượng so sánh có thể có

những nét tư ơng đồng hay trái ng ược nhau

+ Câu hỏi nguyên nhân - kết quả : là loại câu hỏi nêu lên mối liên hệ nhân quả, một trong những dạng liên hệ có tính chất phổ biến trong bài địa lí Ví dụ : Tại sao thời gian mùa nóng ở Bắc bán cầu dài hơn ở Nam bán cầu ? Tại sao phân bố dân cư trên thế giới có sự khác nhau giữa các vùng, các châu lục, các quốc gia ? Giải thích tại sao các thành phố lớn cũng đồng thời là các trung tâm dịch vụ lớn Tại sao ngành công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm trở thành ngành công nghiệp trọng điểm của nước ta ?

+ Câu hỏi khái quát hóa : là loại câu hỏi dùng để khái quát hóa các kiến thức cụ thể, nêu lên cái chính, cái căn bản, cái "chung", th ường dùng vào cuối chương hay tổng quát cuối bài Ví dụ : Hãy nêu các thế mạnh của vùng Đông Nam Bộ trong việc phát triển tổng hợp nền kinh tế vùng ? Nêu những đặc điểm cơ bản của khu công nghiệp tập trung và trung tâm công nghiệp.

Thực tế cho thấy, để thực hiện một câu hỏi, dù với yêu cầu chính là sử dụng một thao tác tư duy, nhưng HS vẫn phải vận dụng nhiều thao tác tư duy để thực hiện Ví dụ :

Để trả lời câu hỏi "Tại sao ở Duyên hải miền Trung cần phải kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp trong phát triển kinh tế ?", HS cần phải sử dụng nhiều thao tác tư duy như : phân tích (để thấy rõ tiềm năng và hiện trạng phát triển nông - lâm - ngư nghiệp),

tổng hợp (để thấy được bức tranh chung về tiềm năng và hiện trạng phát triển nông - lâm - ngư nghiệp), trừu tượng hoá (để chọn ra được hướng phát triển chính của vùng lãnh thổ và khái quát hoá (để kết luận về hướng phát triển chung là kết hợp nông - lâm - ngư nghiệp) Hay để trả lời câu hỏi : Câu ca dao "Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối" có đúng với tất cả mọi nơi trên Trái Đất

không ? HS phải sử dụng thao tác phân tích (để làm rõ câu ca dao từ phương diện địa lí), tổng hợp (để nêu lên cái chung về sự thay đổi ngày đêm theo mùa và theo vĩ độ),

so sánh (để phân biệt sự khác nhau về độ dài ngày đêm theo mùa của các khu vực nội chí tuyến và ngoại chí tuyến) Do vậy, trả lời nhiều câu hỏi khác nhau, sẽ giúp cho việc rèn luyện các kĩ năng tư duy