- Rút ra được những nét biến đổi lớn của nước ta trong các thế kỷ XVI – XVIII - Tuy ở mỗi miền Đàng Trong và Đàng Ngoài có chính quyền riêng nhưng tạm thời chưa hình thành 2 nước.. Hoạ
Trang 1Giáo Án Giảng Dạy lịch sử lớp 10 CHƯƠNG III : VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN THẾ KỶ XVIII
TIEÁT 26 BÀI 21: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN
CÁC THẾ KỶ XVI ĐẾN THẾ KỶ XVIII
(1 TIEÁT)
A MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức : Sau khi học xong, HS cần nắm:
- Nguyên nhân nhà Lê bị lật đổ và nhà Mạc thành lập
- Tình trạng chia cắt đất nước và tình trạng 2 đàng
- Rút ra được những nét biến đổi lớn của nước ta trong các thế kỷ XVI – XVIII
- Tuy ở mỗi miền ( Đàng Trong và Đàng Ngoài ) có chính quyền riêng nhưng tạm thời chưa hình thành 2 nước
2 Tư tưởng, tình cảm
- Bồi dưỡng ý thức, xây dựng và bảo vệ đất nước thống nhất
- Bồi dưỡng tinh thần dân tộc
3 Kỹ năng :
- Rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp vấn đề
- Bồi dưỡng khả năng nhận xét về tính giai cấp của xã hội, nhà nước
B ĐỒ DÙNG DẠY VÀ HỌC
1 Giáo viên :
- Bản đồ Việt Nam phân rõ ranh giới hai miền
- Một số tranh vẽ triều Lê Trịnh
- Một số tài liệu về nhà nước hai miền
2 học sinh :
- Đọc trước SGK, chú ý trả lời các câu hỏi, sưu tập tư liệu liên quan đến bài giảng
C TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY VÀ HỌC
I Ổn định lớp và kiểm tra bài cũ:
1 Trình bày tóm tắt sự phát triển của giáo dục qua các thới kì Đinh, Tiền Lê, Lý Trần, Hồ, Lê ?
2 Liên hệ với bài học nhà nước phong kiến, giải thích tại sao ở thế
kỷ XV, Phật giáo không còn ghi địa vị độc tôn như trước?
Trang 2
II Giảng bài mới
1 Mở bài :
Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng Vào một ngày giữa tháng Tư năm
Mậu Thân (1428) Lê Lợi chính thức lên ngôi hoàng đế mở đầu triều đại Lê
sơ Trải qua 7 vị vua đầu đất nước dần được phục hồi vàphát triển lên đỉnh
cao về tất cả các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục Nhưng đến đầu thế
kỉ XVI, nhất là sau khi Lê Hiến Tông mất xã hội Đại Việt bước vào một giai
đoạn mới Để rõ hơn về vấn đề này, chúng ta hãy cùng bước sang một chương
mới, chương III Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII Với bài đầu tiên:
Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI đến thế kỷ
XVIII
2 Hoạt động dạy và học
Hoạt động của thầy và trị Nội dung bài
- GV: Nhắc sơ lại bộ máy nhà nước, kinh tế, giáo
dục văn hĩa của triều Lê Sơ – triều thịnh trị trong
lịch sử phong kiến:
+ Bộ máy nhà nước hồn chỉnh
+ Giáo dục thi cử đạt đến giai đoạn cực thịnh
+ Nền kinh tế phát triển Nhân dân Lê Sơ cĩ
câu:
“Đời vua Thái Tổ, Thái Tơng
Thĩc lúa đầy đồng trâu chẳng buồn ăn”.
Vậy tại sao đến đầu thế kỷ XVI Lê Sơ suy sụp?
biểu hiện?
- HS dựa vào SGK trả lời
-GV nhận xét, bổ sung cho HS ghi: Đầu thế kỷ
XVI triều Lê Sơ suy sụp Sau khi vua Lê Hiến
Tơng chết, các vua Lê Tương Dực, Lê Uy Muc
sao nhãng việc triều chính, giết chết cơng thần tơn
thất cĩ ý khơng ủng hộ mình Lợi dụng tình hình
đĩ, bọn quan lại địa phương mặc sức tung hồnh,
nhũng nhiễu dân chúng, cướp hết ruộng đất của
nhân dân, đời sống khồ cực => nơng dân nổi dậy
đấu tranh ở khắp mọi nơi
Trong lúc chính quyền trung ương suy yếu, thế lực
phong kiến ngày càng mạnh lên => tranh chấp
quyền lực trong triểu đình, mạnh hơn cả đĩ là thế
lực của Quốc cơng thái phĩ Mạc Đăng Dung
- GV giới thiệu về Mạc Đăng Dung:
Mạc Đăng Dung (1483-1541), quê ở làng Cổ
Trai, Nghidương, Hải Dương Vốn xuất thân từ
1 Sự sụp đổ của triều Lê
Sơ Nhà Mạc được thành lập.
- Đầu thế kỷ XVI, mâu thuẫn
giữa nơng dân và quan lại địa chủ dâng cao, nhiều cuộc khởi nghĩa nơng dân nổ ra
- Các thế lực phong kiến hình thành tranh chấp quyền lực
=> nhà Lê suy yếu, năm 1527 sụp đổ
- 1527, Mạc Đăng Dung bắt vua Lê nhường ngơi, thành lập nhà
Trang 3nghề chài lưới, có sức khỏe, đánh vật giỏi, thi đậu
đô lực sĩ được tuyển vào đội quan Túc Vệ Nhờ có
sức khỏe, cương trực, lập được nhiều công lớn
trong việc dẹp yên xung đột giữa các đại thần nên
nhanh chóng được thăng quan tiến chức, ông từng
làm đến chức Thái phó, Tiết chế 13 đạo quân thủy
bộ, có thế lực lớn trong triều đình (thao túng triều
đình)
Sau khi dẹp yên các thế lực phong kiến đối lập và
nhận thấy sự bất lực và suy sụp của nhà Lê, năm
1527, Mạc Đăng Dung bắt vua Lê nhường ngôi và
thành lập nhà Mạc
- GV : Yêu cầu HS theo dõi SGK, trình bày bộ
máy tổ chức của nhà Mạc
- HS đọc SGK trả lời
- GV nhận xét bổ sung, chốt ý cho HS ghi
Những năm đầu thống trị, nhà Mạc xây dựng
chính quyền theo kiểu thời Lê Sơ Tổ chức thi cử
để tuyển chọn quan lại, cố gắng giải quyết vấn đề
ruộng đất để ổn định xã hội Về quân sự : nhà Mạc
xây dựng đội quân thường trực để đối phó với mọi
tình huống có thể xãy ra, sau đó nhà Mạc suy
thoái dần
- GVgiảng thêm HS về phần ruộng đất
Mặc dù nhà Mạc cố gắng ổn định tình hình đất
nước Nhưng nhà Mạc vẫn không tránh khỏi
những khó khăn Nhà Mạc chịu sức ép từ hai phía:
Ở phía Nam : một số cựu thần nhà Lê tập trung
lực lượng chống đối
Ở phía Bắc : Vua Minh cho quân tiến sát biên
giới, phao tin xâm chiếm nước ta và buộc nhà Mạc
đầu hàng Trước tình hình đó, nhà Mạc run sợ,
dâng sổ sách cho nhà Minh, thân phục nhà Minh
Nhân việc này, nhà Minh phong Mạc Đăng Dung
làm An Nam đô thống sứ Mong muốn yên mặt
Bắc, tập trung đối phó với cựu thần nhà Lê ở phía
Nam, Mạc Đăng Dung làm cho nhân dân và nhiều
quan lại chán nãn, phẩn nộ Nhà Mạc dần dần rơi
vào thế cô lập
- GV vào bài : Từ khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi
nhà Lê, nhiều quan lại cũ phản ứng kịch liệt,
không chấp nhân chính quyền nhà Mạc Năm
- Năm 1527, Mạc Đăng Dung bắt vua Lê nhường ngôi Thành lập nhà Mạc
- Nhà Mạc tiếp tục củng cố chính quyền, giải quyết vấn
đề, ổn định đất nước, xây dựng quân đội thường trực
- khó khăn:
+ Ở phía Nam: Các thế lực phong kiến thân Lê chống đối
+ Ở phía Bắc: chính sách đối ngoại lúng túng
=> nhà Mạc cô lập, suy yếu
2 Đất nước bị chia cắt
Trang 41530, ở Thanh Hóa, Lê Ý cúng nhiều bộ tướng nổi
dậy chống nhà Mạc Quân hai bên đánh nhau dữ
dội Đến đầu năm sau, Lê Ý chết tiếp đó, Lê Công
Uyên nỗi dậy kế tục sự nghiệp của Lê Ý ớ Thanh
Hóa Năm 1532, Nguyễn Kim đã tôn một người
con của Lê Chiêu Tông tên là Ninh lên làm vua,
giương cao ngọn cờ “ phù Lê diệt Mạc”, nhiều
cựu thần nhà Lê hưởng ứng một triều đình mới
của nhà Lê được hình thành ở Thanh Hóa, sử cũ
gọi là Nam triều
Năm 1545, Nam triều làm chủ một vùng đất từ
Thanh Hóa vào Nam, nhưng cũng năm này,
Nguyễn Kim bị một hàng tướng nhà Mạc giết
chết, chính quyền Nam triều rơi vào tay Trịnh
Kiểm ( con rể của Nguyễn Kim) Năm 1583 Trịnh
Kiểm chết, Trịnh Tùng quyết đem quân ra Bắc
Trận đánh lớn nhất xảy ra vá năm 1592, quân Mạc
thua to, Trịnh Tùng đem quân vào chiếm Thăng
Long Cuộc chiến tranh kết thúc Nhà mạc sụp đổ
- GV giới thiệu về thành nhà mạc
Tuy nhiên, nhà Mạc sụp đổ, nhưng tình hình đất
nước vẫn chưa ổn định Sau khi Trịnh Kiểm nắm
quyền hành Nam triều, để trừ hậu họa sau này,
Trịnh Kiểm nắm quyền hành Nam triều, để trừ
hậu họa sau này Trịnh Kiểm đã giết Nguyễn
Uông ( con trai cả Nguyễn Kim) Người con trai
thứ của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng xin với
Trịnh Kiểm ( anh rể ) được trấn thủ vào đất
Thuận Hóa Năm 1627, lấy cớ họ Nguyễn không
chịu nộp thuế, họ Trịnh đem quân đánh Thuận
Hóa Chiến tranh Trịnh - Nguyễn bắt đầu
- GV yêu cầu HS trình bày sơ lược về cuộc chiến
tranh Trịnh Nguyễn và kết quả về cuộc chiến tranh
như thế nào?
- HS dựa vào SGK trả lời
- GV nhận xét chốt ý: Trong gần nữa thế kỷ, hai
bên đánh nhau 7 lần vào các năm : 1627,
1630,1643,1648,1655,1660,1672, nhưng không
phân thắng bại cuối cùng hai bên giảng hòa lấy
sông Gianh làm ranh giới Đàng Trong và Đàng
Ngoài
- GV dùng bản đồ Việt Nam chỉ rang giới sông
Gianh làm cho HS nhận biết vị trí
- Nguyễn Kim nổi dậy ở Thanh Hóa, giương cao ngọn
cờ: “ phù Lê diệt Mạc” thành
lập nhà nước mới là Nam triều
- 1545-> 1592: chiến tranh Nam – Bắc triều
=> nhà Mạc sụp đổ
- chiến tranh Trịnh Nguyễn: + 1627 cuộc chiến tranh Trịnh Nguyễn bùng nổ kéo dài đến năm 1672 vẫn không phân thắng bại, hai bên giảng hòa lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm giới tuyến, chia cắt đất nước ra làm 2: Đàng
Trang 5- GV dẫn dắt: Một lần nữa đất nước ta lị bị chia
cắt làm hai miền vậy tình hình mỗi miền như thế
nào? Chúng ta cùng tìm hiểu các phần tiếp theo
- GV cho học sinh tổ chức nhóm về bộ máy nhà
nước ở Đàng Ngoài theo sơ đồ cô cho
- Hs thảo luận trả lời
- Gv nhận xét, dùng bản đồ về bộ máy nhà nước
sau đó cho HS nhận xét
- Gv nhận xét chốt ý: Từ cuối thế kỷ XVI, nhà
nước phong kiến Nam triều chuyển về Thăng
Long, được xây dựng lại hoàn chỉnh với danh
nghĩa thống nhất đất nước do vua Lê đứng đầu,
vua không có thực quyền, quyền lực tập trung chủ
yếu vào phủ chúa Trịnh, còn bộ máy chính quyền
giống ngư thời Lê Sơ
Giáo sĩ người Pháp A lếch xăng đờ rốt sang truyền
đạo ở nước ta từ năm 1624 đã nói về Đàng Ngoài:
“ Cái xứ này thực là một nước quân chủ thực
sự, hơn nữa lại có hai vua Một gọi là vua
nhưng chỉ trên danh nghĩa mà thôi, còn ông
chúa kia có đủ quyền hành Vua chỉ ra mắt vào
những ngày nhất định như ngày lễ đầu năm.
Sau đó, vua chỉ ru rú trong ngôi điện cổ kính,
kéo dài cuộc đời nhàn tản, vô vị Trong khi ông
chúa coi sóc tất cả các công việc chiến tranh và
hòa bình”.
Giải thích tại sao chúa Trịnh không lật đổ vua Lê:
chúa Trịnh đã nghĩ đến việc lật đổ vua lê, đem ý
định đó hỏi Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm
Nguyễn Bỉnh Khiêm trả lời chúa Trịnh : “ Thóc
cũ tốt cứ mang gieo” Từ đó chúa Trịnh hiểu nhà
Lê vẫn còn ảnh hưởng lớn trong nhân dân và tầng
lớp sĩ phu, vì vậy thối ý định lật đổ vua Lê
- Gv tiếp tục cho HS trình bày phần luật pháp và
chính sách ngoại giao của nhà nước Đàng Ngoài
HS dựa SGK trả lời
GV nhận xét, bổ sung, chốt ý
+ Về luật pháp: tiếp tục sử dụng bộ luật Hồng Đức
( có bổ sung chút ít)
Trong và Đàng Ngoài với hai chính quyền
3 Nhà nước phong kiến ở Đàng Ngoài
- Nhận xét: Quyền lực nhà nước tập trung vào trong tay chúa Trịnh, vua Lê chỉ còn danh nghĩa Chính quyền địa phương gần như cũ
-Về luật pháp: tiếp tục sử dụng bộ luật Hồng Đức
Trang 6+ Về quân đội : được tổ chức chặt chẽ gồm có :
quân thường trực được tuyển chọn từ 3 phủ của
Thanh Hóa và một số huyện của Nghệ An nên
được gọi là quân Tam phủ Đạo quân này được
nhiều ưu đãi, được cấp nhiều ruộng đất, gọi là ưu
binh Ngoại binh được tuyển từ 4 trấn xung quanh
kinh thành
- GV giới thiệu với HS hình 43- phủ chúa Trịnh
(được vẽ thế kỷ XVII)
-GV tiếp tục trình bày: Với ý đồ tách Đàng Trong
ra khỏi sự thống trị của Lê Trịnh, Nguyễn Hoàng
cùng với những người nối nghiệp như Nguyễn
Phúc Nguyên, Nguyễn Phúc Tần…, một mặt cũng
cố việc phòng thủ vùng đất Thuận Quảng, chống
lại các cuộc tấn công của chúa Trịnh, mặt khác tìm
cách mở rộng lãnh thổ xuống phía Nam ( Chăm
Pa và Chân Lạp ) Năm 1757 tất cả vùng đất của
Thủy Chân Lạp thuộc quyền của chúa Nguyễn
- GV tiếp tục treo bản đồ vẽ sơ đồ bộ máy chính
quyền Đàng Trong lên cho HS nhận xét
- HS suy nghĩ dựa vào SGK trả lời
- GV nhận xét, chốt ý: Chính quyền Đàng Trong
chỉ có chính quyền địa phương dưới sự cai quản
của chúa Nguyễn, chưa có chính quyền trung
ương Từ sau khi Nguyễn Hoàng từ bỏ đất Bắc,
trở lại Thuận Quảng, họ Nguyễn dần dần xây
dựng Đàng Trong thành một lãnh thổ riêng, có
chính quyền độc lập Mặc dù, cho đến trước năm
1744 vẫn giữ tước vị Quốc công, dùng niên hiệu
vua Lê Chính vì lẽ đó mà Đàng Ngoài gọi là nhà
nước phong kiến Đàng Ngoài, Đàng Trong gọi là
chính quyền Đàng Trong
- GV tiếp tục cho HS trình bày về quân đội
- HS dựa vào SGK trả lời
- GV nhận xét, chốt ý, HS ghi bài
Quân đội Đàng Trong là quân đội thường trực,
tuyển theo nghĩa vụ, vũ khí được trang bị đầy đủ,
trong đó có súng đại bác được chế tạo theo kiểu
phương Tây
Quan lại được tuyển chọn theo dòng dõi, đề cử
khoa cử
- quân đội thường trực mạnh, đặc biệt có quân tam phủ ( ưu binh) và ngoại binh
- Tuyển chọn quan lại bằng thi cử, ban hành “ Quốc triều hình luật”
- Đối với nhà Thanh : hòa hiếu
4 Chính quyền ở Đàng Trong.
- Mở rộng lãnh thổ từ Quảng Bình đến Nam bộ ngày nay
- Nhận xét: Đàng Trong chưa
có chính quyền trung ương, chỉ có chính địa phương dưới
sự cai quản của chúa Nguyễn
- Quân đội Đàng Trong là quân đội thường trực, tuyển theo nghĩa vụ, vũ khí được trang bị đầy đủ, trong đó có súng đại bác được chế tạo theo kiểu phương Tây
Trang 7- GV: Sự kiện chúa Nguyễn Phúc Khốt xưng
vương, xây dựng chính quyền trung ương cĩ ý
nghĩa gì?
- HS suy nghĩ trả lời
- GV nhận xét, bổ sung
Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khốt xưng vương,
xây dựng chính quyền trung ương, đổi 3 ti thành 6
bộ và đặt thêm quan chức Các dinh vẫn giữ như
cũ Điều đĩ chứng tỏ rằng về tổ chức chính quyền
Đàng Trong đã cĩ sự thay đổi Với sự kiện này,
Đại Việt đang trước nguy cơ chia thành hai nước
Nhưng đến cuối thế kỷ XVIII chính quyền Đàng
Trong vẫn chưa hồn chỉnh Từ giữa thế kỷ XVIII,
chính quyền Đàng Trong Và Đàng Ngồi đều lâm
vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng
- Quan lại được tuyển chọn theo dịng dõi, đề cử khoa cử
- Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khốt xưng vương, xây dựng chính quyền trung ương, đổi 3 ti thành 6 bộ và đặt thêm quan chức Các dinh vẫn giữ như cũ Điều đĩ chứng tỏ rằng về tổ chức chính quyền Đàng Trong đã
cĩ sự thay đổi
- Từ giữa thế kỷ XVIII, chính quyền Đàng Trong Và Đàng Ngồi đều lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng
3 Kết luận : Sau gần 6 thế kỷ độc lập và thống nhất, đất nước ta lại bị chia cắt
lần thứ hai Tuy nhiên, tình trạng chia cắt gần 1 thế kỷ so với chiều dài của lịch sử
là ngắn ngủi nhưng đã gây nhiều tác hại cho tiến trình lịch sử Nhưng nhìn chung,
xu thế tất yếu và chủ đạo trong lịch sử Việt Nam là thống nhất quốc gia, dân tộc chúng ta phải biết trân trọng truyền thống đồn kết của nhân dân ta
III Củng cố bài:
Vẽ sơ đồ 2 chính quyền Đàng Trong và Đàng Ngồi, so sánh, nhận xét
IV Ơn tập và chuẩn bị bài:
- Chuẩn bị câu hỏi trong SGK trang 110
- Đọc trước SGK bài 22 ” Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI-XVIII”
- Sưu tập tranh ảnh cĩ liên quan đến bài mới
D Bổ sung, góp ý