Lê nin là người mác xít đầu tiên đã có công nghiên cứu sâu sắc vấn đề chủ nghĩa tư bản nhà nước, xây dựng nên những nền tảng lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước trong điều kiện cách mạng vô sản thành công và đã áp dụng lý luận này vào nước Nga sau thời kỳ cộng sản thời chiến.Lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước của Lênin được trình bày ở nhiều bài viết, tác phẩm, song tập trung và rõ nét nhất là trong: “Chính sách kinh tế mới” (NEP). Ở tác phẩm này, Lênin đề cập, phân tích nhiều nội dung, trong đó, Ông đặc biệt nhấn mạnh đến tính ích lợi của việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Trang 1LÊNIN NÓI VỀ TÍNH ÍCH LỢI CỦACHỦ NGHĨA
TƯ BẢN NHÀ NƯỚC Ý NGHĨA CỦA NÓ VỚI VIỆC NÂNG CAO
HIỆU QUẢ SỬ DỤNG THÀNH PHẦN KINH TẾ NÀY Ở NƯỚC TA
Lê nin là người mác xít đầu tiên đã có công nghiên cứu sâu sắc vấn đề chủ nghĩa tư bản nhà nước, xây dựng nên những nền tảng lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước trong điều kiện cách mạng vô sản thành công và đã áp dụng lý luận này vào nước Nga sau thời kỳ cộng sản thời chiến
Lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước của Lênin được trình bày ở nhiều bài viết, tác phẩm, song tập trung và rõ nét nhất là trong: “Chính sách kinh tế mới” (NEP) Ở tác phẩm này, Lênin đề cập, phân tích nhiều nội dung, trong đó, Ông đặc biệt nhấn mạnh đến tính ích lợi của việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Lịch sử đã, đang và sẽ có nhiều thay đổi lớn, nhưng tư tưởng này của Lênin vẫn còn nguyên giá trị – một chỉ dẫn hết sức quan trọng cho những người cộng sản Vậy, chủ nghĩa tư bản nhà nước được hiểu như thế nào? sử dụng nó trong thời kỳ quá độ sẽ mang lại những ích lợi gì? nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa gì trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của thành phần kinh tế chủ nghĩa tư bản nhà nước ở nước ta hiện nay? Dưới đây tác giả lần lượt làm rõ những vấn đề đặt ra
Chúng ta biết rằng, trước và ngay trong quá trình tiến hành đại hội X Đảng Cộng sản (b) Nga, đã có nhiều ý kiến phản đối của những người cộng sản
và của nông dân Nga đối với chính sách phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước và coi nó như một thành phần kinh tế trong nền kinh tế quá độ Chẳng hạn, Prêôbragienxki cho rằng, “Chủ nghĩa tư bản nhà nước là chủ nghĩa tư bản, và ta
có thể và cần hiểu như thế thôi” Còn nông dân thì chế nhạo: các anh đã tống cổ
Trang 2bọn tư bản nói tiếng Nga, giờ đây lại rước tư bản nói tiếng Anh và tiếng Pháp vào đất nước
Trước tình hình ấy, Lênin đã thuyết phục mọi người rằng, đó là cách hiểu kinh viện, là một sai lầm vì rơi vào bệnh trí thức và chủ nghĩa tự do Lênin chỉ ra rằng, chủ nghĩa tư bản nhà nước ở trong một nhà nước mà chính quyền thuộc về
tư bản và chủ nghĩa tư bản nhà nước ở trong một nhà nước vô sản, đó là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau Nó là một khái niệm mới, một “hiện tượng mới” mà cho tới nay không có lấy một cuốn sách nào nói đến Ngay cả đến Mác “cũng không viết một lời nào về vấn đề đó và người mất đi không để lại một lời lẽ nào
rõ rệt, một chỉ dẫn nào chắc chắn về vấn đề ấy cả Vì thế, ngày nay chúng ta phải
tự tìm lấy lối thoát” Nó là một thứ chưa hề có ngay cả trong lý thuyết và danh từ này hoàn toàn mới lạ trong điều kiện chuyên chính công nông
Lênin còn chỉ rõ, chủ nghĩa tư bản nhà nước trong điều kiện nhà nước vô sản không những là một hiện tượng mới, mà còn là “một điều hết sức bất ngờ”,
“không ai dự kiến” Lênin lý giải, đó là vì, không ai ngờ rằng giai cấp vô sản lại nắm được chính quyền ở một nước chậm tiến nhất và do đó cái hy vọng có thể tổ chức nền sản xuất lớn và phân phối trực tiếp cho nông dân vì điều kiện văn hóa không cho phép đã trở thành điều không tưởng Điều đó buộc những người cộng sản Nga phải viện đến chủ nghĩa tư bản nhà nước…chủ nghĩa tư bản nhà nước là một sự cứu nguy đối với chúng ta”, mặc dù nó là cái mà người ta vẫn cho là
“quái đản và không tốt”
Sở dĩ trong giai đoạn đầu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Nga, giai cấp vô sản phải sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước với ý nghĩa là một nấc thang không thể thiếu, theo Lênin là vì:
Thứ nhất, trong giai đoạn này, tất yếu còn tồn tại việc tự do trao đổi trong
đó có trao đổi hàng hóa giữa những người sở hữu nhỏ Thứ trao đổi hàng hóa ấy
Trang 3không thể không dẫn đến chỗ phân hóa những người sản xuất hàng hóa ra thành
kẻ sở hữu tư bản và người sở hữu sức lao động, nghĩa là xuất hiện lại chế độ tư bản chủ nghĩa Cho nên sự phát triển trao đổi tư nhân, tức là phát triển chủ nghĩa
tư bản, một sự xuất hiện không thể tránh khỏi khi có hàng triệu người sản xuất nhỏ Lênin chỉ rõ, tự do buôn bán là “khôi phục chủ nghĩa tư bản trên một mức
độ lớn”, là tự do của chủ nghĩa tư bản Với chính sách kinh tế mới, chủ nghĩa tư bản sẽ nảy nở ở những nơi mà trước đây, chúng không thể nảy nở được Nhưng
“nếu tìm cách ngăn cấm và chặn đứng sự phát triển nó thì sẽ là một sự dại dột và
tự phát”.Từ đó thấy được sự cần thiết phải dung nạp chủ nghĩa tư bản, vì nó cần cho đông đảo quần chúng nhân dân và những người sản xuất nhỏ để thỏa mãn nhu cầu Muốn không thay đổi bản chất của mình, nhà nước vô sản chỉ có thể
thừa nhận cho chủ nghĩa tư bản được phát triển trong một chừng mực nào đó và
chỉ với điều kiện là thương nghiệp tư nhân và tư bản tư nhân phải phục tùng sự điều tiết của nhà nước, phải tìm cách hướng chúng vào con đường của chủ nghĩa
tư bản nhà nước bằng “một tổ chức của nhà nước và những biện pháp có tính chất nhà nước từ bên trên”
Như vậy, trong điều kiện nhà nước vô sản, tự do trao đổi, mua bán tất yếu dẫn đến sự phục hồi của chủ nghĩa tư bản dưới hình thức chủ yếu là chủ nghĩa tư bản nhà nước Lênin khẳng định: “ở chỗ nào có những thành phần tự do buôn bán và những thành phần tư bản chủ nghĩa nói chung, thì ở đó có chủ nghĩa
tư bản nhà nước dưới hình thức này hay hình thức khác, ở trình độ này hay trình
độ nọ”
Thứ hai, trong điều kiện một nước mà chủ nghĩa tư bản tiểu tư sản chiếm
ưu thế, hàng hóa chỉ có thể có được từ nông dân, từ nông nghiệp Và như vậy, chỉ có những nông sản hàng hóa này trao đổi với nông sản hàng hóa khác, điều
đó sẽ không kích thích nông dân, nông nghiệp phát triển Phải có những hàng
Trang 4hóa mà nông dân cần Mà muốn có những hàng hóa đó phải dựa vào sự phát triển của thủ công nghiệp và công nghiệp Nhưng với một đất nước bị tàn phá kiệt quệ sau 7 năm chiến tranh, tuyệt đại đa số nhân dân là nông dân cũng bị phá sản, do đó sẽ không giải quyết được ngay vấn đề này “nếu không có sự giúp đỡ của tư bản” Lênin nói rõ, “điều đó, chúng ta không thể tự mình làm được, nếu không có sự giúp đỡ của tư bản nước ngoài Người nào nếu không chìm đắm trong ảo tưởng mà nhìn vào thực tế, thì phải hiểu rõ điều đó” Theo Lênin cần phải “du nhập” chủ nghĩa tư bản từ bên ngoài bằng những hợp đồng buôn bán với các nước tư bản lớn, bằng chính sách tô nhượng, tóm lại bằng những hình thức khác nhau của chủ nghĩa tư bản nhà nước
Thực chất ở đây, Lênin muốn chỉ ra cái cơ sở tồn tại của chủ nghĩa tư bản nhà nước đó là, trình độ thấp kém của lực lượng sản xuất xã hội và những ích lợi lịch sử của việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế xã hội Với sự tiếp cận như vậy, Lênin cho rằng: “việc chuyển sang chủ nghĩa cộng sản cần thiết phải có một loạt những bước quá độ như chủ nghĩa tư bản nhà nước và chủ nghĩa xã hội Trong một nước tiểu nông, trước hết phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội”
Từ sự phân tích điều kiện thực tế của nước Nga và bằng nhiều luận cứ, Lênin đã khẳng định, chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới chính quyền Xô Viết là
điều cần thiết và có lợi, chẳng những “không đáng sợ, mà đáng mong đợi” đến
mức, nếu không nói đến nó thì “đó không phải vì chúng ta mạnh và thông minh,
mà vì chúng ta kém và dốt”
Vậy, những cái lợi đối với cách mạng và giai cấp công nhân khi sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước là gì? Theo Lê nin, cần phải nhìn thẳng vào vấn đề: chủ nghĩa tư bản nhà nước không phải là chính sách “độc thoại”, “cửa quyền”
Trang 5Bản thân chủ nghĩa tư bản nhà nước chính là sự “kết hợp, liên hợp, phối hợp
giữa nhà nước Xô Viết, nền chuyên chính vô sản với chủ nghĩa tư bản”; là “chủ nghĩa tư bản do nhà nước vô sản kiểm soát và điều tiết sự phát triển”; là “chính
quyền nhà nước trực tiếp khống chế những xí nghiệp tư bản chủ nghĩa”, qua đó
mà huy động các nhân tố vật chất kỹ thuật của cả chủ nghĩa xã hội lẫn chủ nghĩa
tư bản, cả ở trong nước lẫn ngoài nước để phát triển kinh tế và xã hội, mà trước hết là tăng nhanh trình độ của lực lượng sản xuất; chủ nghĩa tư bản nhà nước
được xem là “mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, là
phương tiện, con đường, phương pháp, phương thức để tăng cường lực lượng sản xuất”; là “công cụ để gắn kết nền sản xuất nhỏ lại, khắc phục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tư bản chủ nghĩa” Với nghĩa đó, trong
điều kiện mới đi vào xây dựng chủ nghĩa xã hội, sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà
nước sẽ mang lại rất nhiều những ích lợi: có thể cải thiện được nhanh chóng tình
trạng sản xuất, đời sống của công nhân và nông dân, nền đại công nghiệp sẽ được khôi phục Lênin khẳng định, đây là cái lợi cơ bản, cấp thiết nhất của giai
cấp vô sản khi mới giành được chính quyền Rõ ràng, sự đánh giá này là một điều hoàn toàn mới mẻ mà trong lịch sử chưa có nhà lý luận nào nêu lên được
Lênin luận giải, vì nền công nghiệp lớn, hiện đại chưa được xây dựng, các cơ sở kinh tế nhỏ không nhận được sự giúp đỡ hỗ trợ của công nghiệp lớn, chúng không bị sức hút nào cả, nên kinh tế nhỏ vẫn tồn tại một cách độc lập trong chủ nghĩa xã hội Trong điều kiện ấy, chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ là sự liên hợp nền sản xuất nhỏ lại, bởi vì chủ nghĩa tư bản là xu hướng và là kết quả phát triển của nền sản xuất nhỏ Lênin viết: “tư bản làm cho sản xuất nhỏ liên hợp lại, tư bản sinh ra từ nền sản xuất nhỏ” Còn đối với nông nghiệp, Lênin cho rằng, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản do nhà nước vô sản kiểm soát và điều tiết có thể đẩy nhanh sự phát triển ngay tức khắc nền nông nghiệp Nhờ tăng
Trang 6nhanh lực lượng sản xuất trong nông nghiệp mà ổn định xã hội, thoát ra khỏi khủng hoẳng, thoát ra khỏi tình cảnh giảm sút “tín nhiệm của nông dân đối với chính quyền Xô Viết, khắc phục được tình trạng trộm cắp”
Xét về trình độ phát triển thì chủ nghĩa tư bản nhà nước về kinh tế cao hơn rất nhiều so với kinh tế tiểu nông, về cả số và chất lượng, nhất là khối lượng sản phẩm làm ra Do vậy, nếu phát triển được chủ nghĩa tư bản nhà nước thì chính quyền Xô Viết sẽ tăng cường được “nền đại sản xuất đối lập với nền tiểu sản xuất, nền sản xuất tiên tiến đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nền sản xuất cơ khí hóa đối lập với nền sản xuất thủ công, nó tăng thêm sản phẩm mà nó thu được của đại công nghiệp, củng cố được những quan hệ kinh tế do nhà nước điều chỉnh, đối lập với những quan hệ kinh tế tiểu tư sản vô chính phủ”
Chủ nghĩa tư bản nhà nước, vì lẽ đó, trở thành công cụ để đấu tranh
chống tính tự phát tư bản chủ nghĩa, tính tự phát tiểu tư sản, chống tệ đầu cơ,
được coi là kẻ thù chính ở một nước tiểu nông tiến lên chủ nghĩa xã hội Không khắc phục được những vấn đề này thì không thể nói tới chủ nghĩa xã hội Lênin
đã bác bỏ luận điểm cho rằng, cuộc đấu tranh diễn ra chủ yếu là giữa chủ nghĩa
tư bản nhà nước và chủ nghĩa xã hội Theo Lênin, chính là giai cấp tiểu tư sản cộng với chủ nghĩa tư bản tư nhân cùng nhau đấu tranh chống lại cả chủ nghĩa tư bản nhà nước lẫn chủ nghĩa xã hội Nó chống lại bất cứ sự can thiệp, kiểm kê và kiểm soát nào của nhà nước, dù là nhà nước tư bản hay xã hội chủ nghĩa Không hiểu được vấn đề này thì sẽ có thể dẫn tới những sai lầm về kinh tế
Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một bước tiến lớn, nhờ nó mà chiến thắng
được tình trạng hỗn độn, tình trạng suy sụp về kinh tế, hiện tượng lỏng lẻo, những tập quán, những thói quen, địa vị kinh tế của giai cấp ấy (giai cấp tư sản)
là cái quan trọng hơn hết – Lênin đã chỉ ra như vậy Bởi Ông cho rằng, việc để tình trạng vô chính phủ của những kẻ tiểu tư hữu tiếp tục tồn tại trong xã hội là
Trang 7một mối nguy hại, đáng sợ nhất, nó sẽ đưa đất nước đến chỗ diệt vong Lênin dẫn chứng trong lịch sử đó là: bọn Napôlêông và Cavainhắc lật đổ cách mạng hồi trước chính là do chúng phát triển trên cơ sở tiểu tư hữu Do vậy, nếu khắc phục được tình trạng hỗn độn, vô chính phủ đó thì “những con chủ bài đều nằm trong tay công nhân và sẽ bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội được củng cố” Với ý nghĩa ấy mà chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ đưa nước Nga lên chủ nghĩa xã hội bằng con đường chắc chắn nhất
Chủ nghĩa tư bản nhà nước còn là công cụ để khắc phục được “kẻ thù
chính trong nội bộ đất nước, kẻ thù của các biện pháp kinh tế của chính quyền
Xô Viết Đó là bọn đầu cơ, bọn gian thương, bọn phá hoại độc quyền nhà nước.
Lênin cho rằng, không thể giải quyết vấn đề này bằng các biện pháp sử bắn hoặc
“những lời tuyên bố sấm sét”, bởi vì tiền đề kinh tế của bọn đầu cơ là tầng lớp những kẻ tiểu tư hữu và chủ nghĩa tư bản tư nhân, có đại diện của mình trong mỗi người tiểu tư sản Thông qua việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước, với
sự kiểm soát và điều tiết của nhà nước vô sản, những “kẻ thù” này sẽ được hạn chế và dần dần mất đi Đây là một điều có lợi cho chính quyền Xô viết, cho những người dân lao động
Không những chỉ có vậy, mà theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước còn
được xem là công cụ đấu tranh chống chủ nghĩa quan liêu, và những lệch lạc
quan liêu chủ nghĩa Khi nói tới thực chất của “chính sách kinh tế mới”, Lênin
đã đề cập đến nhiệm vụ “đấu tranh chống chủ nghĩa quan liêu và tác phong lề mề” Vì sao và thông qua chính sách kinh tế mới mà có thể thực hiện được nhiệm vụ này? Lênin phân tích và chỉ ra nguồn gốc kinh tế của chủ nghĩa quan liêu ở Nga: đó là tình trạng riêng rẽ, tình trạng phân tán của những người sản xuất nhỏ, cảnh khốn cùng của họ, tình trạng không có đường xá, mù chữ, không
có trao đổi giữa nông nghiệp với công nghiệp, tình trạng thiếu mối quan hệ gắn
Trang 8bó giữa công nghiệp và nông nghiệp.v.v Theo đó, chủ nghĩa quan liêu chỉ mất đi khi cơ sở kinh tế của nó không còn trên thực tế Với tư cách là một nền sản xuất lớn, có tính tổ chức hết sức chặt chẽ dưới sự kiểm soát của nhà nước vô sản, sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước cùng với việc phát triển nền kinh tế hàng hóa, sẽ
là một trong những biện pháp hữu hiệu giải quyết có hiệu quả cái cơ sở kinh tế
ấy trong đời sống xã hội
Một điều đáng quan tâm ở đây, theo Lênin là, thông qua chủ nghĩa tư bản
và chủ nghĩa tư bản nhà nước, mà giai cấp công nhân có thể học tập được cách
thức tổ chức và quản lý một nền sản xuất lớn Lênin nghiêm túc chỉ ra rằng, khi
ấy, giai cấp vô sản Nga, so với bất cứ giai cấp vô sản ở các nước phát triển nào khác là giai cấp tiên tiến hơn về chế độ chính trị của nước mình và về sức mạnh của chính quyền công nông, nhưng lại lạc hậu hơn những nước lạc hậu nhất ở Tây Âu về mặt tổ chức một chủ nghĩa tư bản nhà nước có quy củ, về trình độ văn hóa, về mức độ chuẩn bị cho việc thực hiện chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực sản xuất vật chất Lênin phê phán luận điểm cho rằng, vì không có sự tương xứng đó cho nên không cướp chính quyền Lênin coi đó là luận điểm của hạng “người trong vỏ ốc” không biết rằng, sẽ không bao giờ có và không thể có sự tương xứng ấy trong sự phát triển của tự nhiên cũng như trong xã hội, mà chỉ có trải qua hàng loạt lần làm thử…thì mới có thể xây dựng nên chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh” Chủ nghĩa tư bản nhà nước, nếu thực hiện được, sẽ giúp chính quyền Xô Viết khắc phục được dần tình trạng lạc hậu ấy Cũng qua đây mà học tập được cách quản lý của “những người tổ chức thông minh và có kinh nghiệm” trong những xí nghiệp hết sức to lớn thực sự đảm nhận được việc cung cấp sản phẩm cho hàng chục triệu người Lênin kêu gọi: “nhiệm vụ của chúng ta là học tập chủ nghĩa tư bản nhà nước của người Đức, dốc hết sức ra bắt chước nó…bắt chước con đường phát triển của Tây Âu đó”, và nếu “học được cách sắp đặt tổ chức sản
Trang 9xuất quy mô toàn quốc, trên cơ sở chủ nghĩa tư bản nhà nước, thì khi ấy…sẽ bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội được củng cố”
Điều này lại gợi cho chúng ta nhớ đến lời chỉ dẫn của Lênin trong tác phẩm: “Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xô viết”, ở đó Ông đánh giá rất cao phương pháp Tay lo, rằng, “nó bao hàm một sự tiến bộ lớn của khoa học,
nó phân tích một cách có hệ thống quá trình sản xuất và mở đường cho việc nâng cao sức lao động của con người” Từ đó Lê nin đã nhắc nhở: “chúng ta phải áp dụng phương pháp Tay lo và nâng cao năng suất lao động theo kiểu khoa học của người Mỹ trong cả nước Nga, kết hợp phương pháp ấy với việc giảm bớt thời gian lao động, với việc sử dụng những phương pháp sản xuất và tổ chức lao động mới mà không gây ra một thiệt hại nào đối với sức lao động của nhân dân lao động”
Chủ nghĩa tư bản nhà nước thông qua sự “du nhập” của tư bản từ bên
ngoài là hình thức du nhập tiến bộ kỹ thuật hiện đại; qua đó mà hy vọng có được
trình độ trang bị cao của chủ nghĩa tư bản Nếu không lợi dụng kỹ thuật đó thì không xây dựng tốt được cơ sở của nền đại sản xuất của chính quyền Xô Viết, và
lẽ đương nhiên, việc xây dựng chủ nghĩa xã hội sẽ trở nên rất khó khăn
Cũng theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước còn mang lại cái lợi là,
thông qua sự phát triển nó mà phục hồi được giai cấp công nhân Nếu chủ nghĩa
tư bản được lợi thế, thì sản xuất công nghiệp cũng sẽ được tăng lên và giai cấp
vô sản cũng theo đó mà tăng lên nhanh Nếu chủ nghĩa được khôi phục lại thì cũng có nghĩa là sẽ khôi phục lại giai cấp vô sản và tạo ra được một giai cấp vô sản ccông nghiệp, vì chiến tranh, vì bị phá nên đã bị mất hết tính giai cấp, nghĩa
là đã bị đẩy ra ngoài con đường tồn tại giai cấp của mình và không còn tồn tại với tư cách là giai cấp vô sản nữa Đôi khi về hình thức nó đã được coi là giai cấp vô sản, nhưng nó không có gốc về kinh tế
Trang 10Lập luận này của Lênin là hoàn toàn chính xác, bởi giai cấp vô sản chính
là sản phẩm của nền đại công nghiệp, tồn tại gắn liền với sự tồn tại và phát triển của công nghiệp Chủ nghĩa tư bản đã đem tới sự phát triển của công nghiệp, công nghiệp sinh ra giai cấp vô sản Nhưng chính sự phát triển của công nghiệp,
sự lớn mạnh của giai cấp vô sản sẽ lại là nhân tố cơ bản để thủ tiêu đi giai cấp tư sản và chế độ tư bản chủ nghĩa – giai cấp và chế độ bóc lột người cuối cùng trong xã hội
Luận giải trên của Lênin về những ích lợi khi sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là hết sức sâu sắc, lôgích, có
cơ sở vững chắc – một quan điểm hoàn toàn mới mẻ trong lịch sử, thể hiện tư duy sáng tạo của bậc thiên tài
Những luận giải trên đây phản ánh những thay đổi căn bản trong quan niệm của Lênin về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước tiểu nông,
từ quan niệm “trực tiếp” dùng sắc lệnh của nhà nước vô sản, để tổ chức và phân phối sản phẩm sang quan niệm “cần thiết phải có một loạt những bước quá độ như chủ nghĩa tư bản nhà nước” Tính đúng đắn của luận giải này đã được chính thực tiễn sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga chứng minh
Sau khi đập tan bọn vũ trang can thiệp và kết thúc nội chiến, tình hình kinh tế, chính trị, xã hội nước Nga rơi vào cảnh rất bi đát Đất nước lâm vào cuộc khủng hoẳng toàn diện trầm trọng Sản xuất đình đốn, sản lượng nông nghiệp chỉ còn 1/ 2, công nghiệp chỉ còn 1/ 7 so với trước chiến tranh, bội chi ngân sách từ 31 tỷ rup năm 1918 đã tăng lên 21.937 tỷ rup vào năm 1923 Thiên tai liên tiếp xảy ra làm cho lương thực ngày càng trở nên thiếu thốn, ruộng đất bị
bỏ hoang Các tệ nạn xã hội, bạo loạn gia tăng chưa từng có Đời sống của người lao động vô cùng khó khăn, liên minh công nông đứng trước nguy cơ bị