Tín ngưỡng tống hậu nghiên cứu trường hợp đền mẫu ninh cường (xã trực phú, huyện trực ninh, nam định)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- ĐỖ VĂN CƯỜNG TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP ĐỀN MẪU NINH CƯỜNG XÃ TRỰC PHÚ, HUYỆN TRỰC NINH, NAM ĐỊN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ VĂN CƯỜNG

TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP ĐỀN MẪU NINH CƯỜNG

XÃ TRỰC PHÚ, HUYỆN TRỰC NINH, NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Nhân học

Hà Nội-2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ VĂN CƯỜNG

TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP ĐỀN MẪU NINH CƯỜNG

XÃ TRỰC PHÚ, HUYỆN TRỰC NINH, NAM ĐỊNH

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Nhân học

Mã số: 60 31 03 02

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Chính

Hà Nội-2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi; các tư liệu được sử dụng trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, những phát hiện được đưa ra trong luận văn là kết quả nghiên cứu của tác giả luận văn

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về những nội dung có trong luận văn

Hà Nội, ngày 24 tháng 06 năm 2016

Tác giả

Đỗ Văn Cường

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Văn Chính, người thầy đã hướng dẫn và chỉ bảo tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu của mình Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giảng viên khoa Nhân học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy và tạo điều kiện cho tôi học tập nghiên cứu trong thời gian học tập bậc Cao học Tôi xin cảm ơn tới nhân dân và chính quyền địa phương các xã: Trực Phú, Trực Thái, Trực Hùng, Trực Cường đã tạo điều kiện cho tôi có cơ hội trực tiếp nghiên cứu trên thực địa, tiếp xúc với các cá nhân và tổ chức trên địa bàn để thu thập tư liệu Tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn của mình Tôi luôn biết ơn và trân trọng những tình cảm đó

Hà Nội, ngày 24 tháng 06 năm 2016

Đỗ Văn Cường

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Đóng góp của luận văn 4 Chương 1.TỤC THỜ NỮ THẦN VÀ TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU Ở VIỆT NAM VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN Error! Bookmark not defined

1.1.Khái niệm về tục thờ nữ thần và cơ sở khoa học của vấn đề Error! Bookmark not defined

1.2.Các khuynh hướng tiếp cận nghiên cứu tín ngưỡng Nữ thần ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.3.Tống Hậu: Lịch sử thờ cúng và các nghiên cứu liên quan Error! Bookmark not defined

1.4.Vấn đề nghiên cứu, lý thuyết và phương pháp tiếp cận Error! Bookmark not defined

1.5.Tóm lược về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2.TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU TẠI NINH CƯỜNG: LỊCH SỬ

VÀ NGHI LỄ Error! Bookmark not defined

2.1 Lịch sử tục thờ Tống Hậu ở Ninh Cường Error! Bookmark not defined

2.2 Nghi lễ và thực hành thờ cúng Error! Bookmark not defined

2.3 Quản lý, coi sóc và tu bổ đền Error! Bookmark not defined

2.4 Vị trí tục thờ Tống Hậu trong thần đạo địa phươngError! Bookmark

not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA TÍN NGƯỠNG TỐNG HẬU

TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI TỤC THỜ NỮ THẦN Ở VIỆT NAM Error!

Bookmark not defined

3.1 Đặc điểm tục thờ các nữ thần gốc Hoa ở Việt NamError! Bookmark

not defined

3.2 Đặc điểm của tục thờ nữ thần gốc Việt Error! Bookmark not defined

3.3 Vị trí của Tống Hậu trong hệ thống nữ thần Việt Nam Error!

Bookmark not defined

3.4 Phụ nữ và nữ thần Error! Bookmark not defined

3.5 Những thay đổi trong tục thờ cúng Tống Hậu ở Ninh Cường và xu

hướng thế tục hóa, thương mại hóa hoạt động tâm linhError! Bookmark

not defined

3.6 Nữ thần, bản sắc văn hóa địa phương và vấn đề bảo tồn di sản văn hóa Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

Phụ lục 1: Ảnh Error! Bookmark not defined

Phụ lục 2: Danh sách những người cấp tin Error! Bookmark not defined

Phụ lục 3: Giới thiệu đền Quốc Mẫu Ninh Cường thờ Tống Thái hậu Error! Bookmark not defined Phụ lục 4: Thần tích các làng thờ Tứ vị Thánh nươngError! Bookmark not defined

Phụ lục 5: Tứ Đại Cờn Sự Tích Văn Error! Bookmark not defined Phụ lục 6: Văn Tứ vị Vua Bà đền Cờn Môn Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Các vị thần được phối thờ tại đền Mẫu Ninh Cường Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1: Bảng thống kê số người đến lễ đền Mẫu trong ngày đầu tháng 10,

11, 12 âm lịch 2015 Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

PGS.TS Phó giáo sư, Tiến sĩ

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn hóa thờ nữ thần phổ biến ở nhiều vùng miền trên khắp đất nước Việt Nam Các vị nữ thần thậm chí được tôn lên thành một hệ thống các vị thần Sáng Tạo đứng đầu Tứ Phủ (Mẫu Địa, Mẫu Thủy, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thượng Thiên) Bên cạnh các vị thần đứng đầu Đạo Mẫu còn có các vị nữ thần có công giúp dân, giúp nước được nhân dân tôn kính và thờ cúng Đôi khi chỉ là những vị nữ thần không tên tuổi nhưng đã linh ứng che chở cho dân làng, bảo vệ dân làng khỏi những tai ương Những vị thần ấy có thể là những vị nhân thần, thiên thần có nguồn gốc bản địa, hoặc nguồn gốc nước ngoài

Hiện nay, các hiện tượng tín ngưỡng tôn giáo đặc biệt là sự phát triển nhanh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong quá trình hiện đại hóa Sự nở rộ của các lễ hội đã bộc lộ những bất cập và những vấn đề mới đòi hỏi phải được tìm hiểu Những trường hợp cụ thể như hiện tượng thờ cúng ở Phủ Giầy (Nam Định),

Bà Chúa Kho (Bắc Ninh), Bà Chúa Xứ (An Giang), hay một vài địa điểm nổi trội về tín ngưỡng tâm linh như Chùa Hương (Hoài Đức, Hà Nội), chùa Bái Đính (Ninh Bình), v.v là những điểm gây chú ý với dư luận trong nước và quốc tế Có một đặc điểm chung là đối tượng thờ cúng ở những địa điểm này đa phần là nữ thần

Nghiên cứu của tôi về tín ngưỡng Tống Hậu, một vị thần có gốc Trung Hoa nhưng đang được các cư dân vùng sông biển thờ cúng Vị thần này được thờ cúng chủ yếu tại những cửa sông lớn dọc theo bờ biển Việt Nam trở thành một trong những vị thần chủ đạo đối với nghề sông nước và đi biển Đó là tín ngưỡng Tứ vị Thánh nương với vai trò trung tâm là Tống Hậu, một Hoàng Thái hậu thời nhà Tống Tín ngưỡng này đã vào sâu trong đất liền tới trung tâm Thăng Long, Phố Hiến và được phối thờ rải rác khắp các vùng duyên hải miền Trung và miền Nam Việt Nam

Từ một vị thần biển, trải qua thời gian, Tống Hậu trở thành nữ thần được gán cho nhiều chức năng hơn ban đầu mang lại sự sinh sôi, mùa màng, con cái, công danh, tài lộc đáp ứng các nhu cầu tâm linh của người dân địa phương, được người

2

dân tôn bà làm Quốc Mẫu Tục thờ Tống Hậu đã nhanh chóng hòa cùng các tín ngưỡng nữ thần khác ở Việt Nam đặc biệt là Đạo Mẫu góp phần làm đa dạng hóa tín ngưỡng tâm linh của người Việt

Tôi chọn đề tài nghiên cứu về Tín ngưỡng Tống Hậu: Nghiên cứu trường

hợp đền mẫu Ninh Cường với mong muốn tìm hiểu sự hình thành và phát triển tín

ngưỡng Tống Hậu tại Ninh Cường (xã Trực Phú, huyện Trực Ninh, Nam Định), một trong 12 địa điểm được vua Lê Thánh Tông ban chỉ dụ sau khi đánh Chiêm Thành thắng lợi (1470) Trong luận văn, tôi sẽ trình bày những phát hiện về nghi lễ thờ phụng và những thay đổi trong phong tục thờ cùng Tống Hậu trước và sau Đổi mới (1986), vai trò của nữ thần trong cộng đồng cư dân địa phương Qua đó, góp phần làm rõ hiện trạng và những xu hướng trong văn hóa tâm linh tín ngưỡng nữ thần ở Việt Nam, những đặc điểm của một vị thần có nguồn gốc du nhập từ Trung Quốc Hi vọng đây sẽ là một nghiên cứu trường hợp có thể cung cấp thêm một phần nào đó tư liệu cho các nghiên cứu khác về nữ thần ở Việt Nam

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu diễn trình lịch sử của một vùng đất gắn liền với việc thờ phụng một vị thần biển mang gốc gác Trung Hoa Vị trí của Tống Hậu với tín ngưỡng thờ nữ thần của người Việt nói chung và tục thờ nữ thần gốc Trung Hoa nói riêng Những thay đổi trong tập tục thờ cúng, văn hóa tín ngưỡng của người dân địa phương cùng vai trò của nữ thần đối với người dân đặc biệt là với phụ nữ Qua đó chúng tôi tập trung trả lời các câu hỏi sau:

- Tục thờ Tống Hậu ở Ninh Cường diễn ra như thế nào?

- Tục thờ Tống Hậu ở Ninh Cường có những đặc điểm gì và tại sao bà lại được người dân thờ cúng?

- Vị trí của tục thờ Tống Hậu và mối liên hệ lịch sử văn hóa với tục thờ nữ thần của người Việt nói chung và tục thờ nữ thần gốc Trung Hoa nói riêng?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tục thờ Tống

Hậu, quá trình hình thành và xác lập tín ngưỡng trên vùng đất Ninh Cường Những

3

thay đổi trong tục thờ và vị trí của Tống Hậu trong đời sống của người dân địa phương Trong nghiên cứu này tôi tập trung vào những người thường xuyên đi lễ, niềm tin của họ vào vị thần, sự linh thiêng và những mong muốn của họ khi tìm đến với Tống Hậu

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu Tục thờ Tống Hậu trên địa bàn vùng đất

thuộc tổng Ninh Cường xưa, ngày nay là bốn xã Trực Phú, Trực Thái, Trực Hùng, Trực Cường thuộc huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định, trung tâm là đền Mẫu Ninh Cường (đền Quốc Mẫu Ninh Cường) Tuy nhiên, không chỉ có cư dân bốn xã này thờ Tống Hậu, người dân ở các nơi khác xung quanh cũng thường xuyên về đây lễ bái như huyện Hải Hậu, Nghĩa Hưng, Nam Trực, vì nhiều đền ở các địa phương này rước chân nhang từ đền Mẫu Ninh Cường về thờ Ngoài ra, rất nhiều người ở các nơi khác cũng về để cúng bái do họ được nghe rằng đây là một ngôi đền linh thiêng trong đó có các đoàn hầu đồng, những người làm ăn và sinh sống ở nơi xa v.v

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn của mình tôi sử dụng nhiều nguồn tư liệu khác nhau, chủ yếu là tài liệu điền dã dân tộc học, đó là những bản văn chép tay, bia ký, nguồn tài liệu phỏng vấn và quan sát tại thực địa Trong nghiên cứu của mình, tôi tập trung vào sử dụng phương pháp định tính, trong đó tôi có hơn một năm quan sát và thực hiện các cuộc phỏng vấn cấu trúc và phi cấu trúc cũng như các cuộc tiếp xúc trò chuyện cùng với người dân, đặc biệt là những người thường xuyên có mặt tại đền Mẫu Ninh Cường Tôi đã có mặt trong hầu hết các nghi lễ lớn nhỏ tại đền diễn ra trong năm 2015, trong đó có: ba ngày lễ hội, lễ tết Nguyên Đán, ngày lễ kỷ niệm Hai Bà Trưng, lễ tịch điền, một số ngày rằm, mùng một; được nghe người dân nơi đây chia sẻ những câu chuyện về sự linh thiêng của Tống Hậu, niềm tin của họ về vị thần và quá trình thay đổi trong tập tục thờ cúng từ xưa tới nay

Bên cạnh đó tôi sưu tầm và tham khảo các nguồn tài liệu thứ cấp, các bài nghiên cứu của những nhà nghiên cứu đi trước trong các hội thảo, sách chuyên khảo, tạp chí và nguồn tài liệu từ internet Đó là những nguồn tư liệu không thể

4

thiếu trong quá trình phân tích, xử lý tư liệu để đạt được một cái nhìn tổng quan và

so sánh

5 Đóng góp của luận văn

Trên phương diện thực tiễn: đây là một đề tài nghiên cứu từ những trăn trở của

bản thân tác giả khi quan sát việc thực hành nghi lễ tại địa phương nơi mà mình sinh ra và lớn lên Đền Mẫu Ninh Cường là một ngôi đền có ảnh hưởng lớn tới đời sống tín ngưỡng của người dân trong vùng Những vấn đề và câu hỏi được đặt ra khi tham dự các nghi lễ, lễ hội tại ngôi đền này Mặt khác tôi muốn liên hệ với sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong thời gian gần đây

Trên phương diện lý luận: tôi áp dụng các quan đểm của lý thuyết chức năng

trong Nhân học về nghiên cứu tín ngưỡng tôn giáo vào việc giải thích một số hiện tượng nghi lễ và sự phát triển của tín ngưỡng nữ thần ở Việt Nam Trên cơ sở đó tôi đưa ra một số nhận định về xu hướng phát triển của các tín ngưỡng tôn giáo trong tương lai, đặc biệt nhìn nhận từ góc độ người dân, những người thực hành tín ngưỡng – là chủ thể của văn hóa tín ngưỡng đương đại

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ban tuyên giáo Hải Hậu 2010, Tên làng, xã – huyện Hải Hậu qua các thời kỳ (từ năm 1485 đến năm 2010), tại website

http://www.haihau.vn/default.aspx?tabid=284& ID=449&CateID=, truy cập ngày 23/11/2015

2 Chu Xuân Diên 2006, Văn hóa dân gian: Mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể loại, Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nội

3 Chu Xuân Giao 2010, “Đền Cờn và nữ thần cửa Chúa (Nghệ An) ở thế kỷ XVII trong ghi chép thực địa của giáo sĩ Đắc Lộ, từ góc nhìn nhân loại học lịch sử”, tại website http://damau.org/archives/11727, truy cập ngày 16/10/2015

4 Chu Xuân Giao 2013, “Mẫu Liễu Thanh Sam: bước đầu nghiên cứu về nhóm văn bản chép sự tích Liễu Hạnh công chúa xuất hiện từ thời Lý”, in trong Ngô Đức

Thịnh (chủ biên) 2013, Văn hóa thờ nữ thần – mẫu ở Việt Nam và Châu Á,

Nxb.Thế giới, Hà Nội

5 Đặng Nghiêm Vạn 2001, Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam,

Nxb.Chính trị Quốc gia, Hà Nội

6 Đặng Nghiêm Vạn 2014, “Mấy suy nghĩ về nữ thần trong tín ngưỡng Việt Nam”,

Tạp chí Văn hóa Phật giáo (số 10), tại website http://www.phathoc.net/tai-lieu-

lich-su/nhan-vat/5AE648_may_suy_nghi_ve_vi_tri_cua_nu_than_trong_tin_nguong_viet_nam.as

px, truy cập ngày 03/11/2015

7 Đặng Văn Bài, Nguyễn Thị Thu Trang 2013, “Đạo Mẫu nhìn từ bản sắc văn hóa

Việt Nam”, in trong Ngô Đức Thịnh (chủ biên) 2013, Văn hóa thờ nữ thần – mẫu

ở Việt Nam và Châu Á, Nxb.Thế giới, Hà Nội

8 Đào Duy Anh 2006, Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb.Văn hóa thông tin, Hà

Nội

9 Đào Duy Anh 2009, Hán Việt Từ Điển, Nxb.Văn hóa thông tin, Hà Nội

10 Đào Tố Uyên, “Khai hoang ven biển ở Nam Định thời Lê Sơ qua nghiên cứu trường hợp Quần Anh, Hải Hậu (1485-1511)”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 5(379),

tr.32-43