Các nghiên cứu về nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên Trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện nay .... Một số giải pháp nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên trường đại học Hàng hả
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
………
TRẦN VIỆT DŨNG
SÁNG TẠO VÀ VIỆC NÂNG CAO NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÀNG
HẢI VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Hà Nội - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
………
TRẦN VIỆT DŨNG
SÁNG TẠO VÀ VIỆC NÂNG CAO NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÀNG
HẢI VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng &
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn và PGS.TS Nguyễn Ngọc Hà Các số liệu, tài liệu trong luận án trung thực, bảo đảm tính khách quan Các tài liệu có nguồn gốc xuất
xứ rõ rang
Tác giả
Trần Việt Dũng
Trang 4DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1: Phân loại vấn đề
Bảng 2.2: Biểu hiện cái mới có giá trị khi giải quyết 3 loại vấn đề Bảng 3.1: Mối quan hệ giữa năng lực sáng tạo và mức độ sáng tạo Bảng 3.2: Nhân tố thúc đẩy sáng tạo và nhân tố kìm hãm sáng tạo Bảng 3.3: Nhân tố thuận lợi của sáng tạo và nhân tố cản trở sáng tạo Bảng 4.1: Kết quả tốt nghiệp của sinh viên ĐHHHVN
Bảng 4.2: Nghiên cứu khoa học của sinh viên ĐHHHVN
Bảng 4.3: Yêu cầu đối với sinh viên mới tốt nghiệp ĐHHHVN Bảng 4.4: Tần suất đưa ra sáng kiến, ý tưởng sáng tạo của sinh viên Bảng 4.5: So sánh số lượng học hàm, học vị của 3 Trường Đại học Bảng 4.6: Về cấu trúc công việc – kiến thức – môn học
Bảng 4.7: Các nguồn tri thức – kỹ năng
Trang 5MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC CÁC BẢNG
MỞ ĐẦU 7 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI Error!
Bookmark not defined
1.1 Các công trình nghiên cứu về sáng tạo, năng lực sáng tạo Error! Bookmark
not defined
1.2 Các nghiên cứu về nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên Trường Đại học
Hàng hải Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined
1.3 Những vấn đề Luận án cần tiếp tục nghiên
cứu……… Error! Bookmark not defined
Chương 2 LÝ LUẬN CHUNG VỀ SÁNG TẠO Error! Bookmark not defined
2.1 Định nghĩa khái niệm “sáng tạo” Error! Bookmark not defined
2.1.1 Các định nghĩa tiêu biểu về sáng tạo .Error! Bookmark not defined
2.1.2 Định nghĩa khái niệm “sáng tạo” trên lập trường duy vật biện chứng
Error! Bookmark not defined
2.2 Những bộ phận hợp thành của hoạt động sáng tạo Error! Bookmark not
defined
2.2.1 Chủ thể sáng tạo và tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined 2.2.2 Vấn đề của sáng tạo Error! Bookmark not defined 2.2.3 Môi trường và sản phẩm sáng tạo Error! Bookmark not defined
2.3 Các giai đoạn, đặc trưng và những thuộc tính của hoạt động sáng tạo Error!
Bookmark not defined
2.3.1 Các giai đoạn của hoạt động sáng tạo Error! Bookmark not defined 2.3.2 Những thuộc tính và đặc trưng của hoạt động sáng tạo Error!
Bookmark not defined
Trang 6Chương 3 NĂNG LỰC SÁNG TẠO VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP CHUNG NÂNG CAO NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA CON NGƯỜI Error! Bookmark
not defined
3.1 Khái niệm “Năng lực sáng tạo” Error! Bookmark not defined
3.1.1 Định nghĩa khái niệm “Năng lực sáng tạo” Error! Bookmark not
defined
3.1.2 Mức độ sáng tạo .Error! Bookmark not defined
3.2 Nâng cao năng lực sáng tạo của con người: những yếu tố làm cơ sở và các
phương pháp chung .Error! Bookmark not defined
3.2.1 Những yếu tố làm cơ sở nâng cao toàn diện năng lực sáng tạo của con
người .Error! Bookmark not defined
3.2.2 Các phương pháp chung nâng cao năng lực sáng tạo của con người
Error! Bookmark not defined
Chương 4 NÂNG CAO NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA SINH VIÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÀNG HẢI VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark
not defined
4.1 Năng lực sáng tạo của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện
nay: quan điểm, thực trạng, nguyên nhân .Error! Bookmark not defined
4.1.1 Một số quan điểm về đánh giá thực trạng, xác định nguyên nhân Error!
Bookmark not defined
4.1.2 Về thực trạng và nguyên nhân .Error! Bookmark not defined
4.2 Một số giải pháp nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên trường đại học
Hàng hải Việt Nam hiện nay .Error! Bookmark not defined
4.2.1 Các giải pháp góp phần hình thành tư duy sáng tạo và động cơ sáng tạo
ở sinh viên .Error! Bookmark not defined
4.2.2 Các giải pháp có tác dụng gián tiếp trong việc nâng cao năng lực sáng
tạo của sinh viên Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
Trang 7DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 12 TÀI LIỆU THAM KHẢO 13 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Sáng tạo là năng lực đặc biệt mang tính đặc trưng của con người, thể hiện khả năng vượt trội của con người so với thế giới loài vật Bằng lao động sáng tạo, nhân loại đã tạo ra một nền văn minh rực rỡ, tạo ra những sản phẩm kì diệu mà thiên nhiên hào phóng cũng không thể có được Những thành quả mà con người đạt được hiện nay trong mọi lĩnh vực từ khoa học công nghệ đến kinh tế, văn hóa, xã hội đều là kết quả của hoạt động tạo ra sản phẩm mới có giá trị
Hiện nay, thế giới đang trong quá trình toàn cầu hóa, trước hết là toàn cầu hóa
về kinh tế Quá trình đó một mặt làm cho các quốc gia xích lại gần nhau, ảnh hưởng, ràng buộc nhau ngày càng nhiều và chặt chẽ hơn trên mọi phương diện của đời sống xã hội; mặt khác, đã tạo nên sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các nền kinh tế, giữa các tổ chức và cá nhân Muốn tồn tại và phát triển, mỗi quốc gia, ngay cả mỗi tổ chức, cá nhân đều phải không ngừng năng động sáng tạo, tạo ra những sản phẩm mới ưu trội hơn, những giải pháp tối ưu và những quyết định mang tính đột phá Do đó, nâng cao năng lực sáng tạo là đòi hỏi cấp thiết đối với
sự tồn tại, phát triển của mọi quốc gia
Với tầm quan trọng của sáng tạo, nên đã từ rất sớm vào khoảng năm 300, Pappos - nhà toán học Hy Lạp nổi tiếng đã đặt nền móng chính thức cho khoa học sáng tạo Trong tập 7 của tác phẩm “Tuyển tập toán học” của mình, Pappos đã viết
về một bộ môn khoa học (viết theo tiếng Anh) đặt tên là Heuristics (có gốc là từ Eureka - tìm ra rồi) Heuristics hay Sáng tạo học có mục đích nghiên cứu tư duy sáng tạo, nhận thức các quy luật của nó và xây dựng các phương pháp, qui tắc tạo
ra các phát minh và sáng chế Sau Pappos, các nhà khoa học đã cố gắng tiếp tục phát triển Heuristics để xây dựng nó thành một bộ môn khoa học hoàn chỉnh Trong số đó, phải kể đến các nhà triết học như Descartes, Leibnitz, Bolzano và Poincaré… Tuy nhiên, Heuristics bị quên lãng trong một thời gian dài bởi như theo nhận xét của G.Polya – nhà toán học người Mĩ gốc Hungary về Heuristics: “Đó là lĩnh vực nghiên cứu không có hình dáng rõ ràng… Nó được trình bày trên những
Trang 9nét chung chung, ít khi đi vào chi tiết” [trích theo 89, tr.5] Chỉ từ sau Thế chiến thứ hai, cùng với cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, ở những nước công nghiệp đã bắt đầu xuất hiện nhu cầu phải giải quyết nhanh chóng và hiệu quả các vấn đề nảy sinh trên con đường phát triển Nhờ vậy, Heuristics đã hồi sinh, chuyển sang thời
kỳ phát triển mới theo cả chiều rộng lẫn chiều sâu Bắt đầu từ đây nhiều tổ chức, trung tâm nghiên cứu về sáng tạo, phương pháp luận sáng tạo ra đời và phát triển ở
Mỹ, Tây Âu, Liên Xô (cũ) Như vậy, hiện nay Sáng tạo học nói chung, Phương pháp luận sáng tạo nói riêng đã được nghiên cứu, phổ biến, ứng dụng ở nhiều nước phát triển Ở Việt Nam, năm 1991, được sự chấp thuận của lãnh đạo Đại học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm Sáng tạo khoa học - kỹ thuật (TSK) ra đời
và trở thành cơ sở chính thức đầu tiên ở nước ta giảng dạy, đào tạo và nghiên cứu Phương pháp luận sáng tạo và đổi mới với quy mô nhỏ, hẹp Nhìn chung, Sáng tạo học cả về lý thuyết lẫn thực tiễn chưa được phát triển, phổ biến ở Việt Nam
Từ xưa đến nay, người Việt Nam vốn có tư chất thông minh - sáng tạo nhưng
do hoàn cảnh lịch sử (luôn phải chống lại trước sự bành trướng, xâm lăng từ phương Bắc - kể cả hiện nay) mà người Việt chưa có điều kiện, môi trường để phát huy, phát triển năng lực sáng tạo của mình Bên cạnh đó, qua 30 năm đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, thế và lực của đất nước ngày càng tăng cao Tuy nhiên, nền kinh tế của Việt Nam vẫn là một nền kinh tế mang tính chất gia công, kém hiệu quả và đang đứng trước nguy cơ tụt hậu xa hơn so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới, chịu sự thách thức của “bẫy thu nhập trung bình” Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đã xác định mô hình phát triển kinh tế chuyển từ xây dựng nền kinh tế theo chiều rộng sang kết hợp với phát triển kinh tế theo chiều sâu Muốn vậy, cần phát triển giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, trong đó xây dựng nền giáo dục sáng tạo và đẩy mạnh sự sáng tạo trong khoa học - công nghệ là nhiệm vụ quan trọng để nâng cao năng suất lao động xã hội, tăng cường hàm lượng chất xám trong sản phẩm và tăng hiệu quả kinh tế ở cấp vi mô và vĩ
mô Ngoài ra, vấn nạn tham nhũng, suy thoái đạo đức, văn hóa xuống cấp đang
Trang 10gây bức xúc trong toàn xã hội buộc chúng ta phải có những giải pháp sáng tạo để giải quyết
Do vậy, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng lực sáng tạo cho người lao động là nhu cầu cấp thiết trong công cuộc xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội phồn vinh, nhân dân hạnh phúc Muốn nâng cao năng lực sáng tạo, cần phải có sự nghiên cứu chuyên sâu một cách hệ thống trước hết về bản chất của sáng tạo, năng lực sáng tạo, để lấy đó làm cơ sở lý luận vững chắc cho việc nghiên cứu các phương pháp sáng tạo (công cụ quan trọng nâng cao năng lực sáng tạo) và các chính sách, cơ chế xã hội nhằm kích thích, phát huy, phát triển năng lực sáng tạo của con người Việt Nam
Bên cạnh đó, hiện nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nền giáo dục - đào tạo của đất nước nói chung và giáo dục - đào tạo đại học nói riêng đang từng bước tiến hành đổi mới căn bản và toàn diện Và trường Đại học Hàng hải Việt Nam - một trong những cơ sở đào tạo lớn nhất của ngành giao thông vận
tải, không phải là một ngoại lệ Về mục tiêu đổi mới giáo dục Đại học, trong Nghị
quyết số 29-NQ/TW của BCHTW Đảng đã nêu rõ: “Đối với giáo dục đại học, tập
trung đào tạo nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, phát triển phẩm chất và năng lực tự học, tự làm giàu tri thức, sáng tạo của người học…” [114] Như vậy, nâng cao năng lực sáng tạo là một trong những mục tiêu của đổi mới giáo dục đại học nói chung và của trường Đại học Hàng hải nói riêng Tuy nhiên, cần phải có biện pháp cụ thể hơn trên cơ sở vận dụng quan điểm lý luận về sáng tạo để từng bước nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên tốt nghiệp ra trường
Với những lí do trên, tôi chọn vấn đề Sáng tạo và việc nâng cao năng lực
sáng tạo của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện nay làm đề tài
nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích: Làm sáng tỏ bản chất của sáng tạo, năng lực sáng tạo, xác định các
phương pháp chung nâng cao năng lực sáng tạo của con người cùng với việc khảo
Trang 11sát thực trạng (và nguyên nhân) năng lực sáng tạo của sinh viên Hàng hải hiện nay,
từ đó nêu các giải pháp nâng cao năng lực sáng tạo cho đối tượng này
Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích đó, luận án cần giải quyết
những nhiệm vụ cơ bản sau:
- Thứ nhất: làm rõ bản chất của sáng tạo thông qua việc xác định và phân tích
khái niệm sáng tạo; những bộ phận hợp thành của hoạt động sáng tạo; các giai đoạn, đặc trưng và những thuộc tính của hoạt động sáng tạo
- Thứ hai: làm rõ bản chất của năng lực sáng tạo qua việc xác định và phân
tích khái niệm năng lực sáng tạo, cấu trúc của năng lực sáng tạo, các cấp độ của năng lực sáng tạo, mức độ sáng tạo
- Thứ ba: từ sự phân tích toàn diện các nhân tố làm cơ sở, luận án xác định các
phương pháp chung nâng cao năng lực sáng tạo của con người
- Thứ tư, từ cơ sở lý luận ở trên, luận án thực hiện khảo sát thực trạng, nguyên
nhân và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện nay
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu về sáng tạo và năng lực sáng tạo
của con người trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, lấy đó làm cơ sở nghiên cứu về năng lực sáng tạo của sinh viên trường đại học Hàng hải Việt Nam
hiện nay
Phạm vi nghiên cứu: Luận án không nghiên cứu sáng tạo như một diễn trình
lịch sử và cũng không nghiên cứu nó ở một lĩnh vực riêng biệt, mà dưới góc độ triết học luận án nghiên cứu sáng tạo, năng lực sáng tạo của con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội ở tầm khái quát Đối với năng lực sáng tạo của sinh viên Hàng hải Việt Nam, luận án chỉ khảo sát nó từ năm 2013 đến nay Luận án cũng không quá đi sâu vào thực trạng, nguyên nhân yếu kém ở năng lực sáng tạo của sinh viên Hàng hải Việt Nam, mà chủ yếu đi từ lý luận để xây dựng các nhóm giải pháp nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện nay
Trang 124 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận: dựa trên quan điểm triết học Mác - Lênin về tư duy, hoạt động
nhận thức và thực tiễn của con người; quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới giáo dục - đào tạo; vận dụng quan điểm định hướng trong Nghị quyết số 29-NQ/TW của BCHTW Đảng về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo; ngoài ra, luận án kế thừa có chọn lọc những quan điểm đúng đắn, hợp lý của
các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về sáng tạo, bản chất của sáng tạo
Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận biện chứng duy
vật với các phương pháp cụ thể như thống nhất lịch sử - lôgíc; phân tích - tổng hợp; khái quát hoá và hệ thống hoá; thống kê, so sánh, điều tra xã hội học
5 Đóng góp mới của luận án
Thứ nhất, luận án đã nêu và luận chứng một cách hệ thống những nội dung về
bản chất của sáng tạo, năng lực sáng tạo; xác định những phương pháp chung nâng cao năng lực sáng tạo của con người
Thứ hai, luận án xác định thực trạng, nguyên nhân và nêu các giải pháp năng
cao năng lực sáng tạo của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam hiện nay
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Thứ nhất, luận án góp phần làm sáng tỏ bản chất của sáng tạo, năng lực sáng
tạo và xác định các phương pháp chung nâng cao năng lực sáng tạo của con người,
từ đó tạo cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng chính sách, quy chế nhằm nâng cao năng lực sáng tạo của con người Việt Nam hiện nay
Thứ hai, luận án có thể cung cấp luận cứ để Ban giám hiệu Trường Đại học
Hàng hải Việt Nam (và có thể, cho nhiều trường đại học khác) đưa ra chính sách, biện pháp cụ thể hơn nhằm nâng cao năng lực sáng tạo của sinh viên Hàng hải, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo của Nhà trường
Thứ ba, luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên cũng
như các nhà nghiên cứu và những ai quan tâm đến sáng tạo và đổi mới giáo dục Đại học ở Việt Nam
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, các phụ lục, luận án gồm 4 chương, 10 tiết