Đánh giá chung về tình hình, kết quả nghiên cứu việc tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam .... Chươ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
2 PGS.TS Nguyễn Minh Phương
XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ
CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN TIỄN SĨ CẤP ĐHQG
Luận án tiến sĩ
PGS TS Nguyễn Minh Phương GS TS Dương Xuân Ngọc
Hà Nội - 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dung và các trích dẫn nêu trong luận án là trung thực, chính xác Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Trang 4
1.1.1 Các công trình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các công trình nghiên cứu về lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước Error! Bookmark not defined
1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước Error! Bookmark not defined
1.2.1 Các công trình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not
defined
1.2.2 Các công trình nghiên cứu về lý thuyết phân quyền trong việc hoàn thiện bộ máy nhà nước
Error! Bookmark not defined 1.3 Đánh giá chung về tình hình, kết quả nghiên cứu việc tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.3.1 Những kết quả đạt được Error! Bookmark not defined
defined
Chương 2: LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO CỦA NÓ TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Error!
Bookmark not defined
2.1 Lý thuyết phân quyền: khái niệm, lịch sử hình thành, phát triển và nội dung Error! Bookmark not defined
2.1.1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined 2.1.2 Khái lược lịch sử hình thành, phát triển và nội dung của lý thuyết phân quyền Error!
Bookmark not defined
2.2 Phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở một số quốc gia điển hình trên thế giới Error! Bookmark not defined
Trang 52.2.1 Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước AnhError! Bookmark not
2.2.4 Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước Trung Quốc Error!
Bookmark not defined
2.3 Giá trị chung của lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined Chương 3: THAM KHẢO NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 3.1 Căn cứ chính trị - pháp lý tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam Error!
Bookmark not defined
3.1.1 Quan điểm của C Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin về nhà nước Error!
Bookmark not defined
3.1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản về Nhà nước pháp quyền Việt Nam Error! Bookmark not defined
3.2 Thực tiễn tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong xây dựng và
3.2.3 Tổ chức bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam từ 2014 đến nay Error!
Bookmark not defined
Trang 6Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY TRÊN CƠ SỞ THAM KHẢO NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀNError! Bookmark not
defined
4.1 Phương hướng tiếp tục hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
CNH, HĐH: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị của nhân loại cho thấy các tư tưởng về nhà nước và tổ chức nhà nước luôn chiếm vị trí rất quan trọng Trong đó, nổi bật nhất là tư tưởng phân chia và kiểm soát quyền lực nhà nước, mà ngày nay được nhiều nhà nghiên cứu gọi là lý thuyết phân quyền Nhà triết học cổ đại Aristote là một trong những người đầu tiên ở phương Tây nêu ra tư tưởng chia hoạt động của nhà nước thành ba thành tố: nghị luận, chấp hành và xét xử Trong thời kỳ Cách mạng tư sản thế k XVII - XVIII, tư tưởng này được tiếp t c bổ sung, phát triển với những đại biểu như: J Locke, S Montesquieu, T Hobbes, I Kant… Tư tưởng cốt lõi của lý thuyết phân quyền cho rằng, quyền lực nhà nước luôn có xu hướng tự mở rộng, tự tăng cường vai trò của mình Bất cứ ở đâu, lúc nào có quyền lực là sẽ xuất hiện xu hướng lạm quyền và chuyên quyền, do vậy, để đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, ngăn ngừa các hành vi lạm quyền của các cơ quan nhà nước thì phải thiết lập pháp chế nhằm giới hạn quyền lực nhà nước Cách tốt nhất để chống lạm quyền là giới hạn quyền lực bằng các công c pháp lý và không tập trung quyền lực, mà phân chia nó cho các bộ phận độc lập nắm giữ Sự phân chia quyền lực ở đây phải được thể hiện trên cơ sở của Hiến pháp và pháp luật Pháp luật phải mang tính khách quan và thừa nhận các quyền tự do cá nhân; bản chất của nó là sự thể
hiện ý chí chung của nhân dân
Với m c tiêu là chống lại chế độ độc tài chuyên chế, lạm quyền và bảo đảm quyền tự do của con người, lý thuyết phân quyền đã trở thành một trong những nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước tư sản kể từ ngày đầu Cách mạng tư sản cho đến ngày nay Trên cơ sở lý thuyết phân quyền, thực tiễn
đã hình thành những chính thể nhà nước khác nhau phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội và truyền thống văn hóa của từng quốc gia như chính thể Tổng thống, chính thể Đại nghị (Cộng hoà và Quân chủ) và chính thể Hỗn hợp Thực tiễn chính trị - pháp lý
tổ chức bộ máy nhà nước ở nhiều nước trong hàng trăm năm qua đã chứng tỏ những giá trị của lý thuyết phân quyền như phê phán, phủ định chế độ tập quyền quân chủ
Trang 82
chuyên chế, độc tài và đề cao giá trị của Hiến pháp, pháp luật, đặt nền móng hình thành thể chế chính trị dân chủ; quyền lực nhà nước thuộc nhân dân và được trao cho các nhánh quyền lực nhà nước khác nhau (lập pháp, hành pháp, tư pháp) nhằm đảm bảo chuyên môn hoá chức năng, nhiệm v của mỗi nhánh quyền lực, tăng tính hiệu quả của các cơ quan nhà nước; hình thành cơ chế kiềm chế, đối trọng, kiểm tra và chế ước lẫn nhau trong hoạt động giữa các nhánh quyền lực, nhờ đó loại trừ nguy cơ tập trung quyền lực nhà nước vào tay một cá nhân, nhóm người hay một cơ quan quyền lực duy nhất nào đó - nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự tha hóa trong thực thi quyền
cơ chế tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước khoa học là nguyên nhân cơ bản nảy sinh tình trạng lạm quyền và quan liêu, tham nhũng, từ đó làm suy giảm hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước
Đối với nước ta, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, một số lý luận, học thuyết với
tư cách giá trị nhận thức của văn minh nhân loại bị lãng quên hoặc được lý giải một cách thiên lệch mang nặng định kiến và lý thuyết phân quyền là một trong những trường hợp như vậy Bộ máy nhà nước ta được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo, không tổ chức
theo mô hình của lý thuyết phân quyền Tuy nhiên, quá trình xây dựng và hoàn thiện
bộ máy nhà nước trong những năm qua và đặc biệt thời kỳ đổi mới từ 1986 đến nay với
sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, dân chủ hoá đời sống xã hội đã cho thấy những giá trị chung của văn minh nhân loại, không ph thuộc vào chế độ chính trị và nếu coi nhẹ hoặc chối bỏ chúng thì không thể tiến lên được Văn kiện XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng
định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp” [35, tr.85] và Điều 2, Hiến pháp 2013 quy định:“Quyền lực nhà nước là thống nhất, có
sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” [56] Như vậy, về lý luận và thực tiễn, việc thực hiện nguyên tắc “phân công, phối hợp và kiểm soát” đã thể hiện sự tham khảo ở một
Trang 9mức độ nhất định những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền và đã đem lại được những kết quả nhất định Mặc dù đã có sự tham khảo những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền nhưng dường như chúng ta vẫn chưa vượt qua được những hạn chế trước đây, nguyên tắc này mới chỉ được tham khảo trên khía cạnh kỹ thuật tổ chức và phân công lao động mà chưa thể hiện được bản chất chính trị của việc phân công quyền lực nhà nước Bởi vì, việc phân công quyền lực nhà nước còn nhiều bất cập, thiếu tính chuyên nghiệp Sự phân công chưa rõ ràng về thẩm quyền đã dẫn đến sự chồng chéo về chức năng, nhiệm v giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp ở cấp trung ương
và giữa các cơ quan nhà nước trung ương và địa phương Bên cạnh đó, phương thức
“kiểm soát” quyền lực nhà nước chưa được thiết lập một cách hiệu quả, còn hình thức
Điều này đã làm hạn chế hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, chưa đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân,
vì Nhân dân Do đó, cần:
Xác định rõ cơ chế phân công, phối hợp thực thi quyền lực nhà nước, nhất là cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp trên cơ sở quyền lực nhà nước là thống nhất; xác định rõ hơn quyền hạn và trách nhiệm của mỗi quyền Đồng thời, quy định rõ hơn cơ chế phối hợp trong việc thực hiện và kiểm soát các quyền ở các cấp chính quyền Tiếp t c phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước ở Trung ương và địa phương và của mỗi cấp chính quyền địa phương [37, tr.176]
Chính vì vây, việc nghiên cứu để có hiểu biết chính xác về những giá trị của
lý thuyết phân quyền nhằm tham khảo, vận d ng vào điều kiện Việt Nam là rất cần thiết Với mong muốn góp phần vào việc làm rõ hơn những giá trị của lý thuyết phân quyền, cũng như việc tham khảo, vận d ng những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền
Việt Nam hiện nay, nghiên cứu sinh mạnh dạn chọn đề tài: “Lý thuyết phân quyền:
Giá trị tham khảo trong xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sỹ chính trị học của mình
Trang 10- Nhiệm vụ nghiên cứu:
+ Nghiên cứu nội dung và các giá trị của lý thuyết phân quyền về tổ chức bộ
máy nhà nước
+ Khái quát kinh nghiệm vận d ng lý thuyết phân quyền trong việc tổ chức
bộ máy nhà nước của một số quốc gia trên thế giới
+ Đánh giá thực trạng tổ chức bộ máy nhà nước và xác định những vấn đề đặt
ra trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước ở nước ta trên cơ sở tham khảo những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền
+ Đề xuất giải pháp hoàn thiện bộ máy nhà nước đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá
trị hợp lý của lý thuyết phân quyền
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu:
Lý thuyết phân quyền và việc tham khảo những giá trị của lý thuyết phân
quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Quá trình hình thành, phát triển và nội dung của lý thuyết phân quyền
+ Khảo sát thực tiễn vận d ng lý thuyết phân quyền trong tổ chức bộ máy
nhà nước ở một số quốc gia điển hình trên thế giới
+ Những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền trong xây dựng và hoàn
thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam được thể hiện qua các Văn kiện của
Trang 11Đảng và trong các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992, 2013 (tập trung vào giai
đoạn từ năm 1992 đến nay)
4 Cơ sở lý lu n và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận:
+ Quan điểm của C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
về tổ chức bộ máy nhà nước
+ Những di sản tư tưởng nhân loại về Nhà nước pháp quyền, về phân chia và
kiểm soát quyền lực nhà nước (tư tưởng phân quyền); những kết quả nghiên cứu lý luận trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề nghiên cứu
+ Quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách tổ chức và
hoạt động của bộ máy nhà nước đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta hiện nay Đặc biệt là quan điểm về thực hiện nguyên
tắc “thống nhất, phân công, phối hợp và kiểm soát” trong tổ chức và hoạt động
quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay
- Phương pháp luận về phương pháp nghiên cứu:
+ Để thực hiện luận án này, tác giả chủ yếu vận d ng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin: chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
+ Trong quá trình nghiên cứu luận án, tác giả sử d ng một số phương pháp nghiên cứu c thể như:
Phương pháp phân tích tài liệu: để thu thập thông tin thông qua phân tích các nguồn tài liệu sẵn có liên quan đến đề tài nghiên cứu
Phương pháp phỏng vấn và hỏi chuyên gia: trao đổi, lấy ý kiến góp ý, phản biện của những chuyên gia, các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài đã và đang nghiên cứu về tổ chức bộ máy nhà nước
Phương pháp tổng hợp: để tổng hợp các tri thức có được từ hoạt động phân tích tài liệu, phỏng vấn và hỏi chuyên gia Việc tổng hợp nhằm m c đích đưa ra những luận giải, nhận xét và đề xuất của tác giả luận án
Trang 126
Phương pháp so sánh: nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài, qua đó rút ra bài học và lựa chọn những hạt nhân hợp lý, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh để tham khảo, vận d ng vào Việt Nam
Ngoài ra, tác giả còn sử d ng một số phương pháp liên ngành: chính trị học; luật học…
5 Đ ng g p của lu n án
- Hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển và các nội dung cơ bản của lý thuyết phân quyền
- Nghiên cứu xác định những giá trị lý luận, thực tiễn của lý thuyết phân
quyền trong thực tiễn chính trị nhân loại
- Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện bộ máy nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân ở nước ta hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền
6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của lu n án
- Về mặt lý luận:
Việc nghiên cứu này góp phần bổ sung, làm phong phú và hoàn chỉnh thêm
sự hiểu biết về quá trình hình thành, phát triển của lý thuyết phân chia quyền lực nhà nước trong lịch sử; các nội dung cơ bản và sự vận d ng những giá trị của lý thuyết phân quyền trong thực tế tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
Góp phần làm rõ thêm những giá trị của lý thuyết phân quyền và bổ sung những nhận thức mới vào quá trình xây dựng ngành khoa học chính trị nói chung,
về lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý ở nước ta nói riêng
- Về thực tiễn:
Kết quả nghiên cứu luận án sẽ ph c v cho việc tham khảo, học tập kinh nghiệm tổ chức bộ máy nhà nước cũng như sự vận d ng những giá trị của lý thuyết phân quyền trong việc tổ chức bộ máy nhà nước của các nước khác Đồng thời, rút ra kinh nghiệm việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước ta trong các giai đoạn trước nhằm tìm ra những giải pháp phù hợp để đổi mới bộ máy nhà nước và thúc đẩy hoạt động xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
Trang 13Kết quả nghiên cứu luận án có giá trị làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan nghiên cứu về đổi mới bộ máy nhà nước ta, cho việc giảng dạy, học tập các môn
khoa học chính trị học, khoa học pháp lý và khoa học quản lý
7 Kết cấu của lu n án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh m c tài liệu tham khảo, nội dung luận
án được kết cấu gồm: 4 chương, 11 tiết
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu
Chương 2: Lý thuyết phân quyền và giá trị tham khảo của nó trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền
Chương 3: Tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay
Chương 4: Phương hướng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền