Lối nói khoa trương trong tiếng hán (có liên hệ với tiếng việt)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA NGÔN NGỮ HỌC ---***--- NGUYỄN NGỌC KIÊN LỐI NÓI KHOA TRƯƠNG TRONG TIẾNG HÁN CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN T

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC -*** -

NGUYỄN NGỌC KIÊN

LỐI NÓI KHOA TRƯƠNG TRONG TIẾNG HÁN

(CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội, 2015

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC

-*** -

NGUYỄN NGỌC KIÊN

LỐI NÓI KHOA TRƯƠNG TRONG TIẾNG HÁN

(CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)

Chuyên ngành: LÍ LUẬN NGÔN NGỮ

Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

GS,TS Hoàng Trọng Phiến

Hà Nội, 2015

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Tôi bày xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đối với người hướng dẫn khoa học đã dành biết bao công sức và tâm huyết giúp tôi hoàn thành luận án này

Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đến các thầy cô đã tận tình chỉ bảo động viên tôi trong quá trình thực hiện công tác nghiên cứu

Sau hết, tôi xin trọn tình cảm của mình đối với gia đình tôi, bạn bè tôi, và đặc biệt là vợ và các con tôi, những người đã sát cánh bên tôi trong suốt chặng đường đầy gian nan vất vả này

Tôi xin chân thành cám ơn tất cả mọi người!

Nguyễn Ngọc Kiên

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào bởi bất kì tác giả nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Ngọc Kiên

Trang 5

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Trang 7

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1.1 Sơ đồ 5 siêu chiến lược 26

Hình 1.2 Chỉ số mức độ lịch sự 27

Hình 1.3 Thái độ khoa trương 33

Hình 2.1 Ranh giới khoa trương 42

Hình 2.2 Sơ đồ khoa trương gián tiếp 58

Hình 2.3 Khoảng giao giữa 3 khái niệm 67

Hình 3.1 Tỉ lệ khoa trương 71

Trang 8

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

1 Lí do chọn đề tài và tính cấp thiết của luận án 5

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài luận án 6

3 Nhiệm vụ của đề tài luận án 6

4 Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án 6

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án 6

6 Phương pháp tiến hành nghiên cứu đề tài luận án 6

7 Tài liệu nghiên cứu của đề tài luận án 7

8 Ý nghĩa khoa học của luận án 8

9 Kết cấu của luận án 8

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN Error! Bookmark not defined 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về khoa trươngError! Bookmark not defined.

1.2 Khái niệm về “Lối nói khoa trương” Error! Bookmark not defined 1.3 Một số quan niệm về khoa trương Error! Bookmark not defined.

uan đi m của các nhà án học về khoa trươngError! Bookmark

not defined.

uan đi m của các nhà iệt ngữ về khoa trươngError! Bookmark

not defined.

uan đi m của người viết luận án về khoa trươngError! Bookmark

not defined.

1.4 Lối nói khoa trương dưới ánh sáng của lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ

Error! Bookmark not defined 1.5 Lối nói khoa trương nhìn từ quan hệ liên nhânError! Bookmark not defined.

1.6 Lối nói khoa trương nhìn từ chức năng tác động của lời (lực ngôn

trung) Error! Bookmark not defined 1.7 Lối nói khoa trương nhìn từ và phép lịch sựError! Bookmark not defined.

7 Lí thuyết lịch sự trong ngôn ngữ học Error! Bookmark not defined .7 Khoa trương và phép lịch sự Error! Bookmark not defined.

Trang 9

1.8 Khoa trương và nguyên tắc hợp tác hội thoạiError! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2 : CÁC TIÊU CHÍ NHẬN DIỆN VÀ CÁCH PHÂN LOẠI

KHOA TRƯƠNG Error! Bookmark not defined 2.1 Phân biệt thuật ngữ khoa trương với các hiện tượng tương tự Error! Bookmark not defined.

2.2 Ranh giới giữa lời nói khoa trương và không khoa trương Error! Bookmark not defined.

Tiêu chí nhận diện khoa trương Error! Bookmark not defined Độ của khoa trương Error! Bookmark not defined.

2.3 Khoa trương và trí tưởng tượng Error! Bookmark not defined 2.4 Nhân tố văn hóa trong lối nói khoa trươngError! Bookmark not defined.

2.5 Yếu tố tục trong lối nói khoa trương Error! Bookmark not defined 2.6 Cách phân loại lối khoa trương Error! Bookmark not defined.

6 Phân loại lối nói khoa trương trong tiếng ánError! Bookmark not

defined.

6 Phân loại khoa trương theo ý nghĩaError! Bookmark not defined.

defined.

6 Phân loại khoa trương theo mức độError! Bookmark not defined .6 Phân loại lối nói khoa trương trong tiếng ViệtError! Bookmark not

defined.

6 Phân loại khoa trương theo ý nghĩaError! Bookmark not defined.

defined.

6 Phân loại khoa trương theo mức độError! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3 : ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA NGỮ NGHĨA - NGỮ PHÁP

CỦA LỐI NÓI KHOA TRƯƠNG Error! Bookmark not defined 3.1 Điều kiện tạo nên lối nói khoa trương Error! Bookmark not defined 3.2 Các yếu tố tạo nên lối nói khoa trương Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Ba yếu tố ngữ nghĩa cơ bản Error! Bookmark not defined Cơ sở ngữ nghĩa của khoa trương Error! Bookmark not defined.

Trang 10

Đi m khoa trương Error! Bookmark not defined.

3.3 Khoa trương ở cấp độ từ Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Sử dụng tính từ bi u thị khoa trương Error! Bookmark not defined Tính từ bi u thị khoa trương trong tiếng ánError! Bookmark not

defined.

3.3.1.2 Liên hệ với “bẩn”, “ngứa” và tính từ bi u thị khoa trương trong

tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.3.2 Sử dụng số từ bi u thị khoa trương .Error! Bookmark not defined 3.3.3 Sử dụng động từ bi u thị khoa trươngError! Bookmark not defined.

3.3.5 Sử dụng đại từ bi u thị khoa trương Error! Bookmark not defined.

3.4 Khoa trương ở cấp độ câu Error! Bookmark not defined.

4 Câu dùng bổ ngữ trình độ đ bi u thị khoa trươngError! Bookmark

not defined.

Trang 11

3.4.2 Sử dụng câu phức điều kiện 条件复句 ) bi u thị khoa trương Error!

Bookmark not defined.

4 Câu phức điều kiện bi u thị khoa trương trong tiếng án Error!

3.4.2.2 Câu phức điều kiện bi u thị khoa trương trong tiếng Việt Error!

defined.

4 Câu phức giả thiết bi u thị khoa trương trong tiếng án Error!

3.4.3.2.Câu phức giả thiết bi u thị khoa trương trong tiếng Việt Error!

3.4.4 Sử dụng so sánh tu từ bi u thị khoa trươngError! Bookmark not

defined.

4.4 So sánh tu từ bi u thị khoa trương trong tiếng án Error!

4.4 So sánh tu từ bi u thị khoa trương trong tiếng Việt Error!

3.4.5 Sử dụng nhân cách hóa, vật cách hóa bi u thị khoa trương Error!

4.5 Nhân cách hóa, vật cách hóa bi u thị khoa trương trong tiếng

án Error! Bookmark not defined.

4.5 Nhân cách hóa, vật cách hóa bi u thị khoa trương trong tiếng Việt

Error! Bookmark not defined.

Trang 12

4.7 Cường điệu bi u thị khoa trương trong tiếng án Error!

3.4.7.2 Cấu trúc nhấn mạnh bi u thị khoa trương trong tiếng Việt Error!

4.8 Cách bi u đạt khoa trương thời gian Error! Bookmark not defined .4.8 Cách bi u đạt khoa trương thời gian trong tiếng án Error!

4.8 Cách bi u đạt khoa trương thời gian trong tiếng Việt Error!

CHƯƠNG 4: KHOA TRƯƠNG TỪ BÌNH DIỆN DỤNG HỌC Error! Bookmark not defined.

4.1 Khoa trương và vấn đề dụng học Error! Bookmark not defined 4.2 Khoa trương trong văn viết Error! Bookmark not defined.

4 Khoa trương trong thơ Error! Bookmark not defined.

4 Khoa trương trong thơ tiếng án Error! Bookmark not defined.

defined.

4 Khoa trương trong văn xuôi Error! Bookmark not defined.

4.3.1 Sử dụng khoa trương đ đe dọa, thách thức, cảnh cáo Error!

4.3.2 Sử dụng khoa trương đ nịnh hót Error! Bookmark not defined 4.3.3 Sử dụng khoa trương đ hứa hẹn, thề nguyền, cam kết Error!

4.3.4 Sử dụng khoa trương khi chửi th ề, chửi đổngError! Bookmark not

defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

Trang 13

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 9 TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

Trang 14

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài và tính cấp thiết của luận án

Mặc dù trải qua những bước thăng trầm trong quan hệ nhưng sự giao lưu và hợp tác đa phương diện giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng mở rộng và phát triển; việc học tập, nghiên cứu tiếng Hán đối với người Việt Nam cũng như việc học tập, nghiên cứu tiếng Việt đối với người Trung Quốc đã trở thành một nhu cầu hết sức cần thiết giúp cho hai nước có điều kiện tìm hiểu, trao đổi và học tập lẫn nhau

Là những người Việt Nam học tiếng Hán lại tham gia công tác giảng dạy tiếng Hán cho người Việt Nam, chúng tôi nhận thấy, cần phải thường xuyên kết hợp chặt chẽ giữa học tập, giảng dạy và nghiên cứu các vấn đề ngôn ngữ Hán từ góc độ của người Việt Nam; đặc biệt là, tiếng Việt và tiếng Hán là hai ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính nhưng khác nhau về nguồn gốc Từ đó tăng cường hiểu biết cơ sở lí tính của các hiện tượng ngôn ngữ, lấy thành quả ngôn ngữ để soi sáng cho quá trình học tập và giảng dạy Đồng thời, từ những vấn đề nảy sinh trong thực tế sử dụng ngôn ngữ đi nghiên cứu tìm lời giải đáp

Trong giao tiếp, khi chúng ta nghe “Bao giờ chạch đẻ ngọn đa, Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình”, hoặc “Chỉ mành treo chuông…” thật ấn tượng Khi nghe người Hán nói: 天空中下起了豆大的雨点 Trên trời rơi xuống những hạt mưa to bằng hạt đậu) cũng không kém phần hấp dẫn Đó là lối nói khoa trương

Chúng tôi nhận thấy lối nói khoa trương là một vấn đề hết sức lí thú: ngoài chức năng là phương tiện giao tiếp nó còn phản ánh cách tư duy của người bản ngữ

Chúng tôi chọn đề tài: Lối nói khoa trương trong tiếng án có liên hệ với tiếng Việt) với hi vọng rằng, thông qua nghiên cứu lối nói khoa trương trong tiếng Hán ở

các bình diện cấu trúc và ngữ nghĩa, ngữ dụng, kết hợp liên hệ với lối nói khoa trương trong tiếng Việt, có thể đóng góp thêm tiếng nói có tính gợi mở cho các công trình nghiên cứu tiếp theo; đồng thời phần nào giúp cho những người học tập, nghiên cứu tiếng Hán tại Việt Nam và những người học tập, nghiên cứu tiếng Việt tại Trung Quốc có thêm tư liệu nghiên cứu về ngôn ngữ và cả về góc độ văn hóa

Trang 15

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài luận án

Luận án này giới thiệu bức tranh toàn cảnh lối nói khoa trương trong tiếng Hán về cách biểu đạt, cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng Thông qua việc khảo sát đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa, luận án góp phần vào việc nghiên cứu lí luận về lối nói khoa trương, một biện pháp tu từ trong các ngôn ngữ nói chung và trong một ngôn ngữ cụ thể

Áp dụng lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ, quan hệ liên nhân vào khảo sát lối nói khoa trương trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt), nhằm tìm hiểu một lối nói trong ngôn ngữ giao tiếp và trong văn chương

3 Nhiệm vụ của đề tài luận án

Để đạt được những mục đích trên, luận án này có những nhiệm vụ sau:

(a) Hệ thống hóa một số vấn đề lí thuyết có liên quan đến lối nói khoa trương + Khoa trương dưới ánh sáng của lý thuyết giao tiếp

+ Khoa trương nhìn từ quan hệ liên nhân

+ Lối nói khoa trương nhìn từ chức năng tác động của lời (lực ngôn trung) + Khoa trương và lý thuyết lịch sự

(b) Định nghĩa khái niệm và phân loại lối nói khoa trương trong tiếng Hán (trong sự liên hệ với tiếng Việt)

(c) Khảo sát đ ặc điểm của lối nói khoa trương trong tiếng Hán trên các phương diện ngữ pháp – ngữ nghĩa và bình diện dụng học (có liên hệ với tiếng Việt)

(d) Trong những điều kiện nhất định, khảo sát dịch lối nói khoa trương trong tiếng Hán sang tiếng Việt thông qua một số tác phẩm văn học nổi tiếng đã được dịch sang tiếng Việt của các dịch giả nổi tiếng đã xuất bản ở Việt Nam

4 Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án

Luận án nghiên cứu lối nói khoa trương trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt) ở các cấp độ từ / cụm từ, câu

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án

Phạm vi nghiên c ứu của luận án là các loại diễn ngôn trong tiếng Hán, chủ yếu là tiếng Hán hiện đại và các diễn ngôn trong tiếng Việt

6 Phương pháp tiến hành nghiên cứu đề tài luận án

Trong luận án này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

Trang 16

(1) Phương pháp miêu t ả: được sử dụng trong quá trình miêu tả các cấu trúc của lối nói khoa trương trong tiếng Hán và trong tiếng Việt

(2) Phương pháp phân tích diễn ngôn: được sử dụng trong quá trình phân tích các ngữ liệu (ngôn bản, đoạn thoại) có chứa lối nói khoa trương trong mối tương quan và bối cảnh giao tiếp

Sử dụng các phương pháp trên, luận án đồng thời tiến hành một số thủ pháp nghiên cứu sau:

- Thông kê phân loại lối nói khoa trương, qui về các mô hình đ ầy đ ủ và không đầy đủ

- Phân tích hệ thống hóa: được sử dụng trong phân tích ngữ liệu, số liệu để khái quát những đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa ngữ dụng của lối nói khoa trương

Phần liên hệ, chúng tôi khảo sát và phân tích lối nói khoa trương trong tiếng Việt, từ đó tìm ra những điểm tương đồng và dị biệt của lối nói khoa trương trong

hai ngôn ngữ

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi coi tiếng Hán là ngôn ngữ đối tượng, tiếng Việt là ngôn ngữ so sánh

7 Tài liệu nghiên cứu của đề tài luận án

(a) Tài liệu lý luận: Các sách công cụ, sách lí luận ngôn ngữ, sách chuyên khảo, chuyên luận và các bài viết có liên quan đến lối nói khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt đã được công bố ở Việt Nam và Trung Quốc

Qui ước trình bày: tất cả các ví dụ cả tiếng Việt và tiếng Hán được đánh số theo thứ tự và tên tác giả tác phẩm để trong ngoặc đơn ở cuối (…)

Để tiện theo dõi, trong luận án chúng tôi dùng âm Hán Việt phiên toàn bộ tên người Trung Quốc sang tiếng Việt

Trang 17

8 Ý nghĩa khoa học của luận án

Luận án góp phần làm sáng tỏ lối nói khoa trương trong tiếng Hán hiện đại

về mô hình, ngữ nghĩa, ngữ dụng và có liên hệ với tiếng Việt Thông qua nghiên cứu lối nói khoa trương, tìm hiểu tư duy của hai cộng đồng sử dụng ngôn ngữ

Luận án này đóng góp thêm tư liệu cho những người làm công tác biên, phiên dịch, giảng dạy cũng như những người học tiếng Hán

Luận án này đóng góp thêm tư liệu cho những người nghiên cứu về văn hóa tìm hiểu về tư duy và ngôn ngữ trong hai cộng đồng nói tiếng Việt và tiếng Hán

Đóng góp một phần tư liệu cho những người làm công tác giảng dạy và học tập tiếng Hán Gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo về một lối tu từ cho người học tại Việt Nam và Trung Quốc

9 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án này gồm 4

chương được phân bố như sau:

Chương 1: Tổng quan

Chương 2: Các tiêu chí nhận diện và cách phân loại lối nói khoa trương Chương 3: Đặc đi m ngữ nghĩa - ngữ pháp của lối nói khoa trương trong tiếng án

Chương 4: Khoa trương từ bình diện dụng học

Định dạng
Số trang	26
Dung lượng	636,74 KB