“Một dòng sông lớn bắt nguồn từ những con suối nhỏ, suối ở non cao thì nhiều nước. Ai có đến viếng hang Pắc Pó (tỉnh Cao Bằng), chỗ ở đầu tiên của Cụ Hồ khi về nước sau 30 năm bôn ba hải ngoại, thì sẽ ngạc nhiên và thích thú thấy rằng, từ hang đi xuống một đỗi, có một ngọn suối mà cụ Hồ đặt tên là Suối Lênin. Khá đột ngột, từ sườn núi đá tuôn ra mạnh mẽ những cuộn nước trong veo. Suối bắt đầu không phải từng giọt nước rỉ ra, không phải từng làn nước mong manh, mà khởi nguyên đã thành dòng chảy lớn, một phần tích lại thành như một cái ao trời trên tiên cảnh, phần lớn về đồng bằng. Phải chăng đó là hình ảnh nên thơ của khởi nguyên tư tưởng Hồ Chí Minh.”Qua đọc, tìm hiểu nguồn gốc hình thành về phát triển tư tưởng Hồ Chí
Trang 1Giáo sư Trần Văn Giàu đã viết:
“Một dòng sông lớn bắt nguồn từ những con suối nhỏ, suối ở non cao thì nhiều nước Ai có đến viếng hang Pắc Pó (tỉnh Cao Bằng), chỗ ở đầu tiên của Cụ Hồ khi về nước sau 30 năm bôn ba hải ngoại, thì sẽ ngạc nhiên và thích thú thấy rằng, từ hang đi xuống một đỗi, có một ngọn suối mà cụ Hồ đặt tên là "Suối Lênin" Khá đột ngột, từ sườn núi đá tuôn ra mạnh mẽ những cuộn nước trong veo Suối bắt đầu không phải từng giọt nước rỉ ra, không phải từng làn nước mong manh, mà khởi nguyên đã thành dòng chảy lớn, một phần tích lại thành như một cái ao trời trên tiên cảnh, phần lớn về đồng bằng Phải chăng đó là hình ảnh nên thơ của khởi nguyên tư tưởng Hồ Chí Minh.”
Qua đọc, tìm hiểu nguồn gốc hình thành về phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, ta dễ dàng nhận thấy tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành từ nguồn gốc lý luận, thực tiễn và nhân tố chủ quan thuộc về phẩm chất nhân cách Hồ Chí Minh
Về nguồn gốc lý luận, các nhà nghiên cứu, khoa học đều nhất trí khẳng định: Nguồn gốc lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh có ba điểm chính sau đây:
Một là, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, truyền thống gia đình, quê hương Hai
là, tinh hoa văn hóa phương Đương và phương tây Ba là, chủ nghĩa Mác
-Lênin - nhân tố quyết định bản chất khoa học, cách mạng và sức sống của tư tưởng Hồ Chí Minh
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được hình thành và phát triển trong lịch
sử dân tộc Đó là lịch sử đấu tranh kiên cường, bất khuất chống giặc ngoại xâm để giữ nước và xây dựng đất nước Hiếm có một quốc gia dân tộc nào trên thế giới bị nhiều kẻ thù, xâm lược như nước ta và cũng hiếm có một dân tộc nào trên thế giới có lịch sử đấu tranh kiên cường, bất khuất như dân tộc ta
vì luôn phải đương đầu với các thế lực xâm lược có tiềm lực kinh tế, quân sự lớn gấp nhiều lần mình Chính trong thử thách gay go, ác liệt của lịch sử mà
Trang 2lòng yêu nước được bộc lộ và phát triển Tại Đại hội II của Đảng Cộng sản Việt Nam (1951) Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:
"Dân tộc ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước" 1
Lòng yêu nước nồng nàn là một giá trị văn hóa to lớn, một truyền thống tinh thần vô cùng quý báu của nhân dân ta, là sợi chỉ xuyên suốt các giai đoạn lịch sử, tạo thành sức mạnh kỳ diệu của dân tộc nếu không có lòng yêu nước nồng nàn thì dân tộc Việt Nam đã vĩnh viễn bị xóa tên trên bản đồ thế giới
Lòng yêu nước chính là ý thức và tự ý thức về trách nhiệm của mỗi người với nguồn gốc giống nòi, tổ tông, cộng đồng dân tộc, quốc gia và vận mệnh của nó trước những thử thách ngặt nghèo của lịch sử, trước sự sống còn
do nạn ngoại xâm, thiên tai, địch họa đe dọa
Mỗi ai sinh ra từ người Việt Nam đều ít nhiều sẵn tình cảm yêu nước; khi có điều kiện để tiếp thu nền quốc học, tình cảm yêu nước ấy dấy lên thành
tư tưởng yêu nước càng lúc càng đậm đà Hồ Chí Minh sinh ra khi phong trào Cần Vương sắp chấm dứt thất bại với sự thất bại của Phan Đình Phùng và khi một giai đoạn mới của cuộc đấu tranh cứu nước sắp bắt đầu, giai đoạn vừa cứu nước, vừa duy tân, Hồ Chí Minh lại là một thanh niên ngay từ khi còn rất trẻ đã làm người liên lạc cho các cụ xung quanh Phan Bội Châu Lớn lên, trong lúc vừa học Nho vừa tìm hiểu quốc học, cho nên sớm thầm nhuần chủ nghĩa yêu nước truyền thống Một thanh niên ít học và xa phong trào sẽ không được như thế
Tinh thần yêu nước đã hình thành ở nguồn thanh niên Nguyễn Tất Thành được bắt nguồn từ truyền thống yêu nước của dân tộc đúc kết qua gần 4.000 năm lịch sử đó là:
1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2002, tập 6, tr 171
Trang 3Yêu nước là tư tưởng hàng đầu, quán triệt cổ kim của dân tộc, cột rễ của tư tưởng đó bắt nguồn từ thời kỳ đổ đại khi lịch sử hãy còn được ghi bằng thần thoại, truyền thuyết, cổ tích mà tiêu biểu là truyền thuyết Thánh Gióng
Tư tưởng yêu nước Việt Nam là ý thức bảo tồn, củng cố bản sắc dân tộc, không để bị sáp nhập đồng hóa cho dầu bị sáp nhập đồng hóa bởi một nước, một dân tộc có văn hóa cao hơn, từng xâm lược mình nhiều lần và thống trị rất lâu dài, hàng nhiều thế kỷ
Tư tưởng yêu nước Việt Nam là tư tưởng đại đoàn kết dân tộc, chiến đấu hết sức kiên trì, lấy yếu thắng mạnh, lấy ít thắng nhiều, lấy nhân nghĩa thắng tham tàn
Tư tưởng yêu nước Việt Nam là hiếu sinh, không hiếu sát, luôn làm chiến tranh một kiên quyết mà luôn luôn nhằm mục đích xây dựng hòa bình lâu dài để cho dân chúng an cư lạc nghiệp
Tư tưởng yêu nước Việt Nam không tách rời nước với dân mà nói lên hay không nói lên thì đâu là dân nước, đâu là nước dân Thời loạn thì giành độc lập bảo vệ độc lập là cậy vào sức dân Thời bình thì kế giữ nước hay nhất
là nuôi dưỡng sức dân, làm cho thôn cùng xóm vắng không có tiếng oán hờn
Tư tưởng Hồ Chí Minh con được xây dựng trên nền tảng truyền thống gia đình, quê hương
Giáo sư Trần Văn Giàu đã viết: Những dấu ấn gia đình trong tâm hồn người niên thiếu, nếu về sau có bị phủ lấp bởi bụi bặm thời gian đi nữa, nó vẫn trường tồn như một lớp trầm tích của quả đất Hẳn là nó không quyết định tương lai của một con người - vì còn vô số các yếu tố khác can thiệp vào Nhưng có ý thức, hay không có ý thức nó theo dõi ta luôn, nó thuộc về điều kiện phát triển tinh thần của ta, của bất cứ ai Trong trường hợp của Hồ Chí Minh thì: Gia đình cần cù, gương mẫu, quê hương trí tuệ, anh hùng là tảng đá nền của nhân cách, tính tình, tư tưởng
Quê nội và quê ngoại của Hồ Chí Minh tại xã Chung Cự gồm 2 làng Kim Liên và Hoàng Trù Thân phụ Hồ Chí Minh là ông Nguyễn Sinh Sắc Ông Sắc là con ông Trợ - một nông dân cần cù, chất phác ở xã Chung Cự là
Trang 4vùng nghèo nhất của huyện Nam Đàn Ruộng đất khô cằn, mới nắng đã hạn, mới mưa đã lụt, mất mùa luôn Ca dao hát:
"Làng Sen đóng khố thay quần
Ít cơm, nhiều cháo, tảo tần quanh năm"
Hay như nhà thơ Hoàng Trần Khuông đã viết:
"Chỉ có bão là tốt tươi như cỏ
Không ai gieo mọc trắng mặt người"
Nhưng người ta cũng biết rằng sử sách có ghi và người đọc góp nhặt: Trong 96 kỳ thi hương từ năm 1635 đến 1890, riêng làng Kim Liên có 53 vị khoa bảng và riêng làng Hoàng Trù có 29 Đất thì sỏi đá, người thì trí tuệ Ông Sắc, sau này đậu phó bảng, lúc thiếu thời không có điều kiện đi học ở trường đã tự học, nhờ bạn bày cho, anh đứng ngoài hiên nghe thày giảng, một gương cầu học, tự học Đến khi làm rể thầy đồ Hoàng Xuân Đường thì gia đình ông Sắc vẫn là nhà nông lao động Mẹ của Hồ Chí Minh: Bà Hoàng Thị Loan là người đôn hậu, đảm đanh, sống chan hòa với mọi người là con đầu lòng nên bà phải lao động giúp mẹ rất sớm Tuy là con một nhà nho, sinh hoạt của bà không khác gì con em gia đình nông dân nghèo trong làng Hoàng Trù Quần áo của bà là vải nhuộm nâu bà dệt lấy, may lấy Từ khi ra ở riêng bà càng cần kiệm hơn
Ngôi nhà của vợ chồng ông Sắc do cụ Đường cắt đất vườn, cất nhà cho Nhà ba gian làm bằng trên gỗ trong vườn, đêm đêm dưới ánh đèn dầu lạc, gian ngoài ông Sắc đọc sách, gian trong bà Loan kéo sợi, dệt vải; ông bà sống
ấm cúng, hạnh phúc bên tình thương yêu đùm bọc của cha mẹ Những năm tháng tuổi thơ ba chị em của Nguyễn Sinh Cung được cha mẹ nuôi dưỡng trong ngôi nhà nhỏ bé này Tại đây, một chiếc võng mắc bên cạnh giường nằm và khung vải dệt của mẹ, biết bao nhiêu bài hát, bài ca, bài vè, điệu ru con mang nặng tình nghĩa nước non và đạo lý làm người đã đi sâu vào tâm hồn trẻ của chị em cậu
Hai lần thi hội, 3 lần thi hương, ông Sắc đậu phó bảng Bà Loan mất, cậu Cung 11 tuổi đã học được bài học khắc cốt ở công cha đỗ cao mà khiêm
Trang 5tốn Sử sách còn ghi "Nguyễn Sinh Sắc đỗ phó bảng được vua ban áo mũ, cờ biểu và cho ngựa trạm rước về quê Được lệnh quân Tổng đốc Nghệ An, dân làng Kim Liên, làng Hoàng Trù mang trống, chiêng, cờ, quạt, võng điều xuống Vinh đón ông Sắc Dân làng đang trên đường đi thì gặp ông Sắc khăn gói khoác vai đi bộ về nhà Làng khẩn khoản mời ông lên võng, ông không chịu Dân phu giương cờ quạt, nổi trống chiêng mừng đón, ông không cho Ông khuyên mọi người lặng trống chiêng, cuốn cờ quạt cùng ông đi bộ về làng Bài học khiêm tốn giản dị của cha được Hồ Chí Minh tỏ ra không quên,
vì thế nó giúp ta hiểu thêm vì sao khi ở Việt Bắc hay Hà Nội, ngày ngày Bác đều có giờ trồng trọt, chăn nuôi
Thân phụ, thân mẫu của Hồ Chí Minh đã dạy cho Người bài học đạo đức, nhân cách đầu tiên Theo gương sáng của cha mẹ cũng là thảo Gia đình
đã góp phần xây dựng tư tưởng nhân cách Hồ Chí Minh
Giáo sư Trần Văn Giàu đã viết: Không chắc gì "Non xanh nước bạc để người kinh luân" Nhưng chắc chắn là truyền thống quê hương của mỗi người ngay từ niên thiếu, khi tầm mắt đã có thể ngó xa hơn khuôn viên gia đình Tác dụng đào tạo của quê hương tiếp nối tác dụng đào tạo của gia đình Với Hồ Chí Minh ở xã Chung Cự, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An thì tác động của quê hương là tình cảm và tư tưởng yêu nước sớm nảy nở Quê hương của Hồ Chí Minh được xem như một nhà bảo tàng lịch sử với các địa danh
Nói chung, một thắng cảnh ngay trong xã nhà, nơi đây tú tài Vương Thúc Mậu họp nghĩa quân, cắt máu ăn thề, dựng cờ Cần Vương theo hịch Hàm Nghi Cuộc khởi nghĩa kéo dài hai năm, rồi thất bại, nhưng nhân dân xã Chung Cự đời đời mang truyền thống "Chung nghĩa binh" Giếng Cóc, ngay ở trước cửa nhà cậu Cung, nơi đây dân làng lấy nước uống, là nơi Pháp bắt làng, lính tát cạn nước để tìm vũ khí của chung nghĩa quân
Ao làng Sen, nằm bên đường cậu Cung đi học, là nơi anh hùng Vương Thúc Mậu tử tiết khi bị quân Pháp bao vây
Cạnh nhà thờ họ Nguyễn Sinh là nhà của Nguyễn Sinh Quyên, một chiến sĩ chung nghĩa quân, sau khi tú tài Vương Thúc Mậu tử tiết rồi thi dẫn
Trang 6quân vào núi Vụ Quang với Phan Đình Phùng Đến kh Phan Đình Phùng chết, khởi nghĩa Hương Sơn thất bại, thì Nguyễn Sinh Quyên bị Pháp bắt đem về chém ngay tại làng Kim Liên
Núi Chung của xã Chung Cự không cao, nhưng đứng trên núi Chung có thể thấy: Về phía Tây, cách núi Chúng 7 cây số là núi Đụn, cũng gọi là núi Hùng Sơn, ở đó Mai Hắc đế xây thành Van An sau khi đã đánh đuổi quân đô
hộ nhà Đường
Vượt qua Hùng Sơn, ngược sông Lam về phía Tây Bắc là căn cứ địa của Lên Lợi trong cuộc khởi nghĩa chống Minh, ở đây có thành Bình Ngô, có
ải Khả Lưu, có trận địa Trà Lâu, có núi Bồ Tất Văng vẳng hai câu trong Đại cáo Bình Ngô:
"Trận Bồ Tất như sấm vang chớp giật
Trận Trà Lân như trúc chẻ tro bay"
Phía tây Nam núi Chung là dãy núi Thiên Nhẫn uốn lượn như đàn ngựa phi nhanh, nơi đây Lê Lợi xây thành Lục Niên
Đằng sau Thiên Nhẫn là huyện Hương Sơn, căn cứ địa của Phan Đình Phùng Phía Bắc núi Chung là các làng Xuân Hồ, Xuân Liễu dưới chân núi Đại Huệ, nơi nghĩa quân tế cờ, mở đầu khởi nghĩa Giáp Tuất của Văn Thân, từ đó kéo ra chiếm Diễn Châu
Phía Đông, cách núi Chung ba cây số là làng Thái Xá, huyện Hưng Nguyên, quê hương của Quang Trung - Nguyễn Huệ
Phía Đông nam là núi Lam Thành nơi Nguyễn Biểu "ăn cỗ đầu người", nêu gương khí tiết, thà chết không hàng quân cướp nước
Vậy, quê hương nhỏ của Hồ Chí Minh đúng là một vùng tập trung nhiều di tích lịch sử cứu nước, sinh ra lớn lên ở đây thì có điều kiện để sớm nung nấu lòng yêu nước chống ngoại xâm Nhà văn hóa xưa gọi Nghệ Tĩnh là Yên Triệu của Việt Nam Nghệ Tĩnh các thời đại Việt Nam nhiều anh hùng hào kiệt danh bất hư truyền
Trang 7Đất anh hùng, dân anh hùng, sinh người anh hùng, chân lý đó gắn với
sự thật khách quan, với khoa học lịch sử hơn là thuyết địa lý "Non xanh nước bạc để người kinh luân"
Xứ Nghệ được với như "dòng sông văn hóa", là vùng "giáp lưu" văn hóa giữa văn hóa Ấn Độ và văn hóa Trung Quốc
"Tắm gội trong dòng sông văn hóa đó, Bác Hồ với trí thông minh tuyệt vời, nghị lực lớn lao và lòng yêu nước nảy nở sớm ngay từ nhỏ đã thu vào mình tinh hóa xứ sở, những mơ ước khát khao, những căm uất giận hờn, những quyết tâm sắt đá của bao kiếp sống"
Qua những trình bày ở trên có thể kết luận một cách chính xác chủ nghĩa yêu nước của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh có mặt tiếp thu truyền thống yêu nước chống xâm lược tốt đẹp của gia đình, của quê hương, của dân tộc; nhưng đã khác về chất với chủ nghĩa yêu nước của các sĩ phu lớp trước,
từ các sĩ phu yêu nước trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX đến các
sĩ phu tiến bộ của cuộc vận động Duy Tân miền Trung, của Đông kinh nghĩa thục ngoài Bắc Đặc điểm của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh là mang dấu
ấn sâu sắc của tính nhân dân, tính nhân văn, tính giai cấp Đó là tình thương yêu vô cùng rộng lớn với nhân dân lao động, đối với những người cùng khổ, đối với công nhân, không chỉ giáo dục trong phạm vi nước mình mà còn mở rộng ra cả nhân dân lao động, những người cùng khổ, giai cấp công nhân các nước trên toàn thế giới Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh là sản phẩm Việt Nam mà cũng là sản phẩm nhân loại
Tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ kết tinh những giá trị văn hóa dân tộc
mà còn bắt nguồn từ tinh hoa văn hóa nhân loại, cả phương Đông và phương Tây mà Người đã thâu thái được
Cần khẳng định ngay rằng văn hóa phương Đông có những ảnh hưởng đầu tiên rất sớm đến Hồ Chí Minh, ngay từ khi còn là cậu bé Cung sống trong làng quê huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Điều đó cũng dĩ nhiên vì xuất thân trong một gia đình có truyền thống nho học, từ thời thơ ấu anh Cung đã sống trong một bối cảnh văn hóa Nho giáo với tất cả những nguyên
Trang 8tắc luân lý đạo đức từng thống trị tư tưởng và tình cảm nhiều dân tộc phương Đông trong hàng ngàn năm như Trung Quốc, thiết nghĩ, quân sư phụ… Cùng với ảnh hưởng sâu đậm của Nho giáo, đạo Phật cũng có ảnh hưởng đối với nhân dân ta; thời trước ở các vùng nông thôn, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng Phật, mà còn là nơi giáo dục tư tưởng từ bi bác ái Thế nhưng Nho giáo khi vào Việt Nam không còn giữ được nguyên vẹn tính chất giáo điều khắc khổ ban đầu của chúng mà đã dân gian hóa trên nền tảng một truyền thống đoàn kết, nhân ái, dân chủ của người Việt, truyền thống này được hình thành và định hình từ rất sớm, rồi sau đó ngày càng được củng cố và phát triển trong quá trình dựng nước và giữ nước và đã có một số điều chỉnh thích nghi cần thiết
Cậu bé Nguyễn Sinh Cung từ nhỏ trong một thời gian ngắn theo học với thân sinh là cử nhân Nguyễn Sinh Sắc tại làng Dương Nỗ, xã Phú Dương, huyện Phú Vang khi cụ vào kinh đô Huế tọa giám (1898) và ở ngay quê nhà Kim Liên khi cụ đỗ phó bảng trở về quê mở trường dạy học (1901), suốt một thời dài được học các bạn bè thân thiết của cha, đó là các thầy Vương Thức
Độ ở làng Chùa (xã Kim Liên), Vương Thúc Quý (xã Kim Liên)… Họ đều là những người tiểu tri thức ở nông thôn Việt Nam dưới thời thuộc Pháp Đó là chưa nói rằng trong số những thầy giáo của cậu Cung ở quê nhà, có những người thuộc hạng "Cứu gia, tử đệ", có thù với giặc Pháp nên trong khi dạy học vẫn kín đào nhắc tới giông sóng những liệt sĩ hy sinh vì sự nghiệp chống xâm lược, không phải đâu xa mà ngay trên mảnh đất quê nhà, mảnh ao làng, gốc tre bên đường vẫn còn ghi dấu và được bà con xóm làng thường nhắc tới với tất cả tấm lòng trân trọng
Nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài xem Hồ Chí Minh là một điển hình của các bậc hiền triết phương Đông, ở người không chỉ phổ biến ở văn hóa ứng xử mà còn thể hiện ở phương pháp, phong cách tư duy và hành động, ở
sự am hiểu sâu sắc và tinh tố những vấn đề lịch sử cũng như các vấn đề đương đại của các dân tộc phương Đông
Trang 9Nếu học vấn đầu tiên mà người tiếp nhận là Nho học Khi Người sinh
ra, Nho giáo đã được truyền bá vào nước ta từ lâu đời (từ đầu công nguyên0 phát triển dần dần và đã trở thành tư tưởng thống trị ở nước ta từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX Mặc dù cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Nho giáo đã mất vai trò thống trị, nhưng ảnh hưởng của nó vẫn còn sâu đậm trong tư tưởng tình cảm của người Việt Ngay từ thủa niên thiếu, Người đã nhiều năm theo học Nho, đạt đến trình độ tinh thông "Tứ thư, ngũ kinh, rồi sau đó chuyển sang học Quốc ngữ, mới ắt đầu tiếp xúc với văn hóa phương Tây Học chữ Hán - Nho Người đã tiếp thu Nho học trong nề nếp gia phong của một gia đình tiêu biểu Nho học thời bấy giờ
Người viết "Tôi sinh ra trong một gia đình nhà Nho An Nam, những gia đình như thế ở nước chúng tôi không phải làm việc gì Thanh niên trong những gia đình ấy thường học Khổng giáo… Khổng giáo không phải là tôn giáo mà là một thứ khoa học về kinh nghiệm đạo đức và phép ứng xử" 1 Vì thế Nho học nói chung, Nho giáo nói riêng đã ăn sâu vào tâm trí của Người
để lại những dấu ấn sâu sắc trong tư tưởng, tình cảm của Người Trong bài viết, bài nói của Người, ta dễ nhận thấy Người nhắc nhiều đến Nho giáo hoặc
sử dụng có cải biên các khái niệm, mệnh đề tích cực của Nho giáo để diễn đạt
tư tưởng của mình
Theo thống kê của một số nhà nghiên cứu, trong Hồ Chí Minh toàn tập thấy có tới khoảng 100 lần Người nhắc đến các luận điểm cách ngôn của Khổng Mạnh, lúc thì Người dẫn lời Khổng Tử, lúc thì dẫn lời Mạnh Tử, chỉ riêng một luận điểm của Nho giáo "Lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ", Người đã nhắc tới 14 lần ở những thời điểm khác nhau và những cách diễn đạt khác nhau Theo Người, lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ, đạo đức người cộng sản cũng phải như thế
Đạo đức và triết lý Nho giáo thấm vào tư tưởng, tình cảm của Người không phải là những giáo điều "Tam cương" hoặc "Ngũ thường" nhằm bảo vệ tôn ti trật tự phong kiến mà là tinh thần "nhân nghĩa" đạo "tu thân", sự ham
1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2002, Tập 1, tr 477
Trang 10học, đức tính khiêm tốn, "ôn hòa", cách sử thế có tình, có lý Dùng các mệnh
đề của Nho giáo nhưng đã mở rộng ý nghĩa của các mệnh đề đó như "trung với nước, hiếu với dân" thay cho "trung với vua, hiếu với cha mẹ…"
Tuy nhiên, Hồ Chí Minh chỉ sử dụng những yếu tố tiến bộ trong Nho giáo, sử dụng có phê phán và cải tạo nội dung trên cơ sở thế giới quan Mác -Lênin và nhân sinh quan cách mạng Người căn dặn chúng ta "Tuy Không Tử
là phong kiến và tuy học thuyết của Khổng Tử có nhiều điều không dúng, song những điều hay trong đó thì chúng ta nên học"1
Như vậy, triết lý và đạo đức Nho giáo cũng là một trong những tiền đề khách quan về mặt tư tưởng để hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh Phật giáo
du nhập vào nước ta từ những thế kỷ đầu công nguyên, đã nhanh chóng lan rộng trong nhân dân Trong hoàn cảnh đau khổ đích sự thống trị của quân xâm lược nước ngoài, nhân dân Việt Nam đã dễ dàng tiếp thu Phật giáo Những người truyền bá Phật giáo thường sống gần gũi với nhân dân, hàng ngày truyền giáo cho họ nghe những tư tưởng từ bi, bác ái của đạt Phật, cho nên, khi Phật giáo được truyền vào Việt Nam, nó dễ dàng hòa nhập với tư tưởng tình cảm người Việt Nam, nhất là tầng lớp bình dân Nhưng tuyệt nhiên, không phải Phật giáo đã đem lại cho nhân dân Việt Nam lòng từ bi, bác
ái mà chính là lòng từ bi, bác ái của nhân dân Việt Nam được nâng cao thêm tính giáo lý của đạo Phật và đã tạo nên một chủ nghĩa nhân đạo tích cực mang màu sắc Việt Nam, một nhân tố của nhân sinh quan của người Việt Nam
Được sinh ra lớn lên trong môi trường xã hội như thế, lại được những tình cảm tốt đẹp của gia đình, quê hương giàu lòng nhân ái, yêu nước thương dân nuôi dưỡng, được củng cố thêm bằng những lời răn dạy của đạo Phật trong dân gian, do vậy lòng yêu nước, thương dân dần dần lớn lên trong con người thông minh, giàu tình cảm Nguyễn Tất Thành Lòng yêu nước thương dân đã khiến Người vượt qua thử thách khó khăn quyết đi tìm đường cứu nước Như vậy, những yếu tố tích cực của Phật giáo cũng đã góp phần tạo dựng nên tư tưởng Hồ Chí Minh