TÀI LIỆU THAM KHẢO TĂNG CƯỜNG sự LÃNH đạo của ĐẢNG đối với sự NGHIỆP văn hóa TRONG GIAI đoạn HIỆN NAY

Ngay từ khi xã hội loài người chưa phân chia giai cấp, chưa biết đến đảng phái chính trị thì đã có văn hoá. Văn hoá tồn tại như một phương thức để con người nhận thức, duy trì và phát triển cuộc sống của mình. Văn hoá phát triển do con người, vì con người. Văn hoá trường tồn cùng nhân loại.Lịch sử cho thấy rằng, bất cứ lực lượng xã hội chính trị nào muốn tác động tích cực vào quá trình phát triển đều phải nắm lấy văn hoá. Khi xã hội có những chuyển biến lớn lao thì lực lượng tiên phong lại càng coi trọng vai trò của văn hoá. Các chính đảng có sứ mệnh lãnh đạo xã hội xưa nay đều sử dụng văn hoá văn nghệ như là một vũ khí lợi hại trong cuộc đấu tranh giai cấp trên mặt trận tư tưởng. Dù công khai hay che giấu việc sử dụng văn hoá văn nghệ như là lợi khí đều được các lực lượng chính trị sử dụng một cách có ý thức, có tổ chức.

TĂNG CƯỜNG SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP VĂN HOÁ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

I Đòi hỏi khách quan về sự lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực văn hoá văn nghệ.

Ngay từ khi xã hội loài người chưa phân chia giai cấp, chưa biết đếnđảng phái chính trị thì đã có văn hoá Văn hoá tồn tại như một phương thức

để con người nhận thức, duy trì và phát triển cuộc sống của mình Văn hoáphát triển do con người, vì con người Văn hoá trường tồn cùng nhân loại.Lịch sử cho thấy rằng, bất cứ lực lượng xã hội - chính trị nào muốn tácđộng tích cực vào quá trình phát triển đều phải nắm lấy văn hoá Khi xã hội

có những chuyển biến lớn lao thì lực lượng tiên phong lại càng coi trọng vaitrò của văn hoá Các chính đảng có sứ mệnh lãnh đạo xã hội xưa nay đều

sử dụng văn hoá văn nghệ như là một vũ khí lợi hại trong cuộc đấu tranhgiai cấp trên mặt trận tư tưởng Dù công khai hay che giấu việc sử dụng vănhoá văn nghệ như là lợi khí đều được các lực lượng chính trị sử dụng mộtcách có ý thức, có tổ chức

Điều này có căn rễ sâu xa từ bản chất và chức năng của văn hoá vănnghệ : trong xã hội có giai cấp, văn hoá văn nghệ tất có tính giai cấp Vănhoá văn nghệ không phụ thuộc vào chính trị của giai cấp này sẽ phụ thuộcvào chính trị của giai cấp khác

Lịch sử cũng cho ta kinh nghiệm: giao lưu văn hoá giữa các nước làcon đường tốt nhất để tăng cường hiểu biết, tăng cường tình đoàn kết vàhữu nghị giữa các dân tộc, làm phong phú lẫn nhau giữa các nền văn hoá

Ngược lại, kẻ xâm lược cũng có thể thực hiện các cuộc xâm lăng bắt đầu từvăn hoá.

Trong suốt nghìn năm đô hộ nước ta, phong kiến phương Bắc một mặttìm cách tiêu huỷ văn hoá Việt Nam (bằng cách đốt sách, đục bia, phá hoạicác định hướng xã hội chủ nghĩa tích lịch sử, nghệ thuật ), mặt khác tìmcách áp đặt văn hoá Trung Hoa vào nước ta trên nhiều lĩnh vực (tổ chức xãhội, phong tục tập quán ), nhằm "đem thi thư để biến tục nước, lấy lễ nhạc

để sửa lòng người"; nhằm đồng hoá cả con người và nền văn hoá ViệtNam

Thực dân Pháp khi xâm lược nước ta đã truyền bá văn hoá Pháp sangViệt Nam nhằm gây ảnh hưởng về tinh thần, nắm lấy trí thức và thanh niên;lợi dụng phong tục, tập quán lạc hậu ở nước ta để áp bức, bóc lột, kìm hãmbước tiến của nhân dân ta

Nhảy vào Đông Dương, phát xít Nhật cũng lợi dụng văn hoá để tuyêntruyền chủ nghĩa Đại Đông Á, lôi kéo trí thức, văn nghệ sĩ nước ta phụcNhật, theo Nhật, sử dụng mọi phương tiện văn hoá để phục vụ cho chế độthống trị của chúng

Xâm lược Việt Nam, đế quốc Mỹ sử dụng mọi hình thức văn hoá để tô

vẽ cho bộ mặt quốc gia giả hiệu và bè lũ tay sai, ru ngủ và nô dịch nhândân, phá hoại tâm hồn, tình cảm của thanh niên, hướng thanh niên vào conđường sống không đạo đức, không lý tưởng, không Tổ quốc, vì cuộc sốnghưởng lạc mà có thể bán lại đồng bào

Những hoạt động phản văn hoá của bọn thực dân, phát xít, đế quốcxâm lược đã để lại những hạu quả nặng nề trong đời sống văn hoá của một

bộ phận nhân dân và thanh niên ta

Và ngày nay, trong khi có lý thuyết cho rằng nền văn hoá nhân loạiđang giải hệ tư tưởng thì cuộc đấu tranh giữa hai hệ tư tưởng Mác- Lênin

và hệ tư tưởng tư sản trên lĩnh vực văn hoá văn nghệ lại quyết liệt hơn baogiờ hết Tiến hành diễn biến hoà bình, chủ nghĩa đế quốc luôn lấy tư tưởng,

ý thức làm khâu đột phá, bên ngoài tuyên truyền không có đối đầu tư tưởngnhưng bên trong thì vấn đề "đối đầu hệ ý thức và hệ tư tưởng, tăng cườngtuyên truyền để ngăn chắn sự thâm nhập của các quan niệm thuộc hệ tưtưởng và ý thức cộng sản"(1) Lại là một nội dung kết cấu nên chiến lượctoàn cầu của Mỹ Bên ngoài tuyên truyền không có đối đầu tư tưởng nhưngbên trong lại ngầm đưa lực lượng chống chủ nghĩa cộng sản vào trong lòngcộng sản, biến những nơi này thành trận địa chống cộng với sự phối hợp từbên ngoài, tăng cường tuyên truyền cả bên trong và bên ngoài nước cộngsản để chuyển hoá lực lượng "từ đỏ sang xanh" là phương sách không có

xa lạ gì của lực lượng chống chủ nghĩa xã hội Điều đó góp phần cắt nghĩa

về lao "diễn biến hoà bình" từ một tư tưởng chỉ đạo trong chính sách đốingoại của Mỹ đã trở thành một chiến lược của chủ nghĩa đế quốc nhằm thủtiêu chế độ xã hội chủ nghĩa

Trong cuốn "1990- chiến thắng không cần chiến tranh", một cuốn sáchđược suy nghĩ và viết trong 40 năm, cựu tổng thống Mỹ Ních Xơn đã không

hề giấu diếm mục đích chống chủ nghĩa xã hội: "biện pháp của chúng ta để

tiến hành cạnh tranh hoà bình ngay trên đất Liên Xô là bằng những chương trình phát thanh và trao đổi văn hoá Tuy các chương trình phát

thanh của ta (Mỹ) không thúc giục nổi loạn bạo động, song ta phải làm saocho nó chú ý tới vấn đề chủng tộc và động viên họ đấu tranh đòi quyền dântộc"

Sau khi Tây và Đông Đức sát nhập "sách của CHDC Đức bị nghiền náthàng tấn vứt vào đống rác Các quảng trường và đường phố mang tênchién sĩ chống phát xít hay những người cộng sản có công lao đều bị đổitên "(100).

Sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô đã chochúng ta những bài học sâu sắc về nhận thức và xây dựng chủ nghĩa xã hộihiện thực, và cảnh giác cách mạng trước những thế lực thù địch với chủnghĩa xã hội Còn chủ nghĩa đế quốc, đương nhiên đã có thể bổ sungnhững kinh nghiệm chiến lược "diễn biến hoà bình" , tiếp tục tấn công vàocác nước xã hội chủ nghĩa còn lại

Các trung tâm phá hoại tư tưởng từ các đế quốc vẫn sử dụng hàngtrăm tờ báo, tạp chí, đưa vào nước ta hàng chục ngàn ấn phẩm có nội dungchống cộng, chống chủ nghĩa xã hội lại việc truyền bá những sản phẩm vănhoá để bảo vệ những gì là nhân bản, nhân văn, giữ gìn bản sắc văn hoádân tộc của mình Ở Xy Ry, Bộ văn hoá đã cấm quảng cáo không mangtính văn hoá, tuyên truyền cho bạo lực, tình dục Ở Xrilanca, bộ văn hoácấm sản xuất hoặc nhập các phim ảnh, băng hình có nội dung kích độngtình dục, bạo lực Trên đất nước này, người ta đã hiểu rằng nhiều vụ ánhình sử xảy ra mà nguyên nhân chính là do những sản phẩm phi văn hoá

Ở Philipin, thị trưởng thành phố Maiia (A.Lin) cùng cựu tổng thốngPhiloppin (C.Aquinô) và tổng giám mục nhà thời Thiên Chúa giáo (J.Sin) đãchâm lửa đốt hàng nghìn cuốn sách tạp chí, băng nhạc, băng hình có nộidung phản văn hoá

Nhật Bản và Singapo tẩy chay cuốn sách "Sex" của Mađôn là cuốnsách bán chạy nhất trong năm 1922 ở Mỹ Theo luật kiểm duyệt, Singapocòn cấm lưu hành nhạc khiêu dâm Mỹ, cấm Anbum nhạc "U se your

LLLusion 2" vì lời nhạc có tính chất buông thả và khêu gợi nhục dục; các ca

sĩ còn bị cấm hát bài "Erotica" là bài "tủ" của Madona vì có nội dung kíchđộng tình dục

Ở Nam Triều Tiên một hãng truyền hình (SBS) bị cảnh cáo vì đã đưalên màn hình những phim dâm loạn, bị xem là "phá họai nền văn hoá lâu đờicủa dân tộc"

Ở Gioocdani, toàn thánh thành phố Amman xử tù 6 tháng một chủ hiệu

vi phạm các qui định của Bộ văn hoá và Bộ Tôn giáo vì cho thuê 6 bănghình có nội dung kích thích tình dục và khuyến khích sử dụng ma tuý khôngphù hợp với nền văn hoá của các dân tộc theo đạo hồi

Ở Đài Loan, Hồng Kông, hiệp hội phụ huynh và khán giả truyền hìnhphản đối việc đưa lên màn ảnh quá nhiều phim tình dục và cách xử sự giữacon người bằng đao, kiếm và súng đạn trong chương trình hàng ngày, gây

ra nguy cơ kích thích thanh niên áp dụng trong đời thường, trên đường phố,trong gia đình, trong từng nhóm bạn và tạo cho chúng cách nhìn cay nghiệt

về cuộc sống

UNICEP đã kêu gọi các nước đưa ra những cơ chế điều hành và kiểmsoát để ngăn chặn tệ phô bày những hình ảnh bạo lực trên màn ảnh, làmlành mạnh môi trường nghe nhìn cho trẻ em - cho nhân loại của ngày mai -lưu ý tình trạng trẻ em đã trở thành một trong những mục tiêu kinh tề vimô người ta dựa vào trẻ em để buôn bán, lèo lái và giành giật đồng tiềnbằng bất cứ giá nào

Trong đời sống xã hội nếu không có lý tưởng, không có những giá trịtinh thần cao cả sẽ dẫn đến suy sụp về đạo đức dẫn đến chủ nghĩa thực

dụng, phát sinh những tiêu cực trong lối sống của con người Bởi vậy màgiữ gìn những gì là chân - thiện - mỹ trong thời đại của giao lưu văn hoá,giữ gìn và phát triển thuần phong mỹ tục của mỗi dân tộc sẽ là một cuộcphấn đấu lâu dài, phức tạp, đòi hỏi phải có định hướng Định hướng đó sẽ

là điều kiện cho phát triển tự do mỗi con người và của tất cả mọi người, chomọi người đều được hưởng "hạnh phúc văn hóa"

Đời sống xã hội phức tạp và mang đầy tính chính trị Văn nghệ trongkhi phản ánh đời sống không thể xa rời chính trị Nói tới cuộc sống, khôngthể không động chạm đến lý tưởng sống thái độ sống, thái độ thẩm mỹ đốivới thực tại; với đời sống với các mối quan hệ xã hội và với các tác phẩmvăn hoá văn nghệ, cũng không bao giờ tách rời thái độ chính trị của giaicấp

Tuy có những đặc thù về phương thức nhận thức và phản ánh nhưngvăn nghệ không tách khỏi những mối quan tâm có tính chất chính trị trongđời sống xã hội Những gì có liên quan đến con người đều là mối quan tâmcủa cả chính trị và văn nghệ Trên ý nghĩa ấy văn nghệ và chính trị cùngchung mục đích vì hạnh phúc con người

Ở nước ta từ ngày có Đảng, văn nghệ đã thực sự trở thành một bộphận khăng khí của cách mạng, trở thành vũ khí đắc lực trong sự nghiệpđấu tranh vì độc lập, tự do, dân chủ Gắn bó với cách mạng, văn hoá vănnghệ Việt Nam, ở mọi thời kỳ đều đạt được thành tựu

Lịch sử cũng cho ta bài học về tiếng nói nghệ thuật phải được bảo đảmbằng bản lĩnh chính trị Trong một nền văn nghệ của chúng ta đã từng cónhững tên tuổi tài năng mà trong một lúc nào đó không tỉnh táo và không đủsức nhận đường đã vấp váp và có những sai lầm lệch lạc

Khi đưa ra "Đề cương văn hoá" 1943 Đảng ta đã chủ trương giải phóngvăn nghệ khỏi sự kiểm chế của hệ tư tưởng thống trị của chủ nghĩa thựcdan, đưa văn nghệ trở về bản chất và lẽ sống của nó Bởi "dân tộc bị ápbức thì văn nghệ cũng mất tự do văn nghệ muốn tự do thì phải tham giacách mạng" (7, tr.63).

Khi chưa biết cách mạng, chưa hiểu cách mạng, nhiều nghệ sĩ có tài,yêu nước mà vẫn không biết làm gì hơn là giấu mình trong những dòng thơbuồn khổ, với nỗi đau siêu hình Chỉ sau quá trình đi theo cách mạng, sốngcuộc sống chiến đấu của nhân dân, những nhà thơ, nhà văn ấy mới đi từ

"chân trời của một người đến chân trời tất cả", tìm lại được niềm vui chânchính trong sáng tạo; tìm thấy sự thống nhất giữa trách nhiệm trước cuộcđời với mong ước của bản thân

Trước Cách mạng 1945, Chế Lan Viên đã bỏ không làm thơ văn, chán,nhà thơ lần lượt yêu Kinh Thánh, Phật nhưng vẫn không tìm ra lối thoát Cócách mạng, anh tham gia vào cuộc sống dân tộc, anh vui lại và làm thơ lại

"Chính nhờ chính trị mà làm thơ lại Và khi đã làm thơ thì không phải chỉlàm thơ chính trị mà cả thơ tình"(41) Chính Cách mạng, chính Bác Hồ -người chủ trương đưa chính trị vào văn nghệ- đã thay đổi đời anh, thay đổithơ anh

Ngày nay xã hội vận động theo hướng dân chủ hoá, thực tiễn cuộcsống vô cùng đa dạng và phức tạp; bối cảnh quốc tế diễn biến đan xen hợptác và đấu tranh, cái đúng - cái sai, cái tốt - cái xấu, cái thật - cái giả dễ lẫnlộn thì một sự tỉnh táo chính trị là hết sức cần thiết

Nghệ sĩ sáng tác theo quy luật riêng của tình cảm Tình cảm đó đượchình thành từ một trạng thái xúc động trước cuộc đời Tình cảm ấy mang rõdấu ấn cá nhân, sắc thái cá nhân đồng thời mang nội dung xã hội cụ thể Nó

cần được định hướng về tư tưởng "Viết văn là sự giải thoát nỗi thắc mắc,

ấp ủ bên trong Hoặc ghi nhận, lý giải những gì mình đã cảm nhận ở ngoài.Lại có khi diễn tả ra bằng lời tất cả những hình ảnh mà ý thức đã ghi lại.Cũng có khi khối óc bị kích thích đến tột cùng hoặc những xúc động sâu xabỗng nhiên bắt buộc cầm bút - cây bút hoá thành vật có linh hồn Ngườiviết văn phải hiểu biết chính trị Nếu không hiểu chính trị, bản thân ngườiviết cũng lầm lạc Song ngược lại, người làm chính trị có văn hoá, phải hiểubiết văn chương"(117)

Cũng có ý kiến, quan điểm cho rằng văn nghệ không cần có sự lãnhđạo hoặc phủ nhận mối quan hệ tất yếu giữa chính trị và văn nghệ Quanniệm này không có chỗ đứng trong thực tế hiện nay Về điều này, một nhàthơ đã viết: "Bản thân văn nghệ nhìn từ bất cứ góc độ nào cũng không nằmngoài ảnh hưởng chi phối của chính trị Có những nhà văn, nhất là các nhàthơ, hiểu một cách đơn giản tính đặc trưng của nghệ thuật, cứ yên trí rằngmình chỉ viết về cái đẹp, cái tốt, vượt lên trên mọi thể chế, mọi đường lốichính trị Nhưng nếu hiểu chính trị theo ghĩa rộng, thì có thể thấy các nghệ

sĩ ấy vẫn cứ được xếp chỗ trong từng "công năng" chính trị Thực tế nhữngbước phát triển trong mấy năm đổi mới vừa qua đã cho thấy, có nhữngngười chủ trương phi chính trị hoá văn nghệ lại dùng nghệ thuật làm chínhtrị rồi" (101)

Theo M,C.Kagan, "trong bài diễn văn khi nhận giải thưởng Nôben, mộttrong những người đứng đầu Chủ nghĩa hiện sinh Ph an-be Kamuy tuyên

bố rằng trong quá khứ nhà văn "đã luôn luôn có thể tránh khỏi việc tham giavào lịch sử Người nào không ủng hộ họ thường im lặng hoặc nói về một cáikhác Ngày nay, tất cả đã thay đổi và thậm chí bản thân sự im lặng cũngmang ý nghĩa tượng trưng ghê sợ Ngày nay, bản thân việc chạy trốn khỏi

chính trị bắt đầu được xem xét như một sự lựa chọn: muốn hay khôngmuốn, người nghệ sĩ cũng bị lôi vào cuộc" (150, tr 515).

Những thành tựu văn hoá mang tính toàn nhân loại vốn có từ trước khi

xã hội phân chia thành giai cấp vẫn in dấu ấn trong nền văn hoá của thời đạingày nay Khi xã hội hết phân chia giai cấp, văn hoá vẫn phát triển Nhưngtrong bối cảnh quốc tế hiện nay, trong tính phức tạp và đa dạng của các lựclượng xã hội trong mỗi nước và trong từng khu vực, vấn đề giai cấp, vấn đề

hệ tư tưởng vẫn đang nóng bỏng Điều đó biểu hiện rất rõ trong văn nghệ,một bộ phận cấu thành quan trọng, một thành tố có tính đặc thù và có tínhtiêu biểu của văn hoá

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nới: "Cán bộ văn hoá nói riêng cũng như tất

cả các cán bộ ta nói chung phải rèn luyện tư tưởng, chính trị, ý chí phấn đấu

và tinh thần trách nhiệm… Tất cả những người làm báo (người viết, người

in, người sửa bài, người phát hành, v.v…) phải có lập trường chính trị vững

chắc Chính trị phải làm chủ Đường lối chính trị đúng thì việc khác

mới đúng được" (7, tr,37,43).

Sự nhận thức, hay nói đúng hơn, sự tự ý thức về tính tất yếu của mốiquan hệ giữa chính trị và văn nghệ với tính chất là một phạm trù lịch sử sẽgiúp văn nghệ sĩ thấy tự do trong sáng tạo, sẽ là tác nhân quan trọng tăngcường hiệu lực lãnh đạo của Đảng với văn hoá văn nghệ

Mỗi xã hội đều có nền văn hoá của mình Mỗi nền văn hoá được hiểu

và đánh giá bằng những quan niệm và thước đo của chính nó Lãnh đạo,định hướng cho sự phát triển và tiếp nhận văn hoá chính là để đảm bảo chovăn hoá, cho mọi thành tố cấu thành của nó, trong đó có bộ phận đặc biệtnhạy cảm là văn hoá nghệ thuật phát triển phù hợp với truyền thống dântộc, phát huy được bản sắc dân tộc, Nếu bản sắc dân tộc là một quá trình

thường xuyên tự ý thức, tự khám phá và tái tạo; nếu truyền thống của mộtdân tộc luôn luôn là sự bảo tồn và chắt lọc, kế thừa và phát triển, giữ gìn vàtiếp biên thông qua hiện tại, thì sự lãnh đạo, định hướng là cần thiết để qua

đó bản sắc truyền thống không chỉ là sự vận động theo quán tính mà còn là

sự vận động được con người nhận thức và thúc đẩy

Ngày nay, trong quá trình cơ cấu kinh tế - xã hội các nước đều xem xétlại để điều chỉnh những nguyên tắc chỉ đạo trong các chính sách văn hoánhằm tìm ra cơ chế quản lý hiệu quả nhất

Ở Việt Nam, văn hoá ngày càng có vai trò quan trọng góp phần vào việcđịnh hình nội dung sống của con người và xã hội Nghị quyết Hội nghị Banchấp hành Trung ương lần thứ IV khoá VII (14-1-1993) khẳng định: "Nhiệm

vụ trọng tâm của văn hoá văn nghệ nước ta là góp phần xây dựng conngười Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhâncách tốt đẹp, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới vì dângiàu nước mạnh, xã hội văn minh (19, tr.53) Đảng đang đổi mới và văn hoávăn nghệ cũng đang và cần tiếp tục đổi mới theo hướng đi lên chủ nghĩa xãhội

Là bộ phận không thể tách rời của cuộc sống và nhận thức văn hoá làtổng thể sống động của các hoạt động sản xuất, hoạt động sáng tạo củacon người, nó "có liên lạc với chính trị rất là mật thiết" (7, tr.72) Điều đó làmcho cuộc cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Đảng giữ độc lậpquyền lãnh đạo cách mạng, Đảng phải độc quyền lãnh đạo sự nghiệp vănhoá cách mạng Kinh nghiệm lịch sử của cách mạng nước ta và thực tế ởnhiều nước cho thấy: không có giai cấp nào nắm được chính quyền lạimuốn chia sẻ nó cho các giai cấp khác Đảng phải chiếm lĩnh mặt trận văn

hoá Nếu Đảng không nắm lấy mặt trận này thì ý thức tư sản sẽ chiếm lĩnh.

Sự lãnh đạo của Đảng là điều đảm bảo cho định hướng xây dựng nền vănhoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Điều này đòi hỏi Đảng có đường lốichính trị đúng và trong toàn bộ hoạt động lãnh đạo (cũng như quản lý) vănhoá văn nghệ tránh cái nhìn đồng nhất và vấn đề văn nghệ với các vấn đềchính trị

II Tính nhất quán và sự phát triển lý luận về văn hoá văn nghệ trong quá trình lãnh đạo văn hoá văn nghệ của Đảng.

Đảng Cộng sản Việt Nam đi theo chủ nghĩa Mác- Lênin ngay từ đầu đãnhận thức rõ ý nghĩa to lớn của nhân tố tinh thần trong chiến lược và sáchlược của cách mạng; đã sớm nhận thức được văn hoá khi thâm nhập vàoquần chúng sẽ là một sức mạnh về vật chất và có khả năng đánh bại mọi kẻthù, giành độc lập thống nhất cho đất nước

Quan niệm đó có cơ sở khoa học của nhận thức luận duy vật biệnchứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, về sự tác động trở lại củakiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng, về vai trò của con người đối với

tự nhiên và xã hội

Nhìn chung, ở các nước phương Đông người ta không quen coi văn hoánhư là động lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế mà "chỉ xem văn hoánhư là tổng số những biện pháp để tu dưỡng con người sao cho thích hợpvới môi trường tự nhiên và xã hội" (71, tr.72) Tiếp cận với chủ nghĩa Mác,Đảng ta thấy được văn hoá luôn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩyhoặc kìm hãm sự phát triển của xã hội "Kinh tế và chính trị quyết định vănhoá, rồi sau văn hoá tác động lại kinh tế và chính trị, nhiều khi với một sứcmạnh phi thường (38, tr.17)

Trong các văn kiện chủ yếu của Đảng như Chính cương vắn tắt củaĐảng (1930); Lời kêu gọi nhân dịp thành Đảng Cộng sản Đông Dương(1930); Chương trình tóm tắt của Đảng (1931); Chương trình hành củaĐảng Cộng sản Đông Dương (1932); án nghị quyết của Trung ương (1931),Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ nhất (27-31/3/1935); Nghị quyết Trungương tháng 8 và 9/1937)… đã nêu ra những vấn đề: chống mọi chính sách,thủ đoạn văn hoá của đế quốc, vạch trần những cách lừa bịp về giáo dục,báo chí, xuất bản của chúng; làm cách mạng để thực hiện tự do tư tưởng,

tự do ngôn luận, tự do xuất bản , kêu gọi trí thức đi theo cách mạng; đàotạo đội ngũ trí thức, nhà báo của Đảng; ra những sách báo bí mật, ra báochí bằng tiếng các dân tộc, dùng tiếng Việt, tiếng Pháp, chữ Hán, chữ Nôm

để viết báo tuyên truyền cách mạng

Trong thời kỳ Mặt trận dân chủ Đông Dương 1936-1939, Trung ương chỉthị cho các báo chí công khai mở các mục về văn học, mỹ thuật, thể thao,v.v để thu hút thanh niên và đông đảo bạn đọc (1)

Trong điều kiện hoạt động bí mật, lúc công khai và khi mà nhiệm vụtrọng tâm là lật đổ ách thống trị của đế quốc phong kiến tay sai, Đảng takhông có chính sách riêng và toàn diện về văn hoá, song Đảng đã có nhữngchủ trương thích hợp, đã chuẩn bị mọi mặt: về quan điểm tư tưởng, về tổchức, về con người cho việc ra đời đường lối văn hoá văn nghệ đúng đắn

cuộc đấu tranh cách mạng chung của cả dân tộc" (38, tr.77) Đề cương vănhoá 1943 cũng xác định: Mặt trận văn hoá là một trong ba mặt trận (kinh tế,chính trị, văn hoá) "ở đó người cộng sản phải hành động".

Vào đầu những năm 40, dân tộc ta, đất nước ta còn nghèo nàn và lạchậu Nhưng nhờ có cái nhìn khoa học và sáng suốt về văn hoá, bằng việc

công bố Đề cương văn hoá, Đảng đã tập hợp được lực lượng, đoàn kết

những nhà văn hoá văn nghệ, những trí thức có khuynh hướng tiến bộ, pháthuy tinh thần yêu nước, lòng khao khát tự do độc lập cùng với toàn dân đấutranh giải phóng dân tộc, giành dộc lập tự do đồng thời thực hiện sứ mệnhthiêng liêng là giải phóng văn hoá, xây dựng văn hoá mới Việt Nam

Từ ngày thành lập Đảng cho đến khi có Đề cương văn hoá Đảng đã tạo

một bước chuyển biến lớn trong văn hoá văn nghệ, đưa nó từ chỗ làphương tiện nô dịch, ru ngủ của kẻ thù của cách mạng, là tiếng thở thancủa người dân mất nước chưa tìm ra con đường giải phóng trở thành vũ khíđấu tranh cách mạng, hướng văn nghệ sĩ đi theo con đường của Đảng, gópphần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân

Cách mạng Tháng Tám thành công, văn nghệ sĩ lại cùng với nhân dânbước vào cuộc chiến đấu mới: xây dựng lại đời sống về mọi mặt và tiếnhành cuộc kháng chiến anh hùng chống thực dân Pháp

Trong giai đoạn lịch sử này, ngay trong điều kiện kháng chiến, Đảng vẫnkhông ngừng cụ thể hóa đường lối văn hoá văn nghệ, nêu ra và giải quyếtnhiều vấn đề rất cơ bản của lý luận văn nghệ: vấn đề tự do và quy luật trongsáng tạo nghệ thuật, vấn đề quan điểm đối với văn hoá cổ và văn hoá nướcngoài, vấn đề đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc khángchiến kiến quốc là nhiệm vụ của văn hoá, vấn đề nhận thức sâu sắc hơn vềquan điểm dân tộc, khoa học, đại chúng trong Đề cương văn hoá trước yêu

cầu mới, vấn đề học tập lý luận Mác- Lênin để tạo bước chuyển căn bảntrong thế giới quan và tâm hồn văn nghệ sĩ, (1) Chính trong giai đoạn này,

Hồ Chủ Tịch đã phát biểu luận điểm cơ bản của Đảng về văn hoá văn nghệtrong bức thư Người gửi các hoạ sĩ nhân dịp triển lãm hội hoạ năm 1951:

"Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến sĩ trên mặttrận ấy" (6, tr.349)

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hoà bình được lập lại, nửa nước đượcgiải phóng, cách mạng chuyển sang giai đoạn mới, nhân dân ta phải gánhvác hai nhiệm vụ cực kỳ khó khăn và vĩ đại: Chiến đấu chống một kẻ thù lớnmạnh và hung hãn là đế quốc Mỹ và chuẩn bị bắt tay xây dựng chủ nghĩa xãhội trên nửa nước

Trong giai đoạn này, trên lĩnh vực văn hoá văn nghệ đặt ra một số vấn

đề mới và xuất hiện những khó khăn nhất định Đảng lại kịp thời đưa ranhững giải đáp lý luận giúp quyết những vấn đề tư tưởng và nghệ thuật(vấn đề Nhân văn, Giai phẩm, vấn đề mối quan hệ giữa chính trị và vănnghệ, về chủ nghĩa nhân đạo mới, về công tác lãnh đạo của Đảng với vănnghệ, vấn đề miêu tả sự thật và phê bình xây dựng, v.v…

Những phương hướng sáng suốt và kịp thời của Đảng nêu ra trong thời

kỳ này đã giúp văn nghệ sĩ tránh được những sai lầm, vấp váp, xác định rõnhiệm vụ của văn nghệ sĩ, lôi cuốn, cổ vũ các nhà văn nghệ ở miền Bắccũng như miền Nam "ra sức xây dựng một nền văn nghệ dân tộc, phongphú, tích cực góp phần xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất,độc lập dân chủ và giàu mạnh (39, tr.199)

Tháng 6/1960, Đảng tiến hành Đại hội lần thứ III, "đại hội xây dựng Chủnghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh hòa bình thống nhất nước nhà" (16,tr.11) Đó là thời kỳ mà dân tộc đứng trước những thử thách to lớn nhưng

cũng tràn đầy niềm tin vào thắng lợi cuối cùng Trong điều kiện lịch sử đó,Đảng lại càng quan tâm hơn đến đời sống tinh thần của nhân dân Báo cáochính trị tại Đại hội III khẳng định: "Chúng ta phải xây dựng một nền vănnghệ mới có tính chất dân tộc và nội dung xã hội chủ nghĩa phong phú Vănnghệ phải có tính Đảng và tính nhân dân rõ rệt… Phải không ngừng nângcao tính tư tưởng và tính nghệ thuật của các tác phẩm văn nghệ, làm chocác tác phẩm đó trở thành những vũ khí sắc bén trong việc xây dựng conngười mới về tư tưởng và tình cảm…" (16, tr.75) Tại Đại hội này, Đảng đặtvấn đề "trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới, việc phát động phongtrào quần chúng rộng rãi làm văn nghệ có ý nghĩa rất quan trọng" (16,tr.76).

Sau Đại hội III, Trung ương đã ra một loạt các chỉ thị về công tác vănhoá văn nghệ: chỉ thị về công tác văn hoá trong quần chúng (ra ngày3/1/1961), chỉ thị về vấn đề tăng cường công tác xuất bản (ra ngày1/10/1961), chỉ thị về công tác văn hoá văn nghệ trong tình hình mới (rangày 28/7/1965), v.v Từ các chỉ thị này của Trung ương, đã dần dần xuấthiện một nền văn hoá nghệ thuật chống Mỹ cứu nước với hai chủ đề lớn: Tổquốc và chủ nghĩa xã hội Một điều đáng chủ ý là trong giai đoạn từ sau khi

có chỉ thị về xuất bản, việc ưu tiên xuất bản các sách kinh điển của chủnghĩa Mác- Lênin, những quan điểm của Mác, Ăngghen, Lênin và văn hoánghệ thuật đã tạo một bước ngoặt trong sự phát triển lí luận và phê bìnhnghệ thuật ở Việt Nam

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cả nước tabước vào thời kỳ lịch sử mới Tại Đại hội IV, Đảng lại tiếp tục khẳng định vàphát triển những tư tưởng "biến mọi giá trị văn hoá thành tài sản của nhândân và tạo điều kiện để nhân dân trực tiếp sáng tạo ra mọi giá trị văn hoá"

(9, tr.56)." Trên cơ sở những đòi hỏi tất yếu của cuộc sống cộng đồng, củaquyền làm chủ tập thể, phải tôn trọng và đảm bảo các quyền công dân, bảođảm sự phát triển phong phú của nhân cách, bồi dưỡng và phát huy sở

trường và năng khiếu cá nhân, tạo điều kiện cho mọi người tự do tìm tòi và sáng tạo trên các lĩnh vực sản xuất, hoạt động khoa học, kỹ thuật, văn hoá, văn học nghệ thuật…" (9, tr.56).

Đại hội V tiếp tục quan điểm của Đại hội IV, nêu rõ : "nền văn hoá mới

là nền văn hoá có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc, có tínhđảng và tính nhân dân sâu sắc, thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước và chủnghĩa quốc tế vô sản" (13, tr.73)

Suốt trong những năm tháng từ sau Đại hội IV đến Đại hội VI, nhân dân

ta tiến hành xây dựng đất nước trong tình hình kinh tế xã hội vô cùng khókhăn Cách quản lý xã hội đã quen trong thời chiến trở nên lỗi thời khi hoàbình lập lại, sự kéo dài cơ chế tập trung quan liêu bao cấp đã tạo nênnhững trì trệ trên các lĩnh vực hoạt động xã hội, những vấn đề kinh tế - xãhội của một nước sau chiến tranh v.v đã tạo ra tình trạng khủng hoảngkinh tế - xã hội Tất cả những điều đó ảnh hưởng đến và được phản ánhvào văn nghệ; tâm trạng bi quan, hoang mang hoặc mất phương hướngxuất hiện, có nhiều dấu hiệu sa sút của nhiều mặt hoạt động văn hoá và đạođức xã hội, có những biểu hiện tiêu cực trong sáng tác, lý luận, phê bình…Đại hội VI, với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật đã nhận

ra những thiếu sót, sai lầm, khuyết điểm sau 10 năm xây dựng chủ nghĩa xã

hội trên cả nước trong hoàn cảnh mới Đại hội đã vạch ra đường lối đổi mới, đáp ứng yêu cầu bức thiết của dân tộc và thời đại Về văn hoá văn

nghệ, Đảng xác định "tiếp tục phát triển và nâng cao chất lượng các hoạtđộng văn hoá, văn học, nghệ thuật; xây dựng nền văn hoá, văn nghệ xã hội

chủ nghĩa đậm đà bản sắc dân tộc" (17, tr.222) Bên cạnh việc khẳng địnhcác tư tưởng văn nghệ trước đây, "Đảng yêu cầu các văn nghệ sĩ trau dồi ý

thức trách nhiệm công dân, chiến sĩ, thực hiện chức năng cao quý: tạo

nên những giá trị tinh thần, bồi dưỡng tâm hồn và tình cảm, xây dựng nhâncách và bản lĩnh các thế hệ công dân, xây dựng môi trường đạo đức trong

xã hội" (17, tr.130)

Thực hiện "quyết tâm đổi mới công tác lãnh đạo của Đảng theo tinh thầncách mạng và khoa học' (17, tr.209) của Đại hội VI, Bộ Chính trị đã ra Nghịquyết về "Đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệthuật và văn hoá phát triển lên một bước mới" (Nghị quyết 05-NQ/TW ngày28-11-1987) Nghị quyết đã đánh giá một cách toàn diện, đúng đắn về tìnhhình văn nghệ từ sau Cách mạng tháng Tám đến 1987 và các thành tựu,thiếu sót trên các mặt lãnh đạo, quản lý, sáng tác, lý luận phê bình… Nghịquết đã làm rõ hơn nhiều vấn đề lý luận về vai trò, bản chất, nhiệm vụ củavăn hoá văn nghệ trong giai đoạn cách mạng mới Những phương hướngchỉ đạo có tính chiến lược, những chính sách lớn được nêu ra trong nghịquyết, trong đó có việc đề ra phương hướng và một số biện pháp cụ thểkhắc phục những nhược điểm thiếu sót trong lãnh đạo và quản lý văn hoávăn nghệ, "đã tạo điều kiện cho văn hoá, văn nghệ đạt nhiều thành tựu, đápứng một phần nhu cầu hưởng thụ văn hoá của các tầng lớp nhân dân, đónggóp tích cực vào sự nghiệp đổi mới" (19, tr.51)

Kế thừa và phát triển đường lối văn nghệ nhiều năm trước, Đại hội VIII

tiếp tục xác định "xây dựng nền văn hóa mới, tạo ra một đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú và đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến

bộ Phát huy vai trò văn hoá, nghệ thuật trong việc nuôi dưỡng, nâng caotâm hồn Việt Nam" (11, tr.9)

Sau 6 năm thực hiện nghị quyết 05 của Bộ Chính trị, gần 2 năm thựchiện nghị quyết Đại hội VII, Đảng lại có nghị quyết "Về một số nhiệm vụ vănhoá, văn nghệ những năm trước mắt" (số 04, ngày 14-1-1993) Nghị quyếttrong khi khẳng định những quan điểm đổi mới có tính nguyên tắc của Đảngtrên lĩnh vực văn hoá văn nghệ đã chỉ ra một số nhược điểm của nghị quyết

05, những thiếu sót chung quanh việc phổ biến và thực hiện nghị quyết 05.Những tư tưởng chỉ đạo và những biện pháp thực hiện đối với văn hoá văn

nghệ nước nhà trong tình hình mới đang được nghiên cứu triển khai trong thực tế.

Nhìn tổng quát, có thể thấy rằng: trong các văn kiện Đại hội, trong cácbức thư Trung ương gửi các Hội nghị văn hoá, các Đại hội văn nghệ toànquốc, các bài phát biểu của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta trước

sau đều thể hiện Đảng ta luôn xem văn hoá văn nghệ là bộ phận khăng khít của sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo, coi văn hoá văn nghệ

là một mặt trận và văn nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy; luôn luôn nhất quán trong xây dựng một nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc, luôn luôn coi trọng xây dựng đời sống văn hoá cơ sở, phong trào văn hoá quần chúng.

Đồng thời, trong từng giai đoạn, mỗi khi tình hình thực tiễn đặt ra nhữngvấn đề mới thì Đảng lại kịp thời có những điều chỉnh nhận thức lý luậntương ứng Phân tích những điều chỉnh nhận thức lý luận của đảng về vănhoá văn nghệ từ sau Đại hội VI đến nay sẽ thấy được sự đổi mới và sự cầnthiết tiếp tục đổi mới của Đảng trong lãnh đạo văn hoá văn nghệ

1 "Văn nghệ phục vụ chính trị" và "văn nghệ gắn bó với hai nhiệm

vụ chiến lược: gắn bó với đời sống nhân dân…"

Văn hoá luôn luôn vận động, không ngừng vận động Các giá trị văn hoá

dù rất cao đẹp của thế hệ này, của thời đại này cũng không thể đáp ứnghoàn toàn cho nhu cầu của cuộc sống mới ở thế hệ sau, thời đại sau Từthế hệ này sang thế hệ khác, từ thời đại này đến thời đại kia đều có sự kếthừa, điều chỉnh và phát huy các giá trị từng có để phù hợp với môi trường

và điều kiện đổi mới

Sự nghiệp lãnh đạo văn hoá văn nghệ của Đảng ta đã và vẫn đặt ra sựcần thiết phải điều chỉnh, bổ sung, phát triển lý luận về văn hoá Khi màhoàn cảnh lịch sử xã hội đã khác xưa thì nhiệm vụ của văn hoá cũng khôngcòn như trước

Trong từng thời kỳ lịch sử, những sự kiện chính trị - xã hội quan trọngbao giờ cũng là nội dung cơ bản của ý thức xã hội, chi phối tư duy xã hội vàtừng cá nhân công dân - nghệ sĩ, là tiền đề và là cơ sở cho tư duy nghệthuật

Trong những năm tháng chiến đấu để giải phóng và bảo vệ Tổ quốc, ýthức tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng, tất cả vì độc lập tự do đãtrở thành nhịp đập, hơi thở, tthành mệnh lệnh đối với tất cả mọi người ViệtNam yêu nước Cả nước hoạt động dưới sự chi phối khắc nghiệt của quyluật chiến tranh Cái bất bình thường của chiến tranh được chấp nhận cảtrong đời sống thường ngày cũng như trong sản xuất và công tác Khi "cảnước lên đường xao xuyến bờ tre hồi trống giục", khi toàn dân lao vào cuộcchiến đấu sinh tử với kẻ thù để giữ nước và giành lại toàn vẹn đất nước thìđộc lập dân tộc là đỉnh cao nhất định hướng cho mọi hoạt động sáng tạo.Sáng tác về cuộc chiến đấu vì độc lập, tự do của dân tộc đã là cảm hứngchủ dạo của mọi nghệ sĩ - chiến sĩ Nhu cầu lớn nhất lúc đó là cổ vũ conngười vượt qua trăm ngàn khó khăn để chiến đấu và giành chiến thắng

Phản ánh, tái tạo những hình tượng nghệ thuật cao đẹp nhằm cổ vũ quândân ta trong cuộc kháng chiến, đó là nhiệm vụ lịch sử cũng là nhu cầu, làlương tâm, tình cảm của người nghệ sĩ gắn bó tha thiết và hiểu biết sâu sắccuộc sống chiến đấu và sản xuất của nhân dân "Với thành tựu đã đạt đượcchủ yếu trong việc phản ánh hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, vănhọc nghệ thuật nước ta xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong củanhững nền văn học, nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay" (9,tr.121.

Vị trí tiên phong của nền văn học nghệ thuật mà Đảng ta đánh giá, trướchết là sự đánh giá về tính chiến đấu, tinh thần cách mạng, ý thức về nghĩa

vụ, trách nhiệm và lương tâm của các thế hệ văn nghệ sĩ Việt Nam, nhữngngười đã góp phần phản ánh chân thật và hùng hồn chủ nghĩa anh hùngcách mạng của quân dân Việt Nam trong kháng chiến Quý giá biết baonhững nghệ sĩ tài năng ý thức sâu sắc về trách nhiệm của mình có mặt ởcác mũi nhọn của cuộc đấu tranh… Lịch sử nên văn nghệ sĩ Việt Nam mãimãi khắc ghi những chiến công - sáng tạo của những văn nghệ sĩ - chiến sĩhào hứng ra mặt trận, có người đã anh dũng hy sinh như một người línhchân chính; mãi mãi không quên những xưởng nghệ thuật sơn mài lập ngaytrong căn cứ cách mạng, những đoàn kịch nhỏ, những đội văn công, chiếubóng phục vụ lưu động trên trận địa, trong chiến hào, dưới địa đạo…, và cảnhững cuốn sách được mang trong ba lô chiến sĩ ra tuyến đầu Tổ quốc đếnvới giải phóng quân v.v Sẽ còn lưu giữ mãi những bút danh của nhữngnghệ sĩ mà cuộc đời sáng tác đi qua hai cuộc trường chinh của dân tộc vàmang những tên khác nhau: Bùi Đức ái và Anh Đức, Lê Khâm và Phan Tứ,Lưu Hữu Phước và Huỳnh Minh Siêng v.v…

Song, hiện thực cách mạng qua hai cuộc kháng chiến còn phải đượctiếp tục khám phá trên một trình độ tư tưởng và nghệ thuật mới, cao hơn,

để có thể tái tạo một cách đầy đủ hơn chiều sâu ý nghĩa, sự vĩ đại và những

hy sinh to lớn của quân và dân ta; để từ đó có được những tác phẩm thực

sự xứng đáng với tầm vóc hai cuộc kháng chiến thần thánh, đủ sức layđộng lòng người, bồi dưỡng nâng cao tâm hồn, nhân cách của công chúnghôm nay và các thế hệ công chúng mai sau

Văn hoá văn nghệ trước đây thường được nhấn mạnh, chú trọng trướchết ở khía cạnh là công cụ giáo dục và tuyên truyền tư tưởng; văn hoáđược đặt vào phạm trù tư tưởng Điều đó đúng, bởi văn hoá bao giờ cũng làmột trong những biểu hiện quan trọng nhất của hệ ý thức tư tưởng của mộtchế độ xã hội nhất định Nhưng xem văn hoá như là một mặt của công táctuyên huấn, hình thành một nếp tư duy với ý tưởng văn hoá chỉ là một sốcông tác có ý nghĩa tuyên truyền chính trị hoặc chỉ là chuyện "cờ, đèn, kèn,trống" thì đó là chưa thật sự nhận thức đầy đủ và văn hoá

Nhận thức đó đã dẫn đến việc sử dụng văn nghệ như là một công cụphục vụ cho mục đích tuyên truyền chính trị, nhìn nhận tác phẩm nghệ thuậtmột chiêu từ chính trị, dẫn đến can thiệp không thích hợp vào quá trìnhsáng tạo nghệ thuật: quan tâm đến đề tài hơn đối tượng, yêu cầu phản ánh

hiện thực và con người trên cơ sở bám sát chính trị với cách "phục vụ

chính sách", "phục vụ kịp thời", khoanh vùng đề tài, hướng dẫn suy tư trongsáng tạo nghệ thuật Đây là một hạn chế trong lãnh đạo văn hoá văn nghệ

mà ngay từ năm 1957, Đảng đã tự phê bình: "Đảng Lao động Việt Namnhận rằng có một số cán bộ chính trị của Đảng can thiệp vào việc lựa chọnchủ đề, hình thức và cá tính văn nghệ sĩ" (39, tr.217)

Hiểu "Văn nghệ phục vụ chính trị"(1), "Văn nghệ phục tùng chính trị"(2)một cách giản đơn, thô cứng đã làm cho văn nghệ chỉ tập trung khai thácnhững vấn đề trực tiếp liên quan đến nhiệm vụ trước mắt, đến việc tuyêntruyền các chủ trương chính sách một cách khô khan, công thức, đến việc

ca ngợi một chiều và thuyết minh giản đơn cho một tư tưởng vô hình trung

đã tầm thường hoá văn nghệ, đã làm nghèo đi bức tranh nghệ thuật, làmvăn hoá nghệ thuật thiếu sức sống tự nhiên của nó

Từ Đại hội VI, chúng ta đã thấy xuất hiện trong văn kiện những dòng

"Văn học nghệ thuật phải không ngừng nâng cao tính đảng và tính nhân

dân, gắn bó với hai nhiệm vụ chiến lược"(17, tr.130).

Không nói văn nghệ phục vụ chính trị mà nói văn nghệ gắn bó với hai

nhiệm vụ chiến lược, với đời sống nhân dân và sự nghiệp cách mạng doĐảng lãnh đạo vừa tránh tạo nên sự nhìn nhận giản đơn văn nghệ chỉ làcông cụ của công tác tư tưởng, coi văn nghệ chỉ như là vũ khí tuyên truyềncủa chính trị, không thấy hết những đặc trưng phản ánh và tham gia vào đờisống xã hội của nghệ thuật, vừa vẫn thống nhất với việc Đảng và Nhà nước

ta xem văn nghệ là bộ phận khăng khít của cách mạng xã hội chủ nghĩatrong công cuộc đổi mới

2 Nâng cao trình dộ thẩm mỹ và nâng cao mức hưởng thụ văn hoá của nhân dân.

Cùng với nhu cầu hiểu biết, con người luôn có nhu cầu hướng tới cáiđẹp Đúng là nhân tố hàng đầu của văn hoá là sự hiểu biết song lịch sửcũng cho thấy mỗi bước tiến của xã hội là một bước con người vươn tới cáiđep, "nhào nặn hiện thực theo quy luật của cái đẹp" (Mác) Chính nhu cầu

và khả năng vươn tới cái đẹp là một trong những động lực giúp con người

tạo nên những tiến bộ về vật chất và tinh thần trong cuộc sống, cũng nhưphát triển nhận thức và trí tuệ là một động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế,

xã hội phát triển

Đường lối văn hoá văn nghệ của Đảng ta luôn luôn thể hiện sự coi trọngbản chất xã hội và đặc trưng của nghệ thuật, tôn trọng tính tư tưởng cũngnhư tính nghệ thuật, chú trọng đến chức năng giáo dục, nhận thức cũngnhư chức năng thẩm mỹ Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ươngĐảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III đặt yêu cầu: "Phải không

ngừng nâng cao tính tư tưởng và tính nghệ thuật của tác phẩm văn nghệ

làm cho các tác phẩm đó trở thành những vũ khí sắc bén trong việc xã hộicon người mới về tư tưởng và tình cảm” "góp phần giáo dục và động viênnhân dân đấu tranh cho cách mạng xã hội chủ nghĩa và cho sự nghiệpthống nhất nước nhà" (16, tr.75)

Trong khi nhấn mạnh chức năng nhận thức, chức năng giáo dục, khẳngđịnh nguyên tắc cơ bản là văn hoá văn nghệ chịu sự lãnh đạo của Đảng,Đảng ta không quy các hoạt động văn nghệ vào khuôn với các hoạt độngkhác

Coi trọng chức năng thẩm mỹ của văn hoá văn nghệ là biểu hiện sự coitrọng con người, do chỗ quan tâm đến nhu cầu nhân bản nhất của nó "Cảmxúc về cái đẹp là một điều kiện làm nên phẩm giá con người Phải có nó conngười mới có trí tuệ, phải có nó nhà bác học mới cất mình lên tới những tưtưởng tầm cỡ thế giới, mới hiểu được bản chất và các hiện tượng trong tínhthống nhất của chúng; phải có nó người cộng sản mới có thể hiến dâng cho

Tổ quốc cả những hoài vọng cá nhân lẫn những lợi ích riêng tư của mình,

phải có nó người ta mới không thể quỵ ngã dưới sức đè nặng trĩu của cuộcđời và làm nên những chiến công" (29, tr.18).

Phản ánh đời sống bằng hình tượng nghệ thuật, theo một lý tưởng thẩm

mỹ nhất định là một "đặc quyền" của văn hoá nghệ thuật trong việc tham giavào sự nghiệp to lớn của con người là cải tạo cuộc sống Con người đếnvới văn hoá nghệ thuật trước hết để được hưởng cái hay, cái đẹp, được vuisướng được giải trí cho đời đỡ buồn, cho cuộc sống tươi vui hơn Tác phẩmnghệ thuật chỉ có thể là hay, là đẹp mới hấp dẫn người đọc, người nghe,người xem, mới có dịp nói được với công chúng nghệ thuật điều muốn nói.Khác đi, người ta sẽ không đọc, không nghe, không xem mà chẳng thể nàobắt buộc nổi

Ngay từ năm 1949, Hồ Chủ Tịch đã viết: "Văn nhân, nghệ sĩ thi đua

nhau sáng tác cho hay, cho nhiều để cổ động nhân dân, tuyên truyền ra thế

giới, và để lưu lại cho đời sau những sự tích vĩ đại trong cuộc kháng chiến

vĩ đại của dân tộc ta" (6, tr.348) Một lần khác, khi nói đến trách nhiệm của

văn nghệ trong sự nghiệp chung Người cũng yêu cầu: "miêu tả cho hay,

cho chân thật và cho hùng hồn" bằng văn, bằng thơ, bằng vẽ và bằng cácnghệ thuật khác những người, những việc vô cùng anh dũng, oanh liệt trongphong trào thi đua yêu nước của đồng bào miền Bắc và cuộc đấu tranh yêunước của đồng bào miền Nam

Yêu cầu thể hiện cho hay cùng với yêu cầu thể hiện cho chân thật hiện

thực đời sống là coi trọng bản chất và đặc trưng của nghệ thuật

Đời sống xã hội hết sức rộng lớn và phong phú, cũng như sự vận độngcủa vật chất là cô cùng đa dạng Hoạt động sáng tạo của con người thậtmuôn màu muôn vẻ Mỗi lĩnh vực của hoạt động văn hoá có những đặc thù

và sức hấp dẫn riêng Đến với văn nghệ, công chúng muốn đựoc đến thếgiới của các hình tượng nghệ thuật Qua thế giới hình tượng nghệ thuật,công chúng văn nghệ được bước vào thế giới muôn màu của cái đẹp, trong

đó cuộc sống hiện ra với những gì là chắt lọc nhất, tinh tuý nhất; cái chắt lọc

và tinh tuý của tất cả những gì vốn có ở đời Họ suy ngẫm, rung cảm, có khi

là day dứt trước các hình tượng nghệ thuật; tư tưởng tình cảm như đượcthanh lọc "Đặc tính của văn nghệ là nó không thuyết lý, giảng giải như triếthọc, chính trị, giáo dục, nó không tổng kết đại cương cuộc sống thực tại cụ

thể thành cuộc sống trừu tượng mà nó thể hiện đời sống cảm xúc để dạy

cách sống" (63, tr.49)

Tác động của văn học nghệ thuật vào đời sống tinh thần của con người

là rất sâu xa Hơn tất cả mọi lĩnh vực trong văn hoá, văn học nghệ thuật cókhả năng bộc lộ sâu xa nhất, tinh tế nhất tâm hồn và những khát vọng vềcác giá trị Chân- Thiện - Mỹ "Không hình thái tư tưởng nào có thể thay thếđược văn hoá và nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tácđộng sâu sắc vào việc đổi mới nếp nghĩ, nếp sống của con người" (17,tr.129-130) Sự tác động đó là qua hình tượng; tác phẩm đến được với côngchúng bằng (và chỉ hiệu quả một khi bằng) con đường của nhận thức thẩm

mỹ, của tình cảm thẩm mỹ

Trình độ của công chúng nghệ thuật ngày càng được nâng cao Nhu cầuvăn hoá và năng lực cảm thụ nghệ thuật của công chúng văn nghệ và thự

sự cần thiết thích ứng với nhu cầu đó Người nói: "Chớ viết khô khan quá

Phải viết cho văn chương Vì ngày trước khác, người đọc chỉ muốn biết

những việc thật Còn bây giờ khác, sinh hoạt đã cao hơn, người ta thấy

hay, thấy lạ, thấy văn chương thì mới thích đọc"(7, tr.47).

Trước đây, khi thì vì kháng chiến, khi thì vì đời sống còn nhiều khó khăn

về vật chất, cũng có khi vì giao lưu quốc tế chưa mở rộng, hoặc vì tình trạngbao cấp trong văn hoá… mà công chúng không đòi hỏi nhiều hơn những gì

mà nhà nước làm cho dân Ngày nay, tình hình xã hội, tình hình trong nước

và trên thế giới đã đổi khác, không thể chỉ áp dụng mãi một cách đưa vănhoá về cho quần chúng với tư cách là giáo dục họ Quan niệm rằng một sốloại hình nghệ thuật chỉ là nơi răn dạy thuần tuý đã bị lịch sử vượt qua.Ngày nay, trong khi đưa văn hoá về cho quần chúng nhằm phổ biến tưtưởng, giáo dục về lối sống, tạo ra một nhu cầu văn hoá lành mạnh còn phải

ý thức đầy đủ rằng: khi người ta tìm đến và tiếp nhận một hình thức văn hoánào đó là người ta phải thấy có lợi, có ích hoặc tìm thấy cái điều khả dĩ cóthể làm người ta thích thú

Các nhà sáng tác, các nhà xuất bản, các xưởng phim, các nhà hát, các

cá nhân, các đơn vị kinh doanh, dịch vụ văn hoá, các doanh nhân văn hoáđều phải coi công chúng là một phạm trù thao tác trong hoạt động văn hoávăn nghệ - nghiên cứu công chúng với những nhu cầu đa dạng của họ.Không thể áp đặt món ăn tinh thần mà phải nghiên cứu cấp ứng nhu cầuthẩm mỹ của công chúng

Chính trong các văn kiện Đại hội của Đảng thể hiện nhận thức có bướcphát triển và sự quan tâm ngày một thoả đáng hơn của Đảng ta đối với việcđáp ứng nhu cầu văn hoá của quần chúng Nếu như trong văn kiện Đại hộiIII, công tác văn hoá nghệ thuật được nhấn mạnh ở mặt "phục vụ đắc lựccho đường lối và chính sách cách mạng của Đảng, góp phần tích cực vàocông việc giáo dục tư tưởng, tình cảm và cải tạo con người theo chủ nghĩa

xã hội…" (16, tr.123), đến "thoả mãn nhu cầu văn hoá to lớn và ngày càng

tăng" (Đại hội V) (13, tr.35) Những điều chỉnh và phát triển về mặt nhậnthức này là sự mở đường cho văn hoá văn nghệ phát triển.

Trình độ văn hoá của toàn xã hội được nâng cao làm nảy sinh ngàycàng nhiều nhu cầu văn hoá mới Nhu cầu đó phát triển không ngừng, cũngnhư bản thân sự phát triển của văn hoá là hướng tới sự hoàn thiện, mãi mãihướng tới sự hoàn thiện Điều đó cho ta hiểu vì sao nhu cầu văn hoá ngàynay rất động và rất phức tạp Có người quan tâm đến những vấn đề nhânsinh - xã hội; có người quan tâm đến nhu cầu thông tin có người chỉ đơnthuần nhằm giải trí Các thị hiếu, thiên hướng rất khác nhau và thâm nhậplẫn nhau Trước những thị hiếu, thiên hướng, những nhu cầu muôn màumuôn vẻ ấy, khả năng đáp ứng của văn hoá dường như cũng vô cùng Cóthể đáp ứng một cộng đồng đông đảo và cũng có thể phục vụ chỉ một nhómcông chúng nhỏ Phương tiện thông tin đại chúng ngày nay đang phát huytới mức tối đa khả năng thoả mãn nhanh nhất những nhu cầu muôn vẻ ngàycàng mang tính nhất thời của con người Người ta có thể chỉ ở trong phòngcủa mình mà xem được gần như lập tức những sinh hoạt văn hoá (mộtOlimpic, một Pestival văn hoá…) và nhiều sự kiện chính trị xã hội khác ởmọi nơi trên thành tinh nếu có được thu vào camêra và phát triển làn sóng.Văn hoá hiện đại là sự kết hợp năng động giữa nghệ thuật với khoa học kỹthuật tiên tiến, với sản xuất công nghiệp đại quy mô và là một hoạt độngkinh doanh sinh lãi lớn Không thể không tính đến một tình hình là cuộccách mạng khoa học kỹ thuật và cách mạng công nghệ có ảnh hưởng mạnh

mẽ đến mọi nền văn hoá các dân tộc Khi sự phồn vinh tăng lên, con người

ít phải lo lắng về đời sống vật chất thì nhu cầu văn hoá càng phát triển vàcàng được "cá nhan hoá" mạnh hơn

Nhu cầu văn hoá không đồng nhất Nó tuỳ thuộc các tầng lớp xã hội, cácthế hệ, phụ thuộc trình độ văn hoá, trình độ cảm thụ thẩm mỹ khác nhau.Công chúng ngày ngay có sự phân tầng, phân nhóm Sự phân tầng, phânnhóm này diễn ra ở cả thành thị lẫn nông thôn, trong đó đáng chú ý là sựhình thành "tầng lớp trung lưu" Những nhu cầu và khả năng chi trả củatầng lớp này có thể chi phối một số mặt trong hoạt động văn hoá văn nghệ.

Do tác động từ nhiều phía mà trong thực tiễn nhu cầu và thị hiếu vănhoá của công chúng rất phức tạp Có thị hiếu lành mạnh và có cả thị hiếukhông lành mạnh Có những ham muốn nhân bản mà cũng có cả nhữngham muốn làm tha hoá con người Do đó, trong lãnh đạo và quản lý vănnghệ cần "dùng nhiều hình thức sinh động giáo dục lý tưởng, trau dồi đạođức, bồi dưỡng tình cảm, tâm hồn và thẩm mỹ, nâng cao trình độ hiểu biết

và hưởng thụ văn hoá của nhân dân, ngăn chặn văn hoá phẩm và hoạtđộng nghệ thuật gây độc hại" (12, tr.37)

Đứng trước nhu cầu đa dạng, trước tình thế là kỹ thuật tiên tiến kết hợpđầy hiệu lực với văn hoá, một người đã có điều kiện dễ dàng tiếp thu nhiềunền văn hoá khác nhau, giao lưu văn hoá trở thành tất yếu, không còn sựđộc quyền văn hoá thì phương pháp lãnh đạo và quản lý thích hợp nhất làdùng ngay chính văn hoá, dùng các phương tiện của nó để tạo nên một vănhoá có bản sắc dân tộc, hoà nhập với văn hoá thế giới Không chỉ quan tâmđến nhu cầu nhận thức, giáo dục, còn phải quan tâm đến nhu cầu thông tin,nhu cầu giải trí vốn là nhu cầu phổ biến ở hầu hết các tầng lớp công chúng.Nhu cầu giải trí thẩm mỹ bằng các món ăn tinh thần là chính đáng và ngàycàng tăng; nó nằm trong quy luật phát triển của đời sống tinh thần của conngười Việc đáp ứng nhu cầu đa dạng, nhu cầu nhân bản của con người ởđây được phân biệt với việc lợi dụng sự đa dạng để đưa lối sống thấp hèn,

truỵ lạc, độc ác, phi nhân tính vào đời sống tinh thần của con người, trái vớiphong tục tốt đẹp của dân tộc Một sự đáp ứng nhu cầu đa dạng đượchướng dẫn sẽ có đủ tỉnh táo để phân biệt giữa nghệ thuật ca ngợi vẻ đẹp

cơ thể con người với "sex", giữa miêu tả tình yêu và gợi dục, giữa nghệthuật thượng võ nhân đạo và lối dặc tà bạo lực khát máu… Đáp ứng nhucầu đa dạng ở đây phải là sự đáp ứng những nhu cầu phù hợp với mục tiêuxây dựng "một xã hội dân chủ, văn minh, vì lợi ích chân chính và phẩm giácon người"(11, tr.10)

Đứng trên quan điểm tiến bộ để lãnh đạo và quản lý văn hoá sẽ tạo điềukiện cho văn hoá phát triển Giáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng nâng tầm vănhoá cho công chúng sẽ tạo cho họ khả năng thanh lọc, chọn lựa cho mìnhnhững gì là giá trị đích thực trong điều kiện văn hoá phát triển đa dạng Mộtkhi có bản lĩnh văn hoá vững vàng, công chúng sẽ có cơ sở để thực hiệnquyền hưởng thụ có chọn lọc

3 Văn hoá là lĩnh vực sản xuất tinh thần.

Nền sản xuất vật chất tạo ra những sản phẩm vật chất giúp con ngườitồn tại như một sinh thể thì "sản xuất tinh thần"(Chữ dùng của Mác-Ăngghen trong "Hệ tư tưởng Đức" Mác- Ăngghen Tuyển tập, tập 1, tr.275-278) tạo ra những tư tưởng biểu tượng, ý thức, biểu hiện dưới dạng nhữngsản phẩm tinh thần đem đến cho con người sự hiểu biết, làm phát triểnnhân cách và giúp con người tồn tại với tư cách một sinh thể xã hội

Ở ta, từ lâu, có quan niệm cho rằng văn hoá thuộc lĩnh vực phi sản xuất,văn hoá chỉ là một lĩnh vực thuộc phúc lợi xã hội, văn hoá là hệ quả củakinh tế, phát triển văn hoá được đến đâu là tuỳ thuộc khả năng của kinh tế,của ngân sách Vì quan niệm chưa đầy đủ về văn hoá mà nhiều hoạt động

văn hoá chưa được đối xử đúng như tầm quan trọng của nó, như khôngđầu tư cơ sở vật chất và đầu tư vào con người hoạt động trong lĩnh vực nàynhư lẽ ra nó cần được như vậy; khi xây dựng các hệ thống chỉ tiêu kế hoạchthiếu cân đối giữa kinh tế và văn hoá

Quan sát hoạt động nhiều mặt và phức tạp của đời sống xã hội có thểthấy rằng ở nhiều nơi khi đánh giá kết quả công tác thường không đánh giáthoả đáng vai trò tích cực, mở đường của văn hoá (như do có đổi mới tưduy, do phát huy sáng tạo của người lao động…); khi đánh giá những khókhăn, sự phân tích thường nặng về góc độ kinh tế - kỹ thuật mà chưa vạch

rõ khó khăn do sự trì kéo vì trình độ văn hoá chưa đánh giá thoả đáng tiềmnăng phát triển nằm trong văn hoá (trước hết là trong sự sáng tạo, trong trithức…) mà thường thiên về yếu tố vật chất, về ưu thế địa lý, thế mạnh tàinguyên v.v

Quan niệm hoạt động văn hoá là phi sản xuất, là hoạt động tiêu dùngnên sự quan tâm của cơ quan hoạch định chính sách kinh tế - xã hội trướchết dành cho hoạt động sản xuất vật chất, phần thừa ra mới dành cho vănhoá, văn hoá được coi như phần thêm vào, bổ sung cho hoạt động kinh tế,

xã hội và chính trị

Đến Đại hội VI của Đảng, vấn đề văn hoá được đặt ra theo quan niệmmới, tức là coi trọng ngang nhau giữa chính sách xã hội và chính sách kinh

tế Cũng từ đó, với Nghị quyết 05 của Bộ chính trị Ban chấp hành trung

ương Đảng khoá VI, văn hoá được xác định là lĩnh vực sản xuất tinh thần.

Đó là bước phát triển mới về lý luận phù hợp với nguyên lý kinh điển củachủ nghĩa Mác- Lênin, theo tư duy mới về yêu cầu phát triển hài hoà đờisống vật chất và đời sống tinh thần; trong phương châm kết hợp tăng

trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội, kết hợp động lực kinh tế và động lực tinhthần, kết hợp hài hoà kinh tế và văn hoá để có được sự phát triển năngđộng có hiệu quả.

III Những vấn đề được đặt ra từ lịch sử và kinh nghiệm.

Cách mạng là sự nghiệp quần chúng Văn hoá là thành quả sáng tạocủa nhân dân Văn hoá Việt Nam là tinh hoa, trí tuệ ngàn đời của dân tộcViệt Nam, trong đó, sự hình thành và phát triển nền văn hoá mới có vai trò

to lớn của Đảng

Ngay từ đầu, Đảng đã giải quyết đúng đắn mối liên hệ tất yếu giữa vănnghệ và chính trị, giữa hoạt động văn hoá văn nghệ và sự nghiệp giải phóngdân tộc, cải tạo xã hội Kết hợp những quan điểm khoa học, tiên tiến về vănhoá văn nghệ, căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể Việt Nam, Đảng đề ra đườnglối văn hoá văn nghệ phù hợp với yêu cầu của cách mạng, của dân tộc Và,chính nhu cầu giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ mới, chế độ dân chủ, vìdân giàu, nước mạnh, xã hội văn minh lại là nhu cầu phát triển của bản thânvăn hoá văn nghệ Đảng đã đưa hoạt động văn nghệ vào cuộc chiến đấu vìđộc lập, tự do, dân chủ và tiến bộ xã hội Trong sự nghiệp toàn dân và vẻvang đó nền văn nghệ mới, chân chính được hình thành

Cho đến nay, vẫn còn đó kinh nghiệm quý giá trong lãnh đạo xây dựngmột nền văn hoá vì dân, do dân, một nền văn hoá dân chủ tiến bộ, vì lươngtâm và phẩm giá con người

Từ đề cương văn hoá 1943 đến tất cả các văn kiện Đại hội, các chỉ thị,nghị quyết giữa các kỳ Đại hội toàn quốc của Đảng sau này đều thể hiện sựnhất quán trong lãnh đạo văn hoá văn nghệ của Đảng ta Đó chính là tính

nhất quán về quan điểm trong vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin vàoviệc xây dựng nền văn hoá mới; ở sự phát triển và bổ sung các luận điểmkhoa học phù hợp với thực tiễn cách mạng từng giai đoạn và trình độ pháttriển trong nhân dân Điều đó đã giúp Đảng khắc phục những lạc hậu lý luậnnhất thời, để trong suốt quá trình lãnh xây dựng nền văn hoá mới Việt Namluôn luôn có được những nhận thức lý luận tiên tiến.

Tập hợp, tổ chức lực lượng các nhà văn hoá, giới trí thức, văn nghệ sĩ

cũ, đào tạo thế hệ trí thức,văn nghệ sĩ mới là việc cực kỳ quan trọng và khókhăn trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới Đảng ta, từ buổi đầu củacuộc cách mạng văn hoá, từ khi chưa có chính quyền, trong những nămtháng vừa đánh giặc vừa xây dựng đất nước đã thành công trong xây dựng

mô hình văn nghệ sĩ - chiến sĩ Sống cùng nhịp đập, hơi thở với nhân dân,gắn bó máu thịt với vận mệnh Tổ quốc và sự phát triển của dân tộc, nghệ sĩ

- chiến sĩ tự do phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân

Các chủ trương "phái cán bộ chuyên môn hoạt động về văn hoá đanggây ra một phong trào văn hoá tiến bộ," "khuyến khích những đồng chí củaĐảng, nhất là những đồng chí có kinh nghiệm công tác quần chúng, hiểu

biết đường lối của Đảng và có năng khiếu văn nghệ" vào công tác tổ chức

và lãnh đạo hoạt động văn hoá văn nghệ từ buổi đầu cách mạng, trongnhững năm gian khó và cả khi đã có chính quyền vẫn là những kinh nghiệmcủa thành công

Ngày nay, đứng trước trọng trách lãnh đạo xây dựng một nước ViệtNam đi lên chủ nghĩa xã hội, xây dựng nền văn hoá Việt Nam trong sựthống nhất giữa văn hoá và phát triển, Đảng ta đã có một hành trang kinhnghiệm của lịch sử và bài học của 60 năm cách mạng

Suy ngẫm về tất cả những gì Đảng đã làm vì một nền văn nghệ mới ViệtNam, có thể thấy bên cạnh những thành công còn có cả nhiều hạn chế Đó

là những hạn chế về lý luận, những hạn chế trong việc đề ra và chỉ đạo thựchiện các chính sách về văn hoá văn nghệ, trong công tác tổ chức và cán bộ,trong phương thức lãnh đạo đối với lĩnh vực quan trọng nhưng phức tạp vàrất tế nhị này

Một trong những hạn chế về nhận thức là đồng nhất văn hoá với ý thức

hệ, lấy tính giai cấp làm hệ quy chiếu cho mọi hiện tượng văn hoá, cho sángtác nghệ thuật

Thực ra, trong bất kỳ nền văn hoá nào, ngoài yếu tố giai cấp cũng cònyếu tố nhân loại Nói tới văn hoá là nói tới cái đúng, cái tốt và cái đẹp Khátvọng vươn tới Chân - Thiện - Mỹ có trong bản chất con người, ở mọi dân

tộc, ở mọi thời đại Một tác phẩm nghệ thuật chân chính, trong buổi đầu

mới ra đời, nó có thể phù hợp với lợi ích chính trị của một giai cấp nhưng rồicùng với thời gian, những giá trị về chân, thiện, mỹ của nó sẽ trở thành củachung nhân loại và tiếp tục tồn tại trong lịch sử Quy tất cả về lập trường giaicấp, về quan điểm chính trị; đối với tất cả mọi biểu hiện phong phú đa dạngnhư chính bản thân cuộc sống mà chỉ dùng một hệ quy chiếu là tính giaicấp, đó là một trong những nguyên nhân làm hạn chế sự phát triển phongphú của văn nghệ Tô đậm khía cạnh giai cấp đến mức đẩy đến cách hiểurằng tiêu chí xác định giá trị tác phẩm chỉ là vấn đề lý tưởng chính trị, là đấutranh giai cấp; quan hệ giữa con người với con người chỉ về mặt giai cấp làquan trọng nhất sẽ dẫn đến xem nhẹ hoặc phiến diện các vấn đề nhân tính.Đến nay, vấn đề giai cấp và nội dung đấu tranh giai cấp trên mặt trận vănhoá tư tưởng vẫn hết sức gay gắt nhưng, trong lãnh đạo và quản lý, trongsáng tác và phê bình nghệ thuật, trong thưởng thức và đánh giá những sản

phẩm tinh thần của nghệ sĩ còn phải tính đến những giá trị dân tộc và nhânloại Trong thời đại ngày nay sự gặp gỡ giữa các nền văn hoá chủ yếu xoayquanh hệ giá trị cơ bản là Chân - Thiện - Mỹ Những giá trị nhân bản ấy đãvượt trên mọi thành kiến giai cấp và vượt qua mọi biên giới quốc gia.

Quan điểm "phát triển văn hoá dân tộc đi liền với mở rộng giao lưu vănhoá với nước ngoài, tiếp thu những tinh hoa của nhân loại, làm giàu đẹpthêm nền văn hoá Việt Nam" (19, tr.54), được Đảng ta duy trì và phát triểntrong quá trình lãnh đạo văn hoá văn nghệ từ trước đến nay Ngay trong

"Báo cáo xây dựng văn nghệ nhân dân Việt Nam" tại Đại hội đại hội đại biểulần thứ hai của Đảng tháng 2/1951 đã nêu cụ thể về cách tiếp cận, tiếp thuvốn văn nghệ tiến bộ của thế giới:

"Thành khẩn học tập vốn văn nghệ tiến bộ của thế giới, văn nghệ tiến bộcủa Liên Xô, Trung Quốc và các nước dân chủ nhân dân là một công tácquan trọng đề ra cho những người văn nghệ kháng chiến Việt Nam Phải đềcao việc giới thiệu những tác phẩm và kinh nghiệm lý luận văn nghệ mớicủa Liên Xô, Trung Quốc và các nước bạn, nói chung là văn nghệ tiến bộthế giới; Không những để giúp cho sự tiến bộ của những người công tácvăn nghệ mà còn để giáo dục tinh thần quốc tế cho nhân dân ta một cáchsinh động sâu sắc Việc giới thiệu và phiên dịch phải có kế hoạch thích hợpvới hoàn cảnh nước ta đang kháng chiến và xây dựng chế độ dân chủ nhândân Trong lúc này nên giới thiệu phiên dịch nhiều những tác phẩm độngviên sôi nổi chí căm thù và lòng yêu nước, như quyền "Căm thù" củaSôlôcốp và tập 'Trăm bức thư" của Eranbua, những tác phẩm tranh đấugiảm tô, tức là nói chung có tính chất thi hành những cải cách phản phongchứ chưa phải làm cách mạng thổ địa, tóm lại những tác phẩm hợp vớichính sách chủ trương của Đảng, Chính phủ ta bây giờ" (15, tr.304-439)

Báo cáo cũng nêu ra những biểu hiện cần khắc phục trong việc tiếp thuvăn hoá nước ngoài: "Chúng ta kiên quyết bài trừ óc quốc gia hẹp hòi,không học tập văn nghệ tiến bộ quốc tế Nhưng chúng ta cũng kiên quyếtphản đối cái bệnh giáo điều, cái khuynh hướng nô lệ, bắt chước làm nhưnước ngoài, cho rằng như thế mới là khoa học, do đó mà phạm chủ nghĩatiền phương (arantgardisme) và khuynh hướng ngoại lai trong nghệ thuật"(15, tr.307-439).

Tuy vậy do hoàn cảnh chiến tranh liên tiếp, việc giao lưu chỉ bó hẹptrong một số nước thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa và hơn nữa lúc đó chỉ

có thể đón nhận những gì phù hợp trực tiếp với hoàn cảnh và lợi ích trướcmắt Điều đó đã để lại dấu ấn khá rõ trong lý luận và sáng tác; bức tranhvăn nghệ vì thế, một thời gian dài thiếu tính đa dạng và phong phúc Ngay

cả sau này, trong những năm miền Bắc hoà bình xây dựng chủ nghĩa xãhội, rồi khi cả nước thống nhất (1975-1986) việc giới thiệu văn hoá thế giớicũng hạn chế, bởi có sự e ngại, định kiến với văn hoá nghệ thuật được làm

ra ở các nước tư bản, những nước không cùng hệ thống Sau năm 1986,trong công cuộc đổi mới, việc giao lưu, giới thiệu văn hoá nghệ thuật cácnước có chuyển biến nhưng cho đến nay nền văn hoá thế giới được giớithiệu ở nước ta cũng chưa phải là với diện mạo đầy đủ

Ngày nay, để phát triển đất nước không thể chấp nhận cách thức tiếpcận văn hoá thế giới một cách thực dụng, chỉ tìm những gì phù hợp, đápứng yêu cầu đặt ra trước mắt

Kinh nghiệm lịch sử cho chúng ta thấy rằng, ngày nay không một quốcgia nào có thể phát triển bình thường nếu cô lập với thế giới bên ngoài Bàihọc thực tế đặt ra trước chúng ta yêu cầu đổi mới cách nhìn nhận, đánh giá

các hiện tượng văn hoá thế giới sao cho phù hợp với sự phát triển của đờisống hiện đại Vấn đề đặt ra ở đây là trong quá trình giao lưu, tiếp nhận phảivừa đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa vừa bảo vệ và phát huy nhữngtinh hoa của dân tộc.

Ngày nay, khuynh hướng chung là không ủng hộ triệt để hay bác bỏhoàn toàn một trường phái nào mà trong mỗi trường hợp cụ thể ghi nhận,chắt lọc lấy những gì hợp lý, những gì là thành tựu của trí tuệ, những gì làvăn hoá; quan điểm nào đúng tới đâu thì xác nhận tới đó Thời đại đã cho tanhận ra cái ấu trĩ tả khuynh của một giai đoạn nhận thức trong quá khứ, coitriết học Đêcactơ, Bécsông cũng nguy hại như triết học Căng, Nit sơ; coichủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa tượng trưng như là kẻthù của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Một thời gian dài hoạt động văn hoá chỉ được xem là hoạt động phi sảnxuất, là sự tiêu phí phi kinh tế, không sinh lợi Nhận thức đó dẫn đến tìnhhình: trong xem xét vấn đề chính sách xã hội và vai trò của con người chorằng chỉ con người ở khu vực sản xuất vật chất mới được coi là nhân lực vàđược chú trọng đầu tư

Có một tình hình kéo dài là "Các cấp uỷ Đảng chưa quan niệm đầy đủ vịtrí chức năng của công tác văn hoá, chưa quan tâm đầy đủ đến đời sốngvăn hoá của quần chúng, chưa thấy sâu sắc công tác văn hoá làm tốt sẽ cótác dụng nâng cao tư tưởng xã hội chủ nghĩa và tinh thần yêu nước, nângcao đời sống tinh thần của nhân dân, thúc đẩy sản xuất và công tác" (14,tr.19) Nhận định trên được nêu ra từ 1961 Từ đó đến nay, nhận thức vàviệc tổ chức thực tiễn những hoạt động văn hoá văn nghệ của các cơ quanlãnh đạo và quản lý của Đảng và Nhà nước ta đã có những bước phát triển

và tích luỹ được những kinh nghiệm Tuy vậy, nhìn toàn hệ thống từ trungương đến cơ sở, vẫn thấy một tình hình; nhiều cấp uỷ Đảng, chính quyền

và đoàn thể xã hội chưa nhận thức đầy đủ vị trí, vai trò quan trọng của vănhoá văn nghệ, thiếu sự quan tâm đúng mức đến lĩnh vực này

Trong bài phát biểu tại Hội thảo khu vực "Phương pháp luận về việc đưacác nhân tố văn hoá vào các kế hoạch và dự án phát triển tại Hà Nội từ 27đến 29/4/1993, Chủ tịch Uỷ ban Quốc gia thập kỷ Quốc tế phát triển văn hoácủa Việt Nam, phó thủ tướng Nguyễn Khánh đã nêu: "Đã có một thời giandài, ở Việt Nam hiểu cán bộ (…) ở các cấp không nhận thức rõ cái cốt lõicủa văn hoá là con người; con người vừa là động lực vừa là mục tiêu củaphát triển Nhận thức chưa đầy đủ đó là một nguyên nhân của nhữngkhuyết điểm về lãnh đạo và quản lý trong việc xây dựng và thực hiện cácchính sách, các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội" Nhận thức đó còn làmtrở ngại việc triển khai trong thực tiễn các quan điểm, đường lối và chínhsách văn hoá văn nghệ của Đảng khi đất nước chuyển sang vận hành theo

cơ chế thị trường

Đường lối, cương lĩnh của một chính đảng bao giờ cũng phải được thựchiện thông qua việc hệ thống tổ chức và con người của nó Sự hiểu biết,lòng trung thành, trí sáng tạo của lực lượng thực hiện là đảm bảo chođường lối được triển khai thắng lợi Hiểu biết để hành động phù hợp quyluật khách quan, trung thành và sáng tạo để thích ứng nhạy bén với tìnhhình mà không xa rời định hướng

Trước đây, trong Nghị quyết về công tác phát triển văn nghệ trong 2 năm1959-1960, Đảng đã chỉ ra sự yếu kém của các cơ quan giúp Đảng lãnhđạo văn nghệ;

"Tất cả các cơ quan giúp Đảng lãnh đạo văn nghệ còn yếu, nhất là về lý

luận văn nghệ, chưa tuyên truyền giải thích được quan điểm văn nghệ Lênin và đường lối văn nghệ của Đảng một cách rộng rãi, sâu sắc và sinhđộng, cũng chưa chủ động đi sâu nghiên cứu đề ra cho Trung ương giảiquyết những việc lớn làm cho công tác văn nghệ phát triển một cách đềuđặn về các mặt lý luận, chính sách, tư tưởng và tổ chức, nhất là việc đàotạo cán bộ"

Mác-Khắc phục những hạn chế về mặt này (ở mức độ khác và trong nhữngđiều kiện mới) vẫn đang là vấn đề thời sự và không dễ dàng trong côngcuộc đổi mới hiện nay

Nghị quyết 05 (28-11-1987) của Bộ Chính trị Ban chấp hành trung ươngkhoá VI đã thừa nhận: "Nhiều cấp uỷ đảng chưa quan tâm đúng mức lãnhđạo và ít được bồi dưỡng kiến thức về lĩnh vực quan trọng nhưng phức tạpnày Công tác lãnh đạo và quản lý văn hoá, văn nghệ có nhiều biểu hiện

giản đơn, thô thiển, thiếu dân chủ Cơ chế và chính sách quản lý, việc đào tạo và bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo và quản lý sự nghiệp văn hoá, văn nghệ có trình độ ngang tầm với nhiệm vụ chưa được coi trọng cũng là một nguyên nhân quan trọng hạn chế việc phát huy tiềm năng sáng tạo

trong văn hoá, văn nghệ

Thiếu sự chuẩn bị về cán bộ để đón trước yêu cầu thời kỳ mới, chưachủ động đáp ứng yêu cầu về cán bộ văn hoá khi đất nước chuyển sang cơchế thị trường, thậm chí nghiêm trọng hơn "bố trí sai một số cán bộ chủchốt" (19, tr.52-53) đã là một trong những nguyên nhân làm cho tình hình

"tiêu cực xảy ra nghiêm trọng và kéo dài" (19, tr.52) trên lĩnh vực văn hoávăn nghệ

Mỗi nền văn hoá đều cần một chính sách thích hợp cho sự phát triểncủa mình Nhà nước nào có chính sách văn hoá của Nhà nước ấy Ở tachính sách văn hoá là sự thể chế hoá đường lối văn hoá văn nghệ củaĐảng.

Với tư cách một tổng thể các nguyên tắc, các cách làm thực tiễn và cácphương pháp quản lý cơ sở cho hoạt động văn hoá văn nghệ chính sáchvăn hoá phải có tính đồng bộ, toàn diện và nhất quán Chính sách văn hoáphải được biểu hiện bằng luật pháp Nhiều nước trên thế giới - cả các nướcphát triển và đang phát triển - đều thể hiện chính sách văn hoá bằng cácđạo luật

Ở ta, sự lãnh đạo và chỉ đạo của Đảng đối với việc thể chế hoá đườnglối văn hoá văn nghệ thành những chính sách, những đạo luật chỉ mới làmđược từng phần, chưa thật cơ bản Trong nhiều năm nay ở ta đã quen vớicách quản lý văn hoá văn nghệ bằng chỉ thị và nghị quyết

Chính sách văn hoá cần quan tâm đến 3 lực lượng: những người sángtạo và phổ biến văn hoá; các cơ quan quản lý văn hoá từ trung ương; cộngđồng công chúng

Đội ngũ những người sáng tạo và phổ biến văn hoá nhất là những ngườisáng tác có những đặc thù nghề nghiệp và có vai rò hết sức quan trọng Vaitrò của họ như thể những "nhà máy" sản xuất quan trọng nhất Họ cần đượcchăm sóc đặc biệt Họ cần được bảo đảm các điều kiện tinh thần và giúp đỡ

về điều kiện vật chất cho công việc sáng tạo (Trong thực tế ở mọi nước,cộng đồng những người sáng tạo nghệ thuật thường khó khăn, rất cầnđược Nhà nước và xã hội bảo trợ) Nhưng ở ta đã nhiều năm nay nhữngnghệ sĩ, những người hoạt động nghệ thuật chưa có luật hoạt động văn hoá

nghệ thuật, chưa có luật bản quyền… họ được quan tâm đáp ứng nhữngnhu cầu về bồi dưỡng quan điểm chính trị, nhận thức tư tưởng nhiều hơn làđược chăm lo những điều kiện vật chất thiết yếu cho sáng tác Có thể thấy

rõ điều đó trong tinh thần của các văn kiện Đại hội III, IV, V Những vấn đề

"bồi dưỡng văn nghệ sĩ về các mặt chính trị, tư tưởng văn hoá, nghiệp vụ"(16, tr.76), "bồi dưỡng về thế giới quan Mác- Lênin, về kiến thức văn hoá,

về đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước…" (9, tr.123), vấn đề

"Đảng tin tưởng", "Đảng khuyến khích…" , "Đảng yêu cầu…" (13, tr.81-82)

được nhấn rất rõ Nhưng những vấn đề "Cải tiến chính sách đối với người làm công tác nghệ thuật chuyên nghiệp, đãi ngộ xứng đáng lao động nghệ thuật…" (17, tr.84), "bổ sung và hoàn chỉnh các chế độ chủ trương, thù lao, mua bán tác phẩm, thuế, chính sách khuyến khích sáng tác v.v… bảo đảm cho văn nghệ sĩ chuyên nghiệp có thể sống bằng nghề nghiệp chính của mình (19, tr.56) chỉ từ sau Đại hội VI mới được ghi trong văn

kiện

Thực tế những năm gần đây cho thấy: có giải quyết tốt những vấn đề vềchính sách, và điều kiện sống và làm việc của văn nghệ sĩ mới có điều kiệnđảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong văn hoá văn nghệ

Bối cảnh hoạt động văn hoá văn nghệ cũng như tình thế tác động vàohoạt động văn hoá văn nghệ hiện nay khác trước rất nhiều Ngày trước cóthể dễ dàng huy động nhà văn ra mặt trận, vào hầm mỏ, về nông thôn…, cóthể đòi hỏi nghệ sĩ sáng tác về đề tài này hay đối tượng khác Ngày nayvăn nghệ sĩ tự chọn lấy miền quê sáng tác, tự quyết định đề tài, chức năng

dự báo của văn nghệ; họ không chỉ chấp nhận việc minh hoạ ý định giáodục tư tưởng mà còn tha thiết với nhu cầu thức tỉnh lương tâm; họ khôngchỉ viết theo yêu cầu cổ vũ, biểu dương, ca ngợi mà còn muốn được khám