Nghiên cứu lịch sử tư tưởng nhân loại cho thấy đã có nhiều nhà tư tưởng đưa ra quan niệm của mình về thời đại và phân chia lịch sử xã hội loài người thành những thời đại lịch sử từ thấp đến cao. Nhà xã hội học Italia là Vicô (1668 – 1744) căn cứ vào sự khủng hoảng có tính chu kỳ của CNTB, đã phân chia thời đại lịch sử như vòng đời của con người gồm: Thơ ấu, thanh niên, trung niên và tuổi già. Cách thức phân chia thời đại này, chỉ đạt được tiêu chí về lịch đại tức là phản ánh được về thời gian mà chưa thể hiện được đầy đủ cơ sở, nội dung và đặc điểm của thời đại.
Trang 11 Quan niệm về thời đại
1.1.1 Quan niệm về thời đại của các nhà tư tưởng trong lịch sử
Nghiên cứu lịch sử tư tưởng nhân loại cho thấy đã có nhiều nhà tư tưởng đưa ra quan niệm của mình về thời đại và phân chia lịch sử xã hội loài người thành những thời đại lịch sử từ thấp đến cao
- Nhà xã hội học Italia là Vicô (1668 – 1744) căn cứ vào sự khủng hoảng có tính chu kỳ của CNTB, đã phân chia thời đại lịch sử như vòng đời của con người gồm: Thơ ấu, thanh niên, trung niên và tuổi già Cách thức phân chia thời đại này, chỉ đạt được tiêu chí về lịch đại tức là phản ánh được về thời gian mà chưa thể hiện được đầy đủ cơ sở, nội dung và đặc điểm của thời đại
- Nhà triết học Đức (Hêghen: 1770 – 1881), căn cứ vào địa chính trị, địa kinh tế, lại phân chia lịch sử xã hội thành ba thời kỳ chủ yếu: Phương Đông,
cổ đại và Giéc Man Thực chất đây là quan điểm phân chia thời đại dựa trên
cơ sở vùng lãnh thổ, lịch sử xã hội, chưa rõ nội dung nấc thang phát triển và
xu thế vận động của thời đại
- Nhà XHCN không tưởng Pháp (Phurie: 1772 – 1873), căn cứ vào sự tiến bộ của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất giữa người và người trong quá trình sản xuất, đã phân chia lịch sử xã hội loài người thành bốn thời kỳ: Mông muội, dã man, gia trưởng và văn minh
Quan điểm của Phuriê có những yếu tố hợp lý, đã dựa vào sự phát triển của lực lượng sản xuất, để phân chia lịch sử xã hội loài người thành bốn thời đại kế tiếp nhau, nhưng chưa phản ánh toàn diện mọi mặt của thời đại lịch sử
- Nhà nhân chủng học người Mỹ (Moóc – Gan: 1818 – 1882), căn cứ vào tình trạng hôn nhân, phân chia lịch sử xã hội thành các thời đại: Mông muội, đã man và văn minh Ông dựa trên cơ sở nghiên cứu lịch sử ra đời kế tiếp nhau của
Trang 2các hình thức hôn nhân và gia đình, coi đó là tiêu chí để phân chia lịch sử loài người thành ba thời đại lịch sử là chưa thật khoa học và toàn diện.
Ngoài ra còn có cách phân chia, những khái niệm khác như: thời đại đồ
đá, thời đại đồ đồng, thời đại cối xay gió, thời đại máy hơi nước, kỷ nguyên hạt nhân; hay nền văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp
Như vậy, trong việc phân chia các thời đại của lịch sử xã hội loài người,
có những quan điểm dựa vào cơ sở chủ quan không phản ánh đúng tiến trình lịch sử nhân loại và làm cho việc nhận thức các thời đại hoàn toàn sai lệch Có người lấy kỹ thuật làm căn cứ phân chia thời đại Cách phân chia này tuy có những điểm hợp lý nhất định ở một mặt, một phía nào đó của thời đại, tức là nhấn mạnh vai trò của lực lượng sản xuất Nhưng cách phân chia này không thể chỉ ra được tính chất xã hội và động lực phát triển của thời đại
1.2 Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về thời đại
Trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử (tức là góc độ triết học chính trị - xã hội) để xem xét toàn diện về thời đại Đồng thời, kế thừa giá trị tư tưởng của những người đi trước, trong đó đánh giá cao những luận điểm của Phuriê và Moóc-gan Vì thế, các nhà kinh điển sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã xem xét vấn đề thời đại đã khác hẳn
về chất so với những nhà tư tưởng trong lịch sử, thể hiện rõ tính khoa học và phù hợp với sự vận động của chính lịch sử loài người
* Về khái niệm thời đại
Theo V.I.Lênin: "Thời đại sở dĩ gọi là thời đại bởi vì nó bao hàm một số hiện tượng và chiến tranh khác nhau, điển hình cũng như không điển hình; lớn cũng như bé, vốn có của các nước lạc hậu Tách rời những vấn đề cụ thể
ấy bằng cách sử dụng những câu nói chung chung về thời đại…" (Lênin, toàn tập, tập 30, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.86-87)
- Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin thời đại là một khái niệm khoa học dùng để phân kỳ lịch sử xã hội, phân biệt những nấc thang phát triển của xã hội loài người
Trang 3- Nói đến thời đại là thời kỳ lịch sử dài, bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau.
- Mỗi thời đại có những nội dung, đặc điểm cơ bản thể hiện bản chất của
nó, nghĩa là phải dựa trên những cơ sở khách quan, khoa học
Ngoài khái niệm thời đại, chủ nghĩa Mác - Lênin còn sử dụng khái niệm thời đại lịch sử, thời đại mới, thời đại hiện nay… đây đều là những khái niệm khoa học, mỗi khái niệm nhấn mạnh những góc độ khác nhau nhưng điểm chung nhất đều là sự khái quát ở tầng nấc cao nhất về tiến trình phát triển và
xu thế cơ bản của lịch sử xã hội loài người, cả thời gian và không gian
Về thời gian, nó chỉ một thời kỳ lịch sử tương đối dài trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại
Về không gian, thời đại lấy đặc trưng chủ đạo của sự phát triển xã hội theo hướng tiến hóa và cách mạng, của sự phát triển sản xuất, của giai cấp giữ
vị trí trung tâm của lịch sử trong từng thời kỳ và toàn diện các mặt của đời sống xã hội
Không bao giờ chủ nghĩa Mác - Lênin xem xét thời đại một cách trừu tượng, chung chung và áp đặt chủ quan
Về thời đại mới, thời đại hiện nay hay thời đại chúng ta là những khái niệm đồng nghĩa, được V.I.Lênin sử dụng rộng rãi và có thể thay thế nhau, được đánh dấu mở đầu từ cuộc cách mạng Tháng Mười Nga giành thắng lợi, V.I.Lênin, khẳng định nếu xét trên bình diện lịch sử toàn thế giới cách mạng Tháng Mười Nga đã "mở đầu một thời đại mới trong lịch sử thế giới" (V.I.Lênin, Toàn tập, tập 44, Nxb Tiến bộ, M.1978, tr.1847
Vì sao cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 giành thắng lợi lại mở ra thời đại mới? Bởi lẽ, do ý nghĩa lớn lao của nó Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: "Cách mạng Tháng Mười mở ra con đường giải phóng cho các dân tộc
và cả loài người, mở đầu một thời đại mới trong lịch sử, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên toàn thế giới" (Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, Nxb ST, HN 1989, tr.544)
Trang 4* Về cơ sở xác định thời đại
Phương pháp luận về phân kỳ thời đại lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin là dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử nên tiếp cận vấn đề thời đại thực sự khoa học, toàn diện và cách mạng Nó là cơ sở chống lại quan niệm siêu hình, máy móc trên cơ sở giáo điều chủ nghĩa, muốn phân kỳ quá trình lịch sử gần như theo từng ngày và từng giờ, tuyệt đối hóa ý nghĩa của các niên đại dẫn đến quan niệm hết sức méo mó về lịch sử
Quan điểm biện chứng đối với quá trình lịch sử thực sự quán triệt trong các tác phẩm của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó có đề cập đến vấn đề phương pháp luận phân kỳ thời đại lịch sử Chủ nghĩa Mác - Lênin đã phân tích mối liên hệ giữa sự phát triển Kinh tế sản xuất với chính trị - giai cấp Lựa chọn những sự kiện lịch sử đặc biệt nổi bật đã xảy ra trong đời sống hiện thực làm mốc để phân kỳ thời đại, bảo đảm tính khách quan, toàn diện, lịch sử
và cụ thể; giữa cái phổ biến với cái đặc thù; phải kết hợp thời đại lớn và thời đại nhỏ để phân định nội dung thời đại lịch sử V.I.Lênin đã khẳng định: "Dĩ nhiên là cách phân giới hạn đó, cũng như nói chung những cách phân giới hạn trong giới tự nhiên hoặc trong xã hội, đều chỉ có tính chất quy ước và không
cố định, đều là tương đối chứ không phải là tuyệt đối (V.I.Lênin, "dưới ngọn
cờ của người khác", Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M.1080, tr.174 – 175).Chủ nghĩa Mác - Lênin dựa vào cơ sở sự ra đời hình thành kinh tế - xã hội mới, tiến bộ thay thế hình thái kinh tế - xã hội cũ đã lỗi thời lạc hậu để xác định thời đại lịch sử
Đây là cơ sở thể hiện rõ quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, nó khác hẳn về chất so với các quan điểm khác đã hình thành trong lịch sử để phân chia thời đại Tính khoa học của cơ sở này thể hiện rõ cốt vật chất, phản ánh nấc thang phát triển của thời đại này với thời đại trước là ở chỗ người ta đã sản xuất như thế nào? Thực tiễn cho thấy cái cối xay quay bằng tay đưa lại thời đại phong kiến, cái cối xay chạy bằng nước đưa lại thời đại tư bản chủ nghĩa
Trang 5Vậy mối quan hệ giữa hình thái kinh tế -xã hội với thời đại như thế nào? Đây là mối quan hệ thể hiện giữa nội dung và hình thức Thời đại mới ra đời gắn liền với hình thái kinh tế - xã hội mới ưu việt hơn hẳn hình thái kinh tế -
xã hội cũ đã được xác lập, nhưng để cái mới chiến thắng được cái cũ là quá trình đấu tranh cách mạng, phủ định biện chứng diễn ra quanh co phức tạp và lâu dài Vì một phần do sự phát triển lịch sử ở mỗi nước không đồng đều, phần khác hình thái kinh tế - xã hội mới ra đời vạch ra sự tiến hóa của lịch sử loài người được bắt đầu ở một nước hoặc một số nước, chứ không phải diễn
ra đồng loại ở tất cả các nước Các hình thức và đặc điểm của sự quá độ cách mạng từ hình thái kinh tế - xã hội cũ lên hình thái kinh tế - xã hội mới ở mỗi nước khác nhau, cũng diễn ra đặc điểm, quy mô và thời gian khác nhau Vì vậy, hình thái kinh tế - xã hội mới ưu việt hơn hình thái kinh tế - xã hội cũ đã lỗi thời lạc hậu được xác lập ở một nước cũng có nghĩa thời đại mới được mở
ra, hơn hẳn về chất so với thời đại cũ
Chủ nghĩa Mác - Lênin, còn dựa vào cơ sở giai cấp giữ vị trí trung tâm
để phân kỳ thời đại lịch sử
Đây là cơ sở phản ánh tiêu chí chính trị - xã hội, có quan hệ chặt chẽ với yếu tố kinh tế - sản xuất, hình thái kinh tế - xã hội Theo V.I.Lênin, một giai cấp được coi là trung tâm của thời đại phải có hai điều kiện quan hệ chặt chẽ với nhau; một là, phải đại biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến đã ra đời trong hiện thực; hai là, phong trào đấu tranh của giai cấp đó phù hợp với chiều hướng phát triển khách quan của lịch sử, phù hợp với lợi ích, nguyện vọng của quần chúng nhân dân lao động và các lực lượng cách mạng, tiến bộ của lịch sử V.I.Lênin đã chỉ rõ: "Chúng ta biết giai cấp nào đứng ở trung tâm của thời đại này hay thời đại khác và xác định nội dung căn bản, phương hướng phát triển chính của thời đại này hay thời đại khác và xác định nội dung căn bản, phương hướng phát triển chính của thời đại ấy, những đặc điểm chủ yếu của bối cảnh lịch sử của thời đại ấy" (Lênin, toàn tập, tập 26, Nxb
TB, M.1980 tr.174 – 175)
Trang 6Như vậy, việc xác định giai cấp trung tâm, tiến bộ thay thế giai cấp thống trị cũ đã lỗi thời lạc hậu là dựa trên cơ sở khách quan từ khả năng làm cuộc cách mạng xã hội, thay đổi hình thái kinh tế - xã hội, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của một cá nhân, một giai cấp hay một đảng phái chính trị nào Nghiên cứu hai cơ sở phân chia thời đại lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin cho thấy, đây là phương pháp tiếp cận tòan diện, biện chứng khoa học, mang tính cách mạng sâu sắc mà không có phương pháp tiếp cận nào thay thế được.
Vận dụng cơ sở phân chia thời đại của chủ nghĩa Mác - Lênin vào phân tích xem xét sự kiện cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 giành thắng lợi cho thấy thời đại mới bắt đầu mở ra, thay thế thời đại tư bản chủ nghĩa
* Nội dung, tính chất, đặc điểm, mâu thuẫn của thời đại hiện nay
- Về nội dung của thời đại mới: theo quan điểm của V.I.Lênin, nội dung của thời đại mới là xóa bỏ giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản; đồng thời thiết lập những cơ sở của xã hội mới là xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa
Hội nghị đại biểu các Đảng cộng sản và công nhân năm 1957, 1960 đã xác định: Nội dung căn bản của thời đại chúng ta là sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, mở đầu bằng cách mạng Tháng Mười vĩ đại ở Nga
Vì sao cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917 giành thắng lợi lại mở ra thời đại mới:" Bởi lẽ, đây là cuộc cách mạng vô sản do giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nga tiến hành dưới sự lãnh đạo của chính Đảng cách mạng của giai cấp công nhân, một Đảng mácxít kiểu mới do V.I.Lênin sáng lập
Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 đã làm rung chuyển thế giới, đã phá tung một khâu yếu nhất của sợi dây chuyền đế quốc chủ nghĩa mở đầu cho một thời đại mới, để hình thành một hình thái kinh tế - xã hội mới, khác với hình thái tư bản chủ nghĩa Đồng thời, cũng là bước ngoặt đánh dấu vai trò trung tâm lịch sử của giai cấp công nhân đã thay thế giai cấp tư sản lỗi thời lạc hậu
Trang 7Tại sao lại khẳng định nội dung thời đại hiện nay là sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Bởi vì, nói đến thời đại mới ra đời thay thế thời đại cũ, được thể hiện tập trung ở nội dung bản chất của nó quá trình thay thế hình thái kinh tế - xã hội (hay chế độ xã hội cũ) đã lỗi thời, lạc hậu) bằng một hình thái kinh tế - xã hội (chế độ xã hội) tiến bộ hơn Thực tế chứng minh, khi cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 giành thắng lợi, đánh dấu
sự ra đời hình thái kinh tế - xã hội mới, chế độ xã hội chủ nghĩa tuy chưa hoàn thiện nhưng tỏ rõ tính ưu việt và hơn hẳn chủ nghĩa tư bản Song hình thái kinh tế - xã hội mới ra đời thay thế hình thái kinh tế - xã hội cũ đã lỗi thời lạc hậu là quá trình lâu dài, trải qua thời kỳ quá độ và các giai đoạn phát triển từ thấp đến cao Đó là một thể hiện một quá trình tiến hóa, nấc thang phát triển của thời đại mới so với thời đại cũ, mà cái mới ra đời còn non yếu và cái cũ chưa xuất đi hoàn toàn Thực tế lịch sử chứng minh hình thái kinh tế - xã hội mới ra đời thay thế hình thái kinh tế - xã hội cũ, đều trải qua một thời kỳ quá
độ Vì thế, việc khẳng định nội dung thời đại hiện nay là sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, được mở đầu bằng cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 là đúng đắn cách mạng và khoa học
Một thực tế đặt ra là chủ nghĩa xã hội đã bị sụp đổ ở Liên Xô và Đông
Âu vào những năm đầu thập niên cuối của thế kỷ XX; lợi dụng thực tế này có quan điểm cho rằng không nên khẳng định như trước đây là thời đại mới được
mở đầu từ cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 nữa Mục đích quan điểm này đưa ra để nhằm phủ nhận giá trị cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, đồng thời cũng phủ nhận luôn cả nội dung thời đại mới Xét trên phương diện
lý luận, và cả thực tiễn luận điểm trên đây sai về mặt khoa học, phản động về mặt chính trị Sự sụp đổ chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu do nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân sai lầm chủ quan tích tụ trong quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng cộng sản Không phải do học thuyết Mác – Lênin đã lỗi thời lạc hậu, càng không phải thắng lợi của cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 là quái thai của lịch sử…
Trang 8- Tính chất của thời đại hiện nay: vẫn là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội với chủ nghĩa
tư bản vẫn diễn ra gay go quyết liệt, phức tạp và lâu dài
Tính chất quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội: Được thể hiện sự "bỏ qua", "vượt qua" hình thái kinh tế - xã hội tư bản đã lỗi thời lạc hậu để đi lên hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn thấp
là chủ nghĩa xã hội Tính chất quá độ đó còn thể hiện sự đan xen giữa hình thái kinh tế - xã hội mới và cũ, phản ánh cuộc đấu tranh gay go, quyết liệt, phức tạp, lâu dài Thực tế chứng minh, sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội không phải diễn ra theo con đường thẳng tắp và dễ dàng Trái lại, quá trình đó diễn ra quanh co phức tạp vì đây là sự chuyển biến hình thái kinh
tế - xã hội từ thấp lên cao, cái mới chưa có sẵn mô hình nên có lúc cách mạng thắng lợi và có lúc tạm thời thất bại là tất yếu
Mặc dù chủ nghĩa xã hội đã bị sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu, nhưng tính chất thời đại hiện nay vẫn không thay đổi Bởi lẽ, một mặt chủ nghĩa tư bản không bao giờ tự thay đổi bản chất chế độ xã hội, nó vẫn là chế độ xã hội dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư sản về tư liệu sản xuất và bất bình đẳng
về lợi ích giai cấp trong xã hội Chủ nghĩa xã hội tuy bị khủng hoảng tan rã ở một số nước, nhưng tính ưu việt hơn hẳn chủ nghĩa tư bản Thực tế lịch sử nhân loại cho thấy, chủ nghĩa xã hội đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng
về các lĩnh vực của đời sống xã hội và là tấm gương chỉ ra con đường phát triển cho các dân tộc Hiện nay hệ thống xã hội chủ nghĩa tuy không còn, chỉ còn một số nước nhưng đã cùng với lực lượng tiến bộ trên thế giới đấu tranh
vì mục tiêu hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội Không phải chủ nghĩa tư bản, cùng các thế lực thù địch muốn làm mưa làm gió thì làm, lựa chọn con đường chủ nghĩa xã hội vẫn là xu thế cơ bản trong thời đại hiện nay
- Đặc điểm của thời đại hiện nay: Đây là vấn đề cơ bản, thể hiện bức tranh của thời đại hiện nay Mỗi thời đại nhỏ có những đặc điểm cụ thể khác
Trang 9nhau, do vậy việc làm rõ đặc điểm giai đoạn hiện nay của thời đại mới là nhiệm vụ quan trọng của các Đảng cộng sản và của người mácxít chân chính.Trong Hội nghị đại biểu các Đảng cộng sản – công nhân quốc tế họp ở Mát-xcơva năm 1957, 1960 và một số Đảng cộng sản như Liên Xô cũng đã khái quát những đặc điểm của thời đại mới Đảng Cộng sản Việt Nam, ở các thời kỳ Đại hội đã phân tích, đánh giá khách quan tình hình thế giới và khái quát thành những đặc điểm cụ thể của tình hình thế giới, khu vực trong từng giai đoạn cụ thể, trên cơ sở nắm vững xu thế và nội dung của thời đại.
Ở những năm 70, 80 của thế kỷ XX, chủ nghĩa xã hội hiện thực đang giành được nhiều thành tựu thể hiện tính ưu việt hơn hẳn chủ nghĩa tư bản Hệ thống xã hội chủ nghĩa, do Liên Xô làm trụ cột, ngày càng được tăng cường Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI diễn ra vào cuối năm 1986, Đảng ta
đã khái quát bốn đặc điểm lớn của thời kỳ đó là:
Thứ nhất, các lực lượng cách mạng của thời đại đang không ngừng
mạnh lên và rõ ràng ở thế chủ động, tiến công
Thứ hai, cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật đang diễn ra mạnh mẽ, tạo
thành bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất và đẩy nhanh quá trình quốc tế hóa các lực lượng sản xuất
Thứ ba, chủ nghĩa đế quốc, trước hết là đế quốc Mỹ và các thế lực phản
động quốc tế khác, vẫn rất ngoan cố bám giữ những mục tiêu của chúng
Thứ tư, khu vực châu Á – Thái Bình Dương cũng đang diễn ra những
biến đổi quan trọng…
- Những mâu thuẫn cơ bản của thời đại hiện nay
Trên cơ sở vận động của nội dung, đặc điểm của thời đại hiện nay đã hình thành và nổi lên bốn mâu thuẫn của thời đại là:
+ Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản
Về vị trí, đây là mâu thuẫn nổi bật, xuyên suốt thời đại quá độ mang tính toàn cầu
Thực tiễn lịch sử từ sau cách mạng Tháng Mười Nga đến nay đã xác nhận mâu thuẫn này Hiện nay, các thế lực đế quốc đang ra sức lợi dụng sự
Trang 10sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu để đẩy mạnh cuộc phản kích quyết liệt nhằm xóa bỏ các nước xã hội chủ nghĩa còn lại.
Vậy mâu thuẫn này còn tồn tại đến bao giờ, khi nào còn chủ nghĩa tư bản và sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội chưa được thực hiện đồng loạt ở các nước thì còn tồn tại Tuy nhiên, về hình thức và nội dung của mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản có những biến đổi mới, song không bao giờ điều hòa và tự mất đi
+ Mâu thuẫn giữa tư bản và lao động
Về vị trí: Đây là mâu thuẫn cơ bản của thời đại hiện nay, là mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, bị bóc lột
Nội dung cơ bản của mâu thuẫn này phản ánh bản chất bóc lột lao động làm thuê của giai cấp tư sản, của chế độ chiếm hữu tư nhân tư sản về tư liệu sản xuất
Mâu thuẫn giữa tư bản và lao động sẽ còn tồn tại chừng nào còn chủ nghĩa tư bản, tuy nhiên hình thức nội dung của nó ở từng giai đoạn cụ thể cũng có những biến đổi nhất định
+ Mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc với chủ nghĩa đế quốc
Đây là mâu thuẫn xuất hiện gắn liền với chính sách thực dân xâm lược của chủ nghĩa đế quốc
Nội dung thể hiện mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc với chủ nghĩa đế quốc là sự phản ánh chênh lệch cách biệt giữa nước giàu với nước nghèo, áp bức giai cấp
+ Mâu thuẫn giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau
Đây là mâu thuẫn cơ bản, diễn ra thường xuyên lúc gay gắt, lúc thầm kín.Nội dung mâu thuẫn phản ánh quan hệ giữa các nước tư bản chủ nghĩa với nhau, vừa có quan hệ liên minh giữa các thế lực, tập đoàn tư bản để cùng tìm kiếm và giành giật nhau về lợi ích Chúng liên minh trong cạnh tranh và thôn tính lẫn nhau, song chúng cũng lại thống nhất với nhau trong mục đích chống phá chủ nghĩa xã hội và phong trào cách mạng thế giới