TÀI LIỆU THAM KHẢO đề CƯƠNG ôn THI môn LỊCH sử tư TƯỞNG xã hội CHỦ NGHĨA CHƯƠNG TRÌNH SAU đại học

Mở đầu:Nghiên cứu lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa để thấy quá trình phát triển các nguyên lý, lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học là quá trình liên tục, luôn có sự bổ sung, phát triển phù hợp với từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Sự phát triển đó, phù thuộc vào nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Lý luận về chủ nghĩa xã hội là một nội dung quan trọng được chủ nghĩa Mác Lênin, các đảng cộng sản thường xuyên nghiên cứu, bổ sung, phát triển, làm phong phú thêm trên nhiều phương diện. Đảng Cộng sản Việt Nam trung thành với chủ nghĩa Mác lênin, và vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể của đất nước. Nhận thức về con đường, mục tiêu, mô hình đi lên CNXH ngày càng rõ hơn. Đây cũng chính là bước phát triển tư duy của Đảng ta về lý luận CNXH.

Trang 1

Câu 1: Từ nghiên cứu lý luận về chủ nghĩa xã hội của Chủ nghĩa Mác – Lênin, hãy phân tích mô hình, đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay? Phê phán quan điểm sai trái?

Trả lời:

Mở đầu: Nghiên cứu lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa để thấy quá trình phát

triển các nguyên lý, lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học là quá trình liên tục, luôn có sự bổsung, phát triển phù hợp với từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể Sự phát triển đó, phùthuộc vào nhiều yếu tố khách quan và chủ quan Lý luận về chủ nghĩa xã hội là một nộidung quan trọng được chủ nghĩa Mác Lênin, các đảng cộng sản thường xuyên nghiêncứu, bổ sung, phát triển, làm phong phú thêm trên nhiều phương diện Đảng Cộng sảnViệt Nam trung thành với chủ nghĩa Mác lênin, và vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụthể của đất nước Nhận thức về con đường, mục tiêu, mô hình đi lên CNXH ngày càng

rõ hơn Đây cũng chính là bước phát triển tư duy của Đảng ta về lý luận CNXH

Phân tích:

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về mô hình và các đặc trưng của chủnghĩa xã hội ở Việt Nam theo văn kiện đại hội XI là: “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhândân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; donhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan

hệ sản xuất tiến bộ phù hợp; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người cócuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộngđồng Việt Nam bình đẳng đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; có Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sảnlãnh đạo; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới”

- Xuất phát từ lý luận phân kỳ hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa của Chủ nghĩa Mác – Lênin là cơ sở để Đảng ta xác định mô hình, đặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Trong tác phẩm “Phê phán Cương lĩnh Gôta” khi bàn về hình thái kinh tế - xãhội cộng sản chủ nghĩa lần đầu tiên C Mác và Ph Ăngghen nêu ra lý luận về sự phân kỳtrong hình thái kinh tế- xã hội ấy bao gồm hai giai đoạn: giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội

và giai đoạn cao là giai đoạn phát triển trên cơ sở của chính nó là chủ nghĩa cộng sản

+ Lý luận về thời kỳ quá độ, giai đoạn thấp, giai đoạn cao.

Tuy chưa có sự phân chia một cách cụ thể song C Mác và Ph Ăngghen cho rằngtrong giai đoạn thấp của hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa tất yếu phải trải quathời kỳ quá độ: "Giữa xã hội tư bản và xã hội cộng sản là một thời kỳ cải biến cáchmạng từ xã hội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độchính trị và Nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyênchính của giai cấp vô sản"1

11 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Tập 19, Sđd, tr 47.

Trang 2

"Cái xã hội mà chúng ta nói ở đây không phải là một xã hội cộng sản chủ nghĩa

đã phát triển trên cơ sở của chính nó, mà trái lại là một xã hội cộng sản chủ nghĩa vừa thoát thai từ xã hội tư bản chủ nghĩa, do đó là một xã hội, về một phương diện -

kinh tế, đạo đức, tinh thần - còn mang những dấu vết của xã hội cũ mà nó đã lọt lòngra"1 Đó là thời kỳ được ví như con “đau đẻ” kéo dài

C Mác và Ph Ăngghen khẳng định ở giai đoạn thấp của hình thái kinh tế- xãhội cộng sản chủ nghĩa, do lực lượng sản xuất chưa phát triển cao, của cải vật chấtlàm ra chưa nhiều, nên thực hiện nguyên tắc phân phối làm theo năng lực, hưởngtheo lao động Đến giai đoạn cao là chủ nghĩa cộng sản mới thực hiện nguyên tắc làmtheo năng lực, hưởng theo nhu cầu

Trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”, V.I Lênin cho rằng: trong hình tháikinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa bao gồm thời kỳ quá độ, giai đoạn thấp - chủ nghĩa

xã hội và giai đoạn phát triển cao là chủ nghĩa cộng sản

V.I Lênin nêu lên: ‘‘cần có một thời kỳ quá độ khá lâu từ chủ nghĩa tư bản lênchủ nghĩa xã hội, vì cải tổ sản xuất là việc khó khăn, vì cần phải có thời gian mớithực hiện được những thay đổi căn bản trong mọi lĩnh vực của đời sống, và vì phảitrải qua một cuộc đấu tranh quyết liệt, lâu dài mới có thể thấy được sức mạnh to lớncủa thói quen quản lý theo kiểu tiểu tư sản và tư sản"2

Mặt khác, V.I Lênin cũng chỉ rõ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội,cuộc đấu tranh giai cấp vẫn tiếp diễn Tính chất của cuộc đấu tranh ấy không kémphần gay go, quyết liệt, phức tạp Cuộc đấu tranh ấy diễn ra trong điều kiện mới, dướihình thức mới, trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin cũng đã chỉ ra những đặc trưng bản chất của xãhội - xã hội chủ nghĩa:

Một là, mục tiêu cao cả của xã hội xã hội chủ nghĩa là giải phóng giai cấp, giải

phóng xã hội, giải phóng con người, tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện

Hai là, về kinh tế, xã hội - xã hội chủ nghĩa có nền kinh tế phát triển cao, với

lực lượng sản xuất tiến bộ, hiện đại và quan hệ sản xuất dựa trên chế độ công hữutừng bước được tạo lập; quản lý sản xuất có nhiều tiến bộ, năng suất lao động cao,phân phối chủ yếu là theo lao động

Ba là, về phương diện chính trị, xã hội xã hội chủ nghĩa là một xã hội mở rộng

dân chủ, lôi cuốn mọi công dân tham gia quản lý kinh tế - xã hội, có Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa, với hệ thống pháp luật ưu việt, tiến bộ ngày càng hoàn thiện

Bốn là, về văn hoá, văn hoá xã hội chủ nghĩa là nền văn hoá phát triển, dựa

trên sự kết tinh giá trị của văn hoá nhân loại với giá trị văn hoá truyền thống của từngdân tộc

11 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Tập 19, Sđd, tr 33.

22 V.I.Lênin, Toàn tập, Tập 38, Sđd, tr 464.

Trang 3

Năm là, về mặt xã hội, xã hội xã hội chủ nghĩa từng bước thực hiện công bằng

- bình đẳng giữa người và người, công bằng bình đẳng giữa các dân tộc và các tộcngười; con người có điều kiện đầy đủ để phát triển toàn diện

Sáu là, về phương diện đối ngoại: Xã hội xã hội chủ nghĩa chủ trương xây

dựng quan hệ hoà bình, hữu nghị, hợp tác, cùng có lợi và không xâm phạm chủquyền, lãnh thổ của nhau

Quan điểm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội:

Bác đã nêu rất rõ trong cuốn Thường thức chính trị (1954)

- Chủ nghĩa xã hội ngày càng tiến, vật chất ngày càng tăng, tinh thần ngày càngtốt

- Chủ nghĩa xã hội con đường duy nhất giải phóng dân tộc Việt Nam “Chỉ có chủnghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng các dân tộc bị áp bức, bốc lột và nhữngngười lao động trên toàn thế giới khỏi ách nô lệ”

- Chủ nghĩa xã hội là mọi người được ăn no, mặc ấm, sung sướng, tự do

- Chủ nghĩa xã hội là xã hội giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bốc lột, bấtcông, nghèo nàn, lạc hậu “Nước độc lập mà dân không được hưởng, hạnh phúc, tự dothì độc lập cũng không có ý nghĩa gì”

- Chủ nghĩa xã hội là xã hội do nhân dân làm chủ dưới sự lãnh đạo của ĐảngCộng sản

- Chủ nghĩa xã hội là một chế độ dân chủ thật sự, dân chủ với đa số “bao nhiêulợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân”

- Dưới chủ nghĩa xã hội quyền làm chủ xã hội thuộc về nhân dân, dân là chủ,dân làm chủ, chính quyền từ xã đến chính phủ Trung ương đều do dân cử ra, Nhànước xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân

- Lý luận về sứ mệnh lịch sử của GCCN:

Theo Mác và Ănghen, giai cấp vô sản là giai cấp duy nhất có sứ mệnh lịch sửthủ tiêu chủ nghĩa tư bản, giành lấy dân chủ, bắt tay xây dựng xã hội mới, xã hội chủnghĩa Điều này xuất phát từ địa vị kinh tế - xã hội khách quan của giai cấp côngnhân Theo qui luật phát triển của lịch sử, sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản và rađời, thắng lợi của chủ nghĩa xã hội đều tất yếu như nhau Cuộc đấu tranh của giai cấp

vô sản chống lại giai cấp tư sản là tất yếu của lịch sử, là quy luật khách quan, bởi lẽvới bản chất của chủ nghĩa tư bản, sự đối kháng giữa GCVS và GCTS, “Giai cấp tưsản không những đã rèn những vũ khí sẽ giết mình, nó còn tạo ra những người sửdụng vũ khí ấy chống lại nó, đó là những công nhân hiện đại, những người vô sản”

C Mác và Ph Ăngghen chỉ rõ sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là một vấn đềkhách quan nhưng để thực hiện thắng lợi sứ mệnh đó phải gắn liền với vai trò củaĐảng

V.I V.I Lênin khẳng định lại tư tưởng của C Mác và Ph Ăngghen về vai trò

sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân: là người duy nhất có sứ mệnh thủ tiêu chủ

Trang 4

nghĩa tư bản và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trênphạm vi toàn thế giới Để giành được thắng lợi giai cấp công nhân Nga phải được

sự lãnh đạo của một chính đảng mác xit chân chính, Lênin đã đề ra học thuyết xuâdựng đảng kiểu mới vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức

- Từ lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin về cách mạng xã hội

+ Chủ nghĩa Mác-Lênin khẳng định tính tất yếu của cách mạng xã hội chủnghĩa: Tất yếu lịch sử, tất yếu kinh tế , tất yếu chính trị - xã hội

+ Phương pháp tiến hành: bạo lực, hoà bình, cách mạng không ngừng

+ Khả năng: Đồng loạt các nước tư bản phát triển, diễn ra trên từng quốc gia,

dân tộc, Lênin: Cách mạng xã hội chủ nghĩa có thể nổ ra và giành thắng lợi ở một số

nước thậm chí 1 nước nằm trong khâu yếu nhất của sợi dây truyền chủ nghĩa đế quốc

+ Nội dung: toàn diện chính trị, kinh tế,văn hoá, xã hội: đạp tan nhà nước tưsản

+ Động lực cách mạng xã hội chủ nghĩa: Giai cấp công nhân lãnh đạo thôngqua đảng cộng sản, liên minh giai cấp, đoàn kết quốc tế

+ Tính chất lâu dài, phức tạp của cách mạng xã hội chủ nghĩa

+ Điều kiện để nổ ra cách mạng: phải có chính đảng độc lập, liên minh giaicấp, tình thế, thời cơ cách mạng

+ Phải củng cố bộ máy Nhà nước thực sự trong sạch, vững mạnh, do nhân dânbầu ra và có quyền bãi miễn khi không còn xứng đáng và không đủ năng lực quản lýkinh tế, xã hội

+ Phải tiến hành cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới một cách toàn diện trên

cả lĩnh vực kinh tế, văn hoá, tư tưởng bằng nhiều biện pháp hữu hiệu cụ thể

+ Phải chống nguy cơ thoái hoá, tham nhũng quan lưu của bộ máy Nhà nướcbằng cả biện pháp kinh tế, giáo dục, hành chính, pháp luật

+ Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa phải trải qua 2 giai đoạn : giành chínhquyền và xây dựng chủ nghĩa xã hội

* Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh có những bổ sung gắn với điều kiện đất nước:

+ Khả năng giành thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở các nước thuộcđịa và phụ thuộc Muốn cứu nước giải phóng dân tộc không có con đường nào kháccon đường cách mạng vô sản

+ Con đường cách mạng ở các nước thuộc địa và phụ thuộc đó là “cách mạngdân tộc dân chủ nhân dân và tiến lên làm cách mạng xã hội chủ nghĩa”

+ Điều kiện để tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa: Thành lập Đảng cộngsản; Liên minh công nông trí; Đoàn kết dân tộc, quốc tế

+ Biện pháp tiến hành:Đấu tranh chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao; Khởi

nghĩa vũ trang kết hợp với nổi dậy giành chính quyền; Sử dụng bạo lực cách mạngmột cách triệt để, kiên quyết để giành và giữ chính quyền

Trang 5

- Sự phát triển tư duy của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa xã hội trước công cuộc đổi mới.

Trước đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụng những nguyên lý cơ bảncủa chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội vào điều kiện Việt Nam Trong cácVăn kiện thời kỳ này cho thấy Đảng Cộng sản Việt Nam đã có những nhận thức bướcđầu về xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, vănhóa, xã hội, về chính sách đối ngoại

Về kinh tế: Đảng Cộng sản Việt Nam coi kinh tế của xã hội xã hội chủ nghĩa là

phát triển cân đối các lĩnh vực, "có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại, khoahọc, kỹ thuật tiên tiến"

Về chính trị: Quan điểm đúng đắn xuyên suốt từ khi thành lập Đảng cho đến

thời kỳ này là gắn độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội Việt Nam là đất nước duynhất thực hiện thành công hai nhiệm vụ chiến lược cùng một lúc: tiến hành cáchmạng giải phóng dân tộc ở miền Nam và cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc

Về văn hoá: Vận dụng quan điểm Mác - Lênin về văn hoá vô sản - văn hoá xã

hội chủ nghĩa vào điều kiện Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương phải xâydựng văn hoá mới - văn hoá xã hội chủ nghĩa để xây dựng đời sống văn hoá tinh thầncủa xã hội xã hội chủ nghĩa

Về xã hội: Thực hiện công bằng, bình đẳng xã hội, thực hiện phân phối theo lao

động

Về con người: Quan hệ tốt đẹp giữa người và người thể hiện trong xây dựng

con người mới xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Về chính sách đối ngoại: Việt Nam chủ trương tranh thủ tối đa sự giúp đỡ của

các nước trong phe xã hội chủ nghĩa, các lực lượng yêu chuộng hoà bình, dân chủ vàtiến bộ trên thế giới

Có thể thấy rằng, thời kỳ này Đảng Cộng sản Việt Nam đã có một số nhận thứcđúng về chủ nghĩa xã hội, vận dụng những nét khái quát về đặc trưng phổ biến của xãhội xã hội chủ nghĩa theo quan điểm Mác - Lênin

Đây là những thành tựu đáng ghi nhận trong nhận thức vận dụng những đặctrưng mang tính phổ biến của chủ nghĩa xã hội vào điều kiện Việt Nam

Bên cạnh một số nhận thức đúng đã nêu, thời kỳ trước đổi mới trong nhận thức

của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa xã hội và về con đường đi lên chủ nghĩa

xã hội còn nhiều hạn chế, khuyết điểm Nhận thức về chủ nghĩa xã hội chỉ mới dừnglại những nét khái quát nhất theo quan điểm Mác - Lênin Chưa phát hiện ra nhữngđặc trưng mang tính đặc thù của xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Mô hình xã hội

xã hội chủ nghĩa, chủ yếu là vận dụng máy móc mô hình chủ nghĩa xã hội kiểu Xôviết: mô hình chủ nghĩa xã hội lấy kế hoạch hoá tập trung bao cấp làm cơ chế vậnhành Mục tiêu của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xác định chưa hoàn toàn

Trang 6

chuẩn xác Có sự nhầm lẫn giữa mục tiêu lâu dài với mục tiêu trước mắt: mục tiêucủa thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất hiệnđại và quan hệ sản xuất tiến bộ chưa được giải quyết phù hợp Thời kỳ này đã cónhận thức sai lầm, lấy quan hệ sản xuất tiên tiến "mở đường cho lực lượng sảnxuất phát triển" Nhận thức này là hoàn toàn chủ quan, duy ý chí, vi phạm quy luậtkhách quan Đó là quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất,trình độ của lực lượng sản xuất Nhiều đặc trưng thể hiện bản chất của xã hội xãhội chủ nghĩa ở Việt Nam chưa được nhận thức và xác định cụ thể.

Chưa chỉ ra được phương hướng cụ thể, các giải pháp cụ thể phù hợp với điềukiện của Việt Nam: một nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nền sản xuất nôngnghiệp lạc hậu với cơ sở vật chất - kỹ thuật rất nghèo nàn

Từ những hạn chế, khuyết điểm vừa nêu trong nhận thức đã dẫn đất nước đếntình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng vào những năm 80 của thế kỷ XX

Nguyên nhân của những hạn chế, khuyết điểm vừa nêu có cả hai phương diện:khách quan, chủ quan Trong đó những nguyên nhân chủ quan là chủ yếu, trực tiếp;

có nguyên nhân từ tư duy lý luận: giáo điều, máy móc, xa rời các quan điểm lịch sử,

cụ thể và phát triển trong vận dụng lý luận Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội Tính đặcthù của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã chưa được nhận thức, xácđịnh đúng

Thời kỳ này, mô hình xã hội, xã hội chủ nghĩa và phương hướng, giải pháp xâydựng chủ nghĩa xã hội đều chưa được xác định cụ thể, thiết thực, phù hợp với đặcđiểm của Việt Nam

- Tư duy của Đảng Cộng sản Việt Nam về mô hình, đặc trưng của chủ nghĩa

xã hội trong công cuộc đổi mới hiện nay.

Một trong những bài học kinh nghiệm quý báu mà Đại hội VI của Đảng đã đúc

kết là: "Đảng phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan Chính việc đổi mới tư duy, trước hết là tư duy lý luận về chủ nghĩa

xã hội đã tạo ra bước đột phá trên các lĩnh vực

Đảng Cộng sản Việt Nam (1991) đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong Cương lĩnh này lần đầu tiên Đảng ta

đã chỉ ra 6 đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội mà nhân dân ta xây dựng Bao gồm:

Thứ nhất: Do nhân dân lao động làm chủ.

Thứ hai: Có một nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại

và chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu

Thứ ba: Có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Trang 7

Thứ tư: Con người được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột, bất công, làm theo

năng lực, hưởng theo lao động, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiệnphát triển toàn diện cá nhân

Thứ năm: Các dân tộc trong nước bình đẳng, đoàn kết và giúp đỡ nhau cùng

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX (2001) đã có bước phát triển mới về con

đường đi lên chủ nghĩa xã hội Trong Văn kiện Đại hội có mục III: Về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, với nhiều nhận thức mới Đại hội xác định: Xây dựng

chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tạo ra sự biến đổi về chất của xã hội

xã hội chủ nghĩa trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp, cho nên phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức kinh tế, xã hội có tính chất quá độ"1

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng (2006) đã có thêm những nhậnthức mới về xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam với 8 đặc trưng các đặc trưng

Những đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa và những phương hướng đi lênchủ nghĩa xã hội vừa nêu là thể hiện thành quả của nhận thức mới của Đảng ta

Những nhận thức mới đó đã tạo tiền đề cho việc bổ sung, phát triển Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, trong Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ XI nhằm tiếp tục bổ sung hoàn thiện những đặc trưng của xã hội chủnghĩa và phương hướng quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ

sung, phát triển năm 2011) đã xác định 8 đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam, 8 phương hướng cơ bản quá độ lên chủ nghĩa xã hội và 8 mối quan hệlớn cần quán triệt và giải quyết trong khi thực hiện

8 đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong Cương lĩnh (bổ sung,

phát triển năm 2011)là:

Thứ nhất: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Đây là đặc trưng mới bổ sung từ Đại hội X Tuy nhiên so với Văn kiện Đại hội

X thì trong có điều chỉnh trật tự các từ ngữ cho phù hợp: đưa 2 chữ dân chủ lên trướccông bằng Việc bổ sung mục tiêu chung của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hộithành đặc trưng lớn đầu tiên là phù hợp với những đặc trưng của xã hội xã hội chủnghĩa ở Việt Nam

11,2 Đảng Cộng sản Việt Nam Văn kiện Đại hội đại biểu thời kỳ đổi mới, Sđd, tr 634; 635.

Trang 8

Đây là đặc trưng tổng quát nhất chi phối các đặc trưng khác, bởi nó thể hiệnmục tiêu của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Ở nước ta, tính ưu việt của chủ nghĩa xãhội phải được biểu hiện cụ thể thiết thực, trên cơ sở kế thừa quan điểm Marx-Lenin

về mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, đồng thời vận dụng sáng tạo quan điểm của Chủtịch Hồ Chí Minh: Chủ nghĩa xã hội là làm sao cho dân giàu, nước mạnh…là côngbằng, hợp lý, mọi người đều được hưởng quyền tự do, dân chủ, được sống cuộc đờihạnh phúc…

Tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta đang xây dựng phải hướngtới việc hiện thực hóa đầy đủ, đồng bộ hệ mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ,công bằng văn minh Tư tưởng xuyên suốt của cách mạng Việt Nam là độc lập dântộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Đối với dân tộc Việt Nam, chỉ có chủ nghĩa xã hộimới bảo đảm cho dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh thật sự Đây làkhát vọng tha thiết của toàn thể nhân dân Việt Nam sau khi đất nước giành được độclập và thống nhất Tổ quốc

Thứ hai: Do nhân dân làm chủ

Đặc trưng này phản ánh chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa vào điều kiện ViệtNam, có kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ: là do nhân dân làm chủ Nếu sosánh với Cương lĩnh năm 1991 thì đặc trưng này đã bỏ đi hai chữ "lao động" để thấyđược tính dân chủ rộng rãi ở nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta đang xây dựng thể hiện ởbản chất ưu việt chính trị của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa trên cơ sở kế thừa giátrị quan điểm của chủ nghĩa Marx-Lenin sự nghiệp cách mạng là của quần chúng; kếthừa những giá trị trong tư tưởng truyền thống của dân tộc của Chủ tịch Hồ ChíMinh: dân chủ tức là dân là chủ, dân làm chủ

Đảng ta nhận thức và từng bước bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩagắn liền với việc bảo đảm tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân (nhân dân làchủ thể của mọi quyền lực)

Cương lĩnh (bổ sung và phát triển) đã tiếp tục khẳng định: “Dân chủ xã hội chủnghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển đấtnước Xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất

cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân Dân chủ phải được thực hiện trong thực tếcuộc sống ở mọi cấp, trên tất cả các lĩnh vực thông qua hoạt động của Nhà nước donhân dân bầu ra và các hình thức dân chủ trực tiếp…”

Thứ ba: Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp

So với cách diễn đạt trong Cương lĩnh năm 1991 và trong Văn kiện Đại hội Xthì lần này có những điều chỉnh nhất định: không diễn đạt quan hệ sản xuất dựa trên

"chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu" như Cương lĩnh năm 1991 hoặc

Trang 9

"có quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất" (nhưVăn kiện Đại hội X) mà diễn đạt ngắn gọn về quan hệ sản xuất là "quan hệ sản xuấttiến bộ phù hợp".

Đây là đặc trưng thể hiện tính ưu việt trên lĩnh vực kinh tế của chủ nghĩa xã hội

mà nhân dân ta đang xây dựng so với các chế độ xã hội khác

Cương lĩnh (bổ sung và phát triển) tiếp tục khẳng định: Những mâu thuẫn vốn

có của chủ nghĩa tư bản, nhất là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa ngày càng caocủa lực lượng sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa chẳng nhữngkhông giải quyết được mà ngày càng trở nên sâu sắc Khi bàn về phát triển nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thànhphần kinh tế

Quan điểm này hoàn toàn nhất quán với đặc trưng trong quan hệ sản xuất củachủ nghĩa xã hội mà chúng ta đang xây dựng là xác lập dần từng bước chế độ cônghữu Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội phải dựa trên chế độ công hữu về các

tư liệu sản xuất chủ yếu là một trong những yếu tố đảm bảo định hướng xã hội chủnghĩa trong phát triển nền kinh tế thị trường với nhiều thành phần kinh tế

Thứ tư: Có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Đặc trưng về văn hoá này đã kế thừa đầy đủ nội dung đã nêu trong Cương lĩnhnăm 1991 và trong Văn kiện Đại hội X - phản ánh văn hoá xã hội chủ nghĩa ở ViệtNam, đó là nền văn hoá mới, tiến bộ, nhân văn đồng thời luôn giữ được bản sắc vănhoá Việt Nam, những giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam

Đặc trưng thể hiện khái quát, nhân văn của văn hóa nhân loại; ở việc giữ gìnbản sắc dân tộc (những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam: chủ nghĩayêu nước Việt Nam, truyền thống đoàn kết và nhân ái, ý thức về độc lập, tự do, tựcường dân tộc )

Xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, mang đậm bản sắc dân tộc đòi hỏi vừaphải tiếp thu những giá trị của tinh hoa văn hóa nhân loại, vừa phải kế thừa, phát triểnbản sắc văn hóa của các tộc người Việt Nam, xây dựng một nền văn hóa Việt Namthống nhất trong đa dạng Sự kết hợp hài hòa những giá trị tiên tiến với những giá trịmang đậm bản sắc dân tộc thể hiện tính ưu việt của CNXH mà nhân dân ta đang xâydựng trên lĩnh vực văn hóa, làm cho văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh quan trọngcủa phát triển

Thứ năm: Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện

Đây là đặc trưng phản ánh về quan hệ xã hội - quan hệ giữa người và ngườitrong xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Đặc trưng này có kế thừa những nội dung

từ Cương lĩnh năm 1991 và Văn kiện Đại hội X, song diễn đạt gọn, rõ hơn

Trang 10

Về phương diện con người, chủ nghĩa xã hội đồng nghĩa với chủ nghĩa nhânvăn, nhân đạo: tất cả vì con người, cho con người và phát triển con người toàn diện.Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải có conngười xã hội chủ nghĩa Để có con người xã hội chủ nghĩa phải xác định và hiện thựchóa hệ giá trị phản ánh nhu cầu chính đáng của con người trong xã hội xã hội chủnghĩa mà nhân dân ta đang xây dựng

Vận dụng và phát triển sáng tạo Chủ nghĩa Marx-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh

về con người trong xã hội xã hội chủ nghĩa, Cương lĩnh (bổ sung và phát triển) đã xácđịnh hệ giá trị phản ánh nhu cầu, nguyện vọng thiết thực của con người Việt Namhiện nay là: có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện

cá nhân Tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội thể hiện trong đặc trưng này là quan điểmnhân văn, vì con người, chăm lo xây dựng con người, phát triển toàn diện con người(đức, trí, thể, mỹ) của Đảng và Nhà nước ta

Thứ sáu: Các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp đỡ nhau cùng phát triển

Đặc trưng này thể hiện tính ưu việt trong chính sách dân tộc, giải quyết đúngcác quan hệ dân tộc (theo nghĩa hẹp là quan hệ giữa các tộc người) trong quốc gia đadân tộc Việt Nam

Thực tiễn gần 30 năm đổi mới đất nước đã và đang chứng minh tính ưu việttrong chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta, chứng minh tính ưu việt của chủnghĩa xã hội trong giải quyết các quan hệ dân tộc ở Việt Nam Nhờ đó đã và đangphát huy truyền thống đại đoàn kết toàn dân tộc, tính đồng thuận trong cộng đồng 54dân tộc anh em, chống lại âm mưu chia rẽ dân tộc của các thế lực thù địch

Thứ bảy: Có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo

Đây là đặc trưng hoàn toàn mới được bổ sung từ Văn kiện Đại hội X Tuynhiên, trong Cương lĩnh 2011 có diễn đạt mới: cụm từ "do Đảng Cộng sản lãnh đạo",thay cho cụm từ "dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản"

Chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta đang xây dựng thể hiện trong tính ưu việt củaNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, thựchiện ý chí, quyền lực của nhân dân, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Tính ưu việt của một xã hội do nhân dân làm chủ gắn bó mật thiết với tính ưuviệt của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Dự thảo Cương lĩnh (bổ sung và phát triển) đã chỉ rõ tính ưu việt của Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đang hướng tới xây dựng Đó là: Nhànước gắn bó chặt chẽ với nhân dân, thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân,tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân; có cơ chế

Trang 11

và biện pháp kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, vôtrách nhiệm, lộng quyền, xâm phạm quyền dân chủ của công dân…

Thứ tám: Có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới

Đặc trưng này có sự kế thừa nội dung đã có từ Cương lĩnh 1991 và Văn kiệnĐại hội X Tuy nhiên diễn đạt gọn rõ hơn: thay cho "nhân dân các nước trên thế giới"

là "các nước trên thế giới" - quan hệ rộng mở trong khi hội nhập quốc tế của ViệtNam

Việt Nam luôn luôn khẳng định quan hệ hữu nghị và hợp tác giữ nhân dân ta

và nhân dân các nước trên thế giới Việt Nam là bạn, là đối tác tin cậy của các nướctrong cộng đồng quốc tế…Đảng và Nhà nước ta chủ trương hợp tác bình đẳng, cùng

có lợi với tất cả các nước, không phân biệt chế độ chính trị-xã hội khác nhau trên cơ

sở những nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế.Việt Nam luôn chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, tham gia tích cực vào các tổchức, diễn đàn quốc tế và khu vực

Các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta xây dựng được nêu trongCương lĩnh (bổ sung, phát triển) là thành quả của công cuộc đổi mới, trước hết làthành quả của đổi mới nhận thức lý luận về chủ nghĩa xã hội, trên cơ sở vận dụngsáng tạo chủ nghĩa Marx-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phù hợp với thực tiễn ViệtNam trong điều kiện hiện nay Đó là thành quả của sự kết hợp hài hòa giữa “cái phổbiến” và “cái đặc thù”, cái chung và cái riêng để tạo nên một mô hình: chủ nghĩa xãhội Việt Nam

- Phê phán các quan điểm sai trái

Quan điểm sai trái thứ nhất là: chủ nghĩa xã hội khoa học cũng chỉ là một thứchủ nghĩa xã hội không tưởng, huyễn hoặc, mơ mộng, bất khả thi, phải từ bỏ nó; quanđiểm sai trái thứ hai cho rằng: chủ nghĩa xã hội khoa học rộng ra là chủ nghĩa Mác -Lênin chỉ là phương tiện mà Cụ Hồ mượn nó để thực hiện mục tiêu cao nhất là độclập dân tộc

Trang 12

Câu 2: Từ nghiên cứu các nguyên lý của CNXHKH, hãy phân tích quan điểm của ĐCSVN: “Đi lên CNXH là khát vọng của nhân dân ta, là sự lựa chọn đúng đắn của ĐCSVN và Chủ tịch Hồ Chí Minh, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử” Phê phán quan điểm sai trái?

Trả lời:

Nghiên cứu lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa để thấy quá trình phát triển cácnguyên lý, lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học là quá trình liên tục, luôn có sự bổ sung,phát triển phù hợp với từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể Sự phát triển đó, phù thuộc vàonhiều yếu tố khách quan và chủ quan Lý luận về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội làmột nội dung quan trọng được chủ nghĩa Mác Lênin, các đảng cộng sản thường xuyênnghiên cứu, bổ sung, phát triển, làm phong phú thêm trên nhiều phương diện

Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Đi lên CNXH là khát vọng của nhân dân ta, là sự lựa chọn đúng đắn của ĐCSVN và Chủ tịch Hồ Chí Minh, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử” Đây thực chất là sự vận dụng đúng đắn, sáng tạo

các nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin để Đảng tiếp tục kiên định, luận chứngkhoa học cho con đường đi lên CNXH ở nước ta Quan điểm của Đảng xuất phát

từ những cơ sở lý luận và thực tiễn sau đây:

- Cơ sở lý luận:

* Từ lý luận hình thái phân kỳ hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa

Xuất phát từ việc nghiên cứu các phương thức sản xuất vật chất - phương thứckinh tế, C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ ra lịch sử phát triển của xã hội loài người đã và

sẽ trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội, từ thấp đến cao: Hình thái kinh tế - xã hội cộngsản nguyên thuỷ; Hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu nô lệ; Hình thái kinh tế - xãhội phong kiến; Hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa; Hình thái kinh tế - xã hộicộng sản chủ nghĩa

Trong đó, hình thái kinh tế -xã hội CSCN là hình thái kinh tế - xã hội saucùng, tiến bộ, ưu việt hơn hẳn so với các hình thái trước đó Sau khi giai cấp côngnhân đã giành được chính quyền sẽ sử dụng chính quyền đó để đổi mới tổ chứcquản lý sản xuất thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, tăng năng suất lao động thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội trên cơ sở từng bước tạo lập và củng cố chế

độ công hữu về tư liệu sản xuất, mở rộng dân chủ, lôi cuốn mọi công dân tham giaquản lý kinh tế, quản lý văn hoá - xã hội

Trong hình thái kinh tế - xã hội này sẽ lần lượt phải trải qua hai giai đoạn: giaiđoạn thấp (hay giai đoạn đầu) là xã hội xã hội chủ nghĩa, giai đoạn cao (hay giai đoạnsau) là xã hội cộng sản Đặc trưng của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là

"một kiểu tổ chức theo nguyên tắc của chủ nghĩa tập thể và chế độ công hữu về tưliệu sản xuất"

"Giữa xã hội tư bản và xã hội cộng sản là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xãhội nọ sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị và

Trang 13

Nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính của giaicấp vô sản" Lênin sau này đã bổ sung rõ hơn lý luận hình thái kinh tế-xã hội CSCNgồm thời kỳ quá độ, giai đoạn thấp chủ nghĩa xã hội và giai đoạn cao xây dựngCNCS trên phạm vi toàn thế giới.

Lý luận về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa cũng đã chỉ rõ nhữnghạn chế, thiếu sót mà giai đoạn đầu của hình thái này còn gặp phải Bởi đó là nhữngthiếu sót không thể tránh khỏi của giai đoạn này, "lúc đó vừa lọt lòng ra từ chủ nghĩa

tư bản, sau những cơn đau đẻ kéo dài"

C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin cũng đã chỉ ra những đặc trưng bản chất của xãhội - xã hội chủ nghĩa

Lý luận về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa cũng đồng nghĩa vớixây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản vì mục đích phục vụ cho hạnh phúccủa con người Chính lý luận này đã đang là cơ sở lý luận và phương pháp luận chogiai cấp công nhân, các đảng cộng sản, đảng công nhân thực hiện lý tưởng cộng sảncao đẹp của mình

- Đấu tranh giai cấp là động lực phát triển của xã hội có giai cấp đối kháng.