Tư tưởng hồ chí minh về phát triển văn hóa, xây dựng con người trong lịc sử và sự kế thừa của hồ chí minh

Những ý tưởng của Hồ Chí Minh xung quanh các vấn đề xây dựng x∙ hội có văn hóa, xây dựng con người có đạo đức, mong cho ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành và coi những người

trong thực tiễn xây dựng văn hóa và con người mà Hồ Chí Minh đ∙ tiếp thu

và nâng cao gắn liền với lịch sử sản xuất, chiến đấu và xây dựng đời sốngcộng đồng của dân tộc Việt Nam

1 Tinh thần và văn hóa của con người Việt Nam trong quan hệ với thiên nhiên.

Hoàn cảnh thiên nhiên và bản năng thích ứng để tồn tại của con người Việt Nam.

Việt Nam nằm ở khu vực nhiệt đới gió mùa, với khí hậu nóng ẩm, vớichất đất phù sa, với sông ngòi trải khắp Môi trường thiên nhiên ấy đ∙ để lạinhững dấu ấn sâu đậm trên sắc thái của nền văn minh Đại Việt Đó là nềnvăn minh gắn liền với sông nước, với thực vật và với lúa nước

Để tồn tại và phát triển, con người Việt Nam từ thời xa xưa đ∙ sớmtìm cách thích ứng và hòa nhập tối đa với những điều kiện thiên nhiên ấy,một thiên nhiên vừa hào phóng vừa khắc nghiệt

Lao động cần cù và sáng tạo là phẩm chất quan trọng đầu tiên đượchình thành, ngày càng phát huy và trở thành truyền thống quý báu của conngười Việt Nam.

Trồng lúa nước là đặc điểm chung của Việt Nam và các nước vùng

Đông Nam châu á Kinh nghiệm trồng lúa nước trải qua hàng ngàn năm đ∙

đem lại cho con người Việt Nam những kiến thức sâu sắc Ngoài ra, do sự

đa dạng về địa hình, khí hậu và thổ nhưỡng, người Việt cổ đ∙ tận dụng đất

đai và khai thác một cách thông minh các vùng đất khác nhau: vùng thấp vàvùng cao, đồng lầy và khô cạn, để trồng các loại lúa và hoa mầu khác nhau

Sự thích ứng với hoàn cảnh thiên nhiên

Cũng được thể hiện đậm nét trên các mặt sinh hoạt vất chất về ăn,mặc, ở, tạo nên nhiều nét độc đáo của con người Việt Nam trong cuộc sốnghàng ngày

Về ăn: Với nguyên liệu chủ yếu là thực vật và một số ít động vật như

thế, con người Việt thời xưa đ∙ có rất nhiều sáng kiến chế biến các thức ăn

để được thay đổi luôn cho nó hợp khẩu vị và thời tiết Trong lịch sử ngàycàng phát triển của dân tộc, đất nước được khai phá và mở rộng thêm, thức

ăn được phong phú thêm và càng được chế biến với nhiều dạng thức hơn

nữa Chính vì thế mà con người Việt Nam đ∙ sớm thể hiện một trình độ văn hóa ẩm thực khá cao, vừa tinh vi, vừa tế nhị được duy trì và phát triển cho

tới ngày nay

Về mặc: Quần áo thì rất giản dị cho phù hợp với thời tiết nhưng trang

sức thì lại được đặc biệt quan tâm Đó là đặc điểm của văn hoá trang phục ởViệt Nam, rất giản dị nhưng vẫn chứa đựng những nét thẩm mỹ khá tinh vi

Về ở: Để thích nghi với khí hậu nhiệt đới và sống hòa nhập với thiên

nhiên, ở những địa điểm cư trú khác nhau như miền trung du, miền núi,miền ven biển, người ta luôn luôn có ý thức dựng nhà như thế nào cho thíchhợp

Trong điều kiện sinh hoạt vật chất: ăn, mặc, ở như trên, con người

Việt Nam đ∙ sớm tạo ra một môi trường sinh thái có sự hài hòa tốt đẹp giữa cuộc sống của mình với hoàn cảnh thiên nhiên.

Những nét đặc sắc của văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam

được hình thành từ trong quan hệ với thiên nhiên.

Trước hết là tinh thần đoàn kết phấn đấu để cùng nhau khắc phục

mọi khó khăn thử thách của thiên nhiên và cùng nhau lao động cần cù, sángtạo để khắc phục nguy cơ đói nghèo của gia đình và cộng đồng x∙ hội

Lao động đi đôi với tiết kiệm Con người Việt Nam sớm biết yêu lao

động, quý trọng người lao động, tiết kiệm trong tiêu dùng, khinh ghét những

kẻ chây lười, ăn bám và không ngừng lên án những kẻ tham ô, l∙ng phí, làm giàu bất chính.

Con người Việt Nam luôn luôn gắn bó với thiên nhiên Với ý chíkiên cường và bàn tay sáng tạo, con người Việt Nam đ∙ cải tạo đất nước,làm cho nó ngày càng thêm phong phú và tươi đẹp, trở thành một tác phẩmthẩm mỹ của mình Tình yêu thiên nhiên còn nổi lên rất đậm nét ở nhữngnhà trí thức Việt Nam, những nhà thơ, nhà triết học cho đến Hồ Chí Minhsau này, ta đều thấy cuộc sống gắn bó ấy giữa con người và thiên nhiên

Nếu như nhà nước ta và nhân dân ta biết phát huy truyền thống lâu

đời là sống hài hòa với thiên nhiên, yêu thiên nhiên và bảo vệ thiên nhiên chúng ta sẽ phát huy được những thế mạnh vốn có, để phát triển đất nước

mà vẫn xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa con người và thiên nhiên.

Coi thiên nhiên như máu thịt của mình, từ bao đời đổ vào đó cả tâmhuyết và tài năng, con người Việt Nam đ∙ tạo môi trường thiên nhiên của

mình thành Tổ Quốc thiêng liêng mà đời này qua đời khác nối tiếp nhau

kiên quyết bảo vệ Chủ nghĩa yêu nước cũng bắt đầu từ đó

2 Tinh thần và văn hóa của con người Việt Nam trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

ý thức về chủ quyền dân tộc.

Quyết tâm giành giữ chủ quyền dân tộc.

Nguy cơ diệt vong kéo dài suốt gần một ngàn năm đ∙ liên tục đặt dântộc trước hai con đường: hoặc tự xóa bỏ mình với tư cách là một dân tộc vàbiến thành một quận huyện của nước ngoài, thủ tiêu nền văn hóa của mình,xóa sạch ngôn ngữ, phong tục, tập quán và mọi đặc tính của con người ViệtNam, hoặc là quyết tâm bền bỉ chiến đấu đời này qua đời khác, nổi dậy bị

đàn áp, lại tiếp tục nổi dậy cho đến thắng lợi cuối cùng Dân tộc Việt Nam

đ∙ chọn con đường thứ hai Sự lựa chọn đó là dứt khoát Đó là một tư tưởnglớn chi phối ý nghĩ và hành vi của mỗi con người, là điểm nổi bật trongtruyền thống văn hóa Việt Nam

Đó cũng là tinh thần quyết tâm chiến đấu đến cùng để giành lại độc lập và tự do, giữ lấy toàn vẹn chủ quyền thiêng liêng bất khả xâm phạm của dân tộc.

Kiên cường bất khuất, mưu trí sáng tạo trong bảo vệ chủ quyền dân tộc Với chí khí quật cường, con người Việt Nam đ∙ không ngừng đổ

máu để đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền đất nước

Tinh thần và ý chí ấy tạo nên một sức mạnh vô địch đánh tan mọi kẻxâm lược Tinh thần và ý chí ấy không những tạo ra thái độ kiên cường bất

khuất mà còn rèn đúc nên những con người rất mưu trí và sáng tạo trong chiến đấu và chiến thắng, liên tiếp gây cho địch hết bất ngờ này đến bất

ngờ khác

Chúng ta cũng sẽ hiểu vì sao Hồ Chí Minh đ∙ nhấn mạnh đến vai trò

của văn hóa, đến sức mạnh tinh thần và đặc biệt là phẩm chất mưu trí và sáng tạo gắn liền với phẩm chất yêu nước và anh hùng.

3 Tinh thần và văn hóa của con người Việt Nam trong cuộc sống cộng đồng.

Việt Nam và tính cộng đồng làng xã.

Tính cộng đồng vốn là đặc điểm của nhân loại, nhưng ở Việt Nam,tính cộng đồng còn là sản phẩm đặc thù của hoàn cảnh kinh tế x∙ hội ViệtNam, trở thành điều kiện sống còn và sức sống trường tồn của con ngườiViệt Nam, của dân tộc Việt Nam trước mọi thử thách

Công trình thuỷ lợi to lớn và thường xuyên cùng với nhu cầu đoàn kếttoàn dân để chống ngoại xâm đ∙ có tác dụng hình thành và kéo dài một tổ

chức x∙ hội: Đó là công x∙ nông thôn Việt Nam Tổ chức này có tính ổn

định từ đời này qua đời khác, và tạo ra sự bền vững của khối cộng đồng làng x∙ Việt Nam Làng x∙ Việt Nam tự quản với một nền dân chủ làng x∙ rất

độc đáo

Chế độ quân điền đ∙ ràng buộc người nông dân với làng x∙, dù có dờilàng ra đi kiếm ăn thì cuối cùng vẫn quay trở lại nơi có một thửa ruộng đểsinh sống và đặc biệt là nơi có những ràng buộc lâu đời về tình cảm với gia

đinh, dòng họ, với phe giáp xóm thôn

Sự tồn tại lâu đời của công x∙ nông thôn có tác dụng củng cố tínhcộng đồng làng x∙, nhưng trong quá trình phát triển lịch sử, nó cũng bộc lộnhiều nhược điểm gắn liền với sự khổ cực của quần chúng nhân dân và sựhạn chế về mọi mặt của đời sống tinh thần

Làng x∙ Việt Nam đ∙ phát huy được ý thức tập thể, tinh thần chủ

động và sáng tạo của mọi người Tính cộng đồng được củng cố bền chặt

trong những phong tục tập quán kéo dài từ đời này qua đời khác

Làng xã Việt Nam đã có những đóng góp rất to lớn trong những thời

kỳ chống ngoại xâm

Nền nông nghiệp chủ yếu là độc canh khép kín trong luỹ tre xanh,

với một số lượng đất ít ỏi khiến cho làng x∙ kéo dài sự nghèo túng từ đờinày qua đời khác

Tính cộng đồng cũng tạo thêm một sức mạnh mới trong sự gắn bó với nhau nơi đất mới Hoàn cảnh mới nâng cao hơn nữa truyền thống cộng

đồng từ xa xưa và thể hiện nó qua nhiều hình thức sinh hoạt và giao tiếp rấtphong phú và đa dạng

ở Việt Nam, tính cộng đồng làng x∙ đ∙ sớm được mở rộng thành

tính cộng đồng dân tộc Chính vì thế mà mối quan hệ mật thiết giữa những

dân cư trên dải đất Việt Nam ngày càng mật thiết hơn, tinh thần đoàn kếtdân tộc và ý thức về Tổ Quốc không ngừng nâng cao

Lòng yêu nước của nhân dân Việt Nam trước hết là tình cảm sâu sắcgiữa nhân dân lao động Việt Nam

Lòng yêu nước Việt Nam, với cơ sở vững chắc của tình yêu thương

gắn bó giữa nhân dân lao động chính là một chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc,

vượt ra khỏi sự hạn chế của ranh giới một nước Nó xa lạ với những thànhkiến, hận thù giữa dân tộc này với dân tộc khác

Nhân dân ta chiến đấu suốt mấy ngàn năm để bảo vệ Tổ Quốc,

nhưng tình cảm và nguyện vọng không phải là chiến tranh mà là hòa bình

Tính cộng đồng nói trên biểu hiện sinh động và phong phú trong

cuộc sống hàng ngày của nhân dân Việt Nam Thái độ niềm nở, tinh thần

hiếu khách của con người Việt Nam không chỉ bộc lộ trong phạm vi họhàng, thôn xóm mà còn mở rộng ra đối với cả người nước ngoài ở đâychúng ta không chỉ thấy trình độ văn hóa trong giao tiếp gọi là phép lịch sự,

mà còn thấy toát lên vẻ đẹp và sự sâu sắc của tính cộng đồng Việt Namtrong quan hệ giữa người với người

Với tính cộng đồng, người Việt Nam đặt lợi ích cộng đồng cao hơn

tính cộng đồng của con người Việt Nam là cơ sở bền vững cho tinh thầndũng cảm phi thường và đầu óc mưu trí sáng tạo của họ.

Tóm lại, tính cộng đồng là điều kiện tất yếu để tồn tại, là tình cảm tựnhiên giữa người và người trong x∙ hội Việt Nam

Tính cộng đồng Việt Nam là sự gắn bó lẫn nhau trong nhiệm vụ lớncủa làng, của nước, cũng như trong cuộc sống riêng tư của mỗi gia đình

Tính cộng đồng Việt Nam là sự thống nhất giữa chủ nghĩa yêu nước

và chủ nghĩa nhân đạo Nói cách khác: tính cộng đồng Việt Nam chính làchủ nghĩa nhân đạo Việt Nam mà biểu hiện cao nhất là chủ nghĩa yêu nước.Kết hợp với truyền thống anh dũng mưu trí, nó tạo nên cốt lõi của bản sắcdân tộc Việt Nam

Tính cộng đồng Việt Nam được kết tinh trong khẩu hiệu của Bác Hồ

“Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết” Đó là sự thống nhất giữa chủ nghĩa yêu

nước với chủ nghĩa quốc tế và chủ nghĩa nhân đạo Đó là thái độ bao dung

và đoàn kết giữa các tộc người trong cộng đồng Tổ Quốc Việt Nam, giữacác tôn giáo, các thế hệ, các địa phương, là tinh thần hiếu khách, ứng xử

đúng đắn và linh hoạt, văn minh và tế nhị trong giao lưu với người nướcngoài

4 Hồ Chí Minh và sự kế thừa truyền thống dân tộc

Nghệ An là quê gốc của Hồ Chí Minh Người dân Nghệ An đ∙ tự rèncho mình truyền thống quý báu rất tiêu biểu cho những truyền thống quýbáu của dân tộc Đó là tinh thần lao động cần cù, sáng tạo Đó là tinh thần

đoàn kết chiến đấu, cuộc chiến đấu thực sự, chiến đấu dai dẳng và quyết liệt

để chống thiên tai

Đó là một nền tảng tinh thần vững chắc để Hồ Chí Minh đi tiếp, vượtqua những chặng đường đầy chông gai thử thách, nhằm giành độc lập, tự docho dân tộc, hạnh phúc cho nhân dân

Nghệ An và quê hương Nam Đàn của Hồ Chí Minh là một địaphương nổi tiếng có nhiều người học giỏi, đỗ cao Rất nhiều người từ đây ra

đi dạy học trên mọi miền của đất nước (thầy đồ Nghệ) ở Hồ Chí Minh,tinh thần ham học được truyền lại từ đời cha lại càng được nhân lên gấpnhiều lần, bởi có một điều tối quan trọng là động cơ học tập "vì nước vìdân" luôn luôn thôi thúc Người trong suốt cuộc đời

Hồ Chí Minh đ∙ kế thừa xuất sắc những truyền thống quý báu củadân tộc, của quê hương và gia đình truyền thống ấy ngày một phát triển vànâng cao ở Người: truyền thống yêu nước, truyền thống kiên cường và bấtkhuất, truyền thống lao động và tiết kiệm, và đặc biệt là truyền thống văn

hóa của dân tộc, tinh thần hiếu học, nhân đạo và anh hùng.

Chương 2

Hồ Chí Minh với tư tưởng phương Đông

về văn hóa và con người

Chúng ta có thể khái quát lại một số quan điểm cơ bản của triết họcphương Đông, chủ yếu là của Nho giáo về văn hóa và con người, để từ đótìm xem Hồ Chí Minh đ∙ gạt bỏ những gì và giữ lại những gì, cũng từ đó

mà có thể hiểu sâu hơn những tư tưởng hoàn chỉnh sau này của Hồ ChíMinh về văn hóa và con người

1 Mấy vấn đề về văn hóa và con người trong tư tưởng triết học phương Đông.

Nguồn gốc của con người.

Ba vị tiền bối sáng lập ra triết học ở Trung Hoa (Khổng Tử, Mặc Tử,L∙o Tử) đưa ra nhiều quan điểm Cả Khổng Tử và Mặc Tử đều cho rằngTrời sinh ra dân (sinh ra người) cũng như sinh ra muôn vật,

Mặc Tử coi Trời là đấng tối cao, có uy quyền tuyệt đối Ông rất tin ởTrời và tin cả ở quỷ thần, cho rằng người phải thờ Trời và thờ cả quỷ thần

Khổng Tử coi Trời như một thế lực bào trùm, điều động vũ trụ xoayvần theo định luật khách quan Ông cũng tin ở trời, một sức mạnh huyền bí,

L∙o Tử khác với Khổng, Mặc Ông cho rằng trước khi có Trời thì đ∙

có cái gì đó là nguyên thuỷ của trời, đất, vạn vật Đó là Đạo trời, đất,cũng như người và vạn vật đều do Đạo sinh ra, nói cách khác: đều là sảnphẩm của vận động âm - dương mà ra Còn Trang Tử, người kế thừa xuấtsắc học thuyết của L∙o Tử thì cũng không thừa nhận có tạo hóa là chủ thểsáng tạo, mà cho rằng ở mỗi vật, từ vật hết sức lớn đến vật vô cùng nhỏ, đều

có cái sức tự sinh tự hóa ở bên trong

Vậy xác định như thế nào vị trí và vai trò của con người trong mối quan hệ giữa trời, đất, con người và vạn vật trong vũ trụ?

L∙o Tử cho rằng: trong vũ trụ có bốn cái lớn: “Đạo lớn, trời lớn, đấtlớn, người cũng lớn” Đặc biệt đối với Nho giáo, con người được đặt lên vịtrí rất cao

Giữa Trời và người có mối quan hệ đặc biệt.

Hầu hết các triết gia đều nhận rằng Trời là gốc của người, Trời với

người là một, do đó mới có chủ trương “Thiên nhân hợp nhất”, hoặc “Thiên

nhân tương cảm”, “Thiên nhân tương thông” Tuy nhiên, trong quan hệ giữaTrời với Người, thì Người luôn luôn phải theo Trời Con người phải lấyphép tắc của Trời làm mẫu mực

L∙o, Trang tuy có hơi khác, nhưng khi các ông đ∙ cho rằng Đạo là tựnhiên, Đạo sinh ra vạn vật trong đó có cả trời, cả đất, cả người, thì chung

quy lại các ông cũng vẫn coi Trời với Người là một, và cùng ở tự nhiên màra.

Hậu Nho tiếp tục phát triển tư tưởng “thiên nhân hợp nhất” Riêng

Đổng Trọng Thư đời Hán lại phát triển vấn đề theo một hướng khác Lại có

không ít người chủ trương “thiên nhân bất tương quan”, mà người tiêu biểu

trước hết là Tuân Tử Ông cho rằng Trời không thể làm hại được người, nếu

ta “làm cho mạnh cái gốc (tức nghề nông), chi dùng có tiết độ thì trờikhông thể làm cho nghèo được”

Bản tính của con người

Con người là tinh hoa tụ hội của Trời đất, quỷ thần, nên con người vượt hẳn

lên muôn vật Con người khác xa và hơn hẳn loài vật Cái khác xa và hơnhẳn của con người chính là ở “tính của con người”

Đặc trưng cuộc sống của người phương Đông là đặt tinh thần lên trênvật chất, đặt cộng đồng lên trên cá nhân, coi phẩm chất đạo đức, sự trongsáng của tâm hồn là những giá trị cao đẹp nhất

Có thể nói: Khổng Tử đ∙ suốt đời muốn xây dựng một cuộc sống vănhóa cho cả x∙ hội và cho mỗi người; học thuyết của ông chủ yếu là họcthuyết về văn hóa và con người

Con người và văn hóa.

Nho giáo đòi hỏi con người quân tử, con người có văn hóa, phải là sựthống nhất giữa cái lành mạnh bên trong (chất) với cái biểu hiện tốt đẹp

bên ngoài (VĂN) Vấn đề xây dựng con người được đặt ra trước hết ở sự nỗ

lực của cá nhân, với sự quan tâm của gia đình, x∙ hội và nhà nước

Nho giáo đặt vấn đề xây dựng con người một cách thiết thực Chínhvì thế mà tư tưởng phương Đông được chấp nhận rộng r∙i nhất, có ảnhhưởng nhiều nhất đối với x∙ hội suốt mấy ngàn năm lịch sử, chính là tưtưởng của Nho giáo về xây dựng con người

Đạo của con người gồm 5 mối quan hệ sau đây: vua tôi, cha con,chồng vợ, anh em, bè bạn Trước hết phải xây dựng con người xác định

được 5 mối quan hệ cơ bản đó trong cuộc sống và điều quan trọng bậc nhất

đối với con người là phải làm tròn trách nhiệm của mình trong 5 mối quan

hệ ấy Chính 5 mối quan hệ đó quyết định đạo làm người và quyết định

những đức tính cần thiết nhất của con người để phục vụ 5 mối quan hệ đó

Trong hoàn cảnh của x∙ hội phương Đông, với sự trì trệ kéo dài hàngngàn năm lịch sử, thì 5 mối quan hệ đó mang tính hợp lý của nó Nó gópphần củng cố trật tự x∙ hội Nó là sản phẩm của x∙ hội đó và trở thànhnguyên nhân trì trệ của x∙ hội đó

Vấn đề tu dưỡng bản thân phải được đặt lên hàng đầu và Mục tiêu trước mắt của tu thân là thái độ ứng xử trong gia đình Sau trách nhiệm với nhà, là trách nhiêm với nước Thiên hạ là mục tiêu cuối cùng của việc tu dưỡng bản thân Con người từ chỗ biết tu thân mà lần lượt đạt tới tề gia, rồi

tới trị quốc, rồi sau hết là bình thiên hạ

Có thể nói điểm nổi bật lên trong học thuyết Nho giáo là xây dựng

đạo đức cho con người và đem lại văn hóa cho x∙ hội mục tiêu phấn đấu

trong xây dựng con người là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín mà cốt lõi là ba đứchạnh mà chính Khổng Tử nêu lên: nhân, trí, dũng

Có thể tóm lược tinh thần của chữ NHÂN đó là: con người trước hếtphải xuất phát từ bản tính tự nhiên của mình mà hết lòng tận tuỵ yêuthương đối với mọi người Và có thể nói: nội dung hàng đầu của chữ nhân

là Trung Hiếu, nghĩa là đạo thờ vua thờ cha mẹ

Nói chung, Trí là sự hiểu điều hay lẽ phải để có những nhận thức

đúng đắn và hành vi phải đạo trong 5 mối quan hệ

Theo Khổng Tư, một con người theo đuổi lý tưởng của mình, muốnthực hiện đạo lý làm người (Nhân) thì phải có sự hiểu biết sáng suốt (Trí)nhưng hai điều đó không đủ mà phải có Dũng nữa

Nói đến Dũng là nói đến tinh thần hăng hái chiến đấu, nói đến gan dạdám hy sinh, nói đến quyết tâm xông pha vào khó khăn gian khổ Cho nênDũng là sức mạnh to lớn để con người thực hiện mục đích của mình.

Mạnh Tử đưa thêm khái niệm Nghĩa và Lễ, Đổng Trọng Thư đưathêm khái niệm Tín

Nghĩa là thấy việc đúng làm thì làm, thấy điều đáng nói thì nói,không hề mưu tính lợi ích riêng của mình Thực ra Nghĩa là sự bổ sung choNhân

Lễ là toàn bộ những qui tắc ứng xử lớn nhỏ mà đạo đức Nho giáo đòihỏi mọi người phải nhất thiết tuân theo

Tín là đức tính thứ 5, góp phần củng cố lòng tin cậy giữa người vàngười Về đại thể, tín củng cố sự tin cậy giữa người và người, cũng là củng

cố trước hết lòng tin đối với đạo lý thánh hiền, và sát thực hơn nữa là tin vào

sự tốt đẹp và vững bền của các mối quan hệ cơ bản trong x∙ hội phong kiến

mà về khách quan chính chế độ phong kiến đ∙ làm rạn nứt

Để tu dưỡng đạo đức có hiệu quả, Nho giáo đòi hỏi mỗi người phảithường xuyên tự kiểm điểm mình và nhờ người khác mách bảo cho nhữngsai lầm khuyết điểm

Suốt đời Khổng Tử và toàn bộ học thuyết của ông đều hướng về xâydựng một x∙ hội lý tưởng kiểu x∙ hội nhà Chu, một quốc gia phong kiếnthịnh trị, và cao hơn nữa là một x∙ hội Đại Đồng thủa xưa, một x∙ hội cóvăn hóa thực thụ

X∙ hội mà ông mong muốn là x∙ hội của quá khứ, là một x∙ hội mànền tảng kinh tế của nó đ∙ đổi khác Chế độ công hữu với phép tỉnh điềncủa nhà Chu không còn giá trị thực tế nữa, trong khi đó chế độ tư hữu ngàymột phát triển cùng với sự tiến bộ về công nghiệp và thương nghiệp

Mục tiêu của đạo đức Khổng giáo là nhằm vào nhiệm vụ chính trịtrung tâm: củng cố trật tự phong kiến cùng hệ thống quan liêu của nó, trướchết là củng cố địa vị độc tôn, uy quyền tuyệt đối của nhà vua.

Những phẩm chất đạo đức Nho giáo mà con người phải tự rèn luyện

đều nhằm đáp ứng những yêu cầu thực tế của chính trị,

Một trong những nguyên tắc quan trọng mà Nho giáo đề ra trong

đường lối thi hành chính trị của nhà nước phong kiến là đòi hỏi những nhàcầm quyền phải làm gương cho dân, đồng thời có bổn phận giáo hóa dân

Nho giáo đề ra những nhu cầu rất cao cho việc học tập Trước hết là

về động cơ và thái độ học tập Việc phát triển việc giáo dục học tập, suốtmột chiều dài lịch sử đ∙ đào tạo ra một đội ngũ rộng lớn của những ngườitiếp thu học thuyết Nho giáo, đ∙ truyền bá học thuyết ấy và ứng dụng họcthuyết ấy trong quản lý x∙ hội, đặc biệt là trong việc xây dựng nền văn hóatốt đẹp cho toàn thể nhân dân và ở mỗi con người

Với Nho giáo, nhạc được đặc biệt coi trọng Đây cũng là một đặc

điểm của Nho giáo so với các học thuyết khác Khổng Tử cũng nhấn mạnhvai trò của thơ ca, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Kinh Thi

ở đây phải nói đến tính tích cực của Nho giáo khi Khổng Tử đòi hỏingười quân tử phải chú ý đến thế giới trần gian này hơn là chú ý đến nhữngthế giới siêu nhân gian

Chính vì những điều như trên mà trong lịch sử của các nước phương

Đông, chúng ta thấy các môn đồ của Nho giáo thường lên án những hành vi

mê tín dị đoan trong dân gian, nhiều lúc dùng những biện pháp hành chính

được ứng dụng thường xuyên trong cuộc sống, phải trở thành tập quán hàngngày, trở thành một bản năng vững chắc để thực hiện cái bản chất bên trongcủa Lễ.

Lễ thực ra là toàn bộ những quy tắc ứng xử hàng ngày mà mọi người

phải tuân theo Chính mục đích của Nhân Nghĩa đ∙ quyết định nội dung vàhình thức của Lễ, nhưng ngược lại chính những quy tắc của Lễ đ∙ đóng gópmột vai trò quan trọng trong việc thực hiện Nhân Nghĩa và củng cố đượcNhân Nghĩa từ sinh hoạt hàng ngày đến chiều sâu của tâm linh con người

Suốt mấy ngàn năm lịch sử, Lễ đ∙ phát huy vai trò của nó trong việccủng cố trật tự phong kiến, tạo nên sự ổn định và bền vững của x∙ hộiphong kiến, nhưng mặt khác Lễ tạo ra sự trì trệ lâu đời của nhiều nướcphương Đông theo Nho giáo

Nhìn chung, học thuyết Nho giáo về xây dựng x∙ hội có văn hóa có

ưu điểm là đ∙ tập trung vào những vấn đề thiết thực của đời sống trần gian

Nó nhằm xây dựng một x∙ hội mà ở đó đòi hỏi mỗi cá nhân phải làm trònbổn phận của mình đối với x∙ hội; ở đó mọi người có ý thức về lý tưởng củamình: sống có đạo đức, có văn hóa, ham học tập và mong muốn được luônluôn tiến tới trên con đường đạo lý

Mặt khác, và đây là khuyết điểm của nó, x∙ hội mà Nho giáo nhằmxây dựng là một x∙ hội mang tính bảo thủ, quay về quá khứ hơn hướng vềtương lai; là một x∙ hội không tưởng, chỉ chú ý mặt tinh thần, coi nhẹ đờisống vật chất và sự phát triển của kinh tế, công nghiệp và thương nghiệp

Nó củng cố sự thống trị của giai cấp phong kiến, một x∙ hội mà ở đó nhândân lao động cùng phụ nữ và thanh niên bị khinh rẻ

Hồ Chí Minh và sự tiếp nhận tư tưởng phương Đông về văn hóa

và con người

Hồ Chí Minh từ nhỏ đ∙ tiếp thu những luận điểm quan trọng trong tưtưởng về phương Đông về văn hóa và con người Thông minh và hiếu học,

mình về nhiều mặt Trình độ thành thạo chữ Hán và uyên bác về Nho học

và văn hóa phương Đông đ∙ là một bộ phận hành trang được mang theoAnh suốt cuộc hành trình tìm đường cứu nước

Có thể nêu lên một số quan điểm quan trọng của Hồ Chí Minh trongviệc kế thừa những tư tưởng phương Đông như sau:

Trong tư tưởng phương Đông, những vấn đề về văn hóa và conngười, đ∙ từng gây nhiều bàn c∙i rối rắm và phức tạp xung quanh vấn đề

"Thiện, ác" trong bản tính con người Hồ Chí Minh giải thích vấn đề

thiện - ác một cách khéo léo, giản dị và sáng rõ: Làm việc chính là

người Thiện Làm việc tà là người ác"

Lý tưởng "Thế giới đại đồng" của Nho giáo được đời sau chú ý nhất.

Những ý tưởng của Hồ Chí Minh xung quanh các vấn đề xây dựng x∙ hội

có văn hóa, xây dựng con người có đạo đức, mong cho ai cũng có cơm ăn

áo mặc, ai cũng được học hành và coi những người trong "bốn bể" đều làanh em , không phải là không có liên hệ gì tới những khát vọng của ngườixưa về một thế giới đại đồng

Vai trò của đạo đức luôn luôn được nêu lên hàng đầu trong văn hóa

của dân tộc Hồ Chí Minh nhấn mạnh nhiều lần vai trò gương mẫu của cán

bộ, đảng viên: Hồ Chí Minh đ∙ nhiều lần sử dụng mệnh đề "lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ", để giáo dục cán bộ, đảng viên, và các chiến sĩ cách

mạng

Về những phẩm chất tốt đẹp nhất của con người, Hồ Chí Minh sử

dụng hai khái niệm cơ bản là trung và hiếu: Trung là Trung với Tổ Quốc, Hiếu là hiếu với nhân dân.

Cần xây dựng những con người tràn đầy khí phách "Giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy lực không thể khuất phục".

Trong rất nhiều trường hợp cụ thể, Hồ Chí Minh đ∙ sử dụng nhữngcâu chữ và những khái niệm quen thuộc của Nho giáo để nêu lên nhữngphẩm chất mà con người Việt Nam cần đạt tới.

Hồ Chí Minh sống rất ung dung thư thái Hồ Chí Minh tiếp nhận tưtưởng phương Đông về văn hóa và con người không phải là một sự tiếpnhận máy móc, sao chép Cũng không phải chỉ là sự gạn lọc tinh hoa mộtcách đơn thuần, không có cải biến đổi mới, bồi đắp và nâng cao

Chương 3

Tư tưởng phương Tây về văn hóa và con người

1 Tri thức Việt Nam và Hồ Chí Minh trong sự tiếp xúc với tư tưởng phương Tây về văn hóa và con người

Hồ Chí Minh nghiên cứu phương Tây, cũng như nghiên cứu phương

Đông, với tư cách là một người yêu nước đi tìm chân lý cho con đường cứunước, con đường giải phóng cho mỗi cá nhân và cho cả x∙ hội, xây dựng

con người Việt Nam, văn hóa Việt Nam ngang với tầm cao của thời đại.

Trong những ngày thơ ấu của mình, Hồ Chí Minh vừa chịu ảnhhưởng của những tư tưởng mới tràn vào qua tân thư, vừa trực tiếp tiếp xúcvới những sách từ Pháp đưa sang được giảng dạy trong các trường Pháp -Việt

Lúc đó, trong hàng ngũ những sĩ phu yêu nước theo Nho giáo đ∙ có

sự phân hóa về tư tưởng Một số bảo thủ vẫn không hề thay đổi quan điểm

của mình đối với vai trò của Khổng giáo trong x∙ hội của phương Đông,cũng như đối với vai trò của Trung Quốc, một nước lớn chi phối vận mệnh

cũng như của các trào lưu tư tưởng và văn hóa phương Đông Vì yêu cầu

độc lập và tự cường của dân tộc, họ cảm nhận được sự cần thiết tìm hiểunhững gì đang diễn ra ở các nước phương Tây

2 Hồ Chí Minh và văn hóa phương Tây.

Hồ Chí Minh đ∙ ngày một đi sâu tìm hiểu lịch sử phát triển của

phương Tây về mọi mặt, nhất là về phát triển văn hóa và giải phóng con người.Hồ Chí Minh đ∙ tìm thấy tư tưởng tiên tiến ấy ở chủ nghĩa Mác Lênin

và ở Cách mạng tháng Mười Nga

Hồ Chí Minh đ∙ tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin và Người nhận rarằng chỉ chủ nghĩa Mác - Lênin mới đem lại cho Người những lời giải đápthiết thực, mở ra một chân trời mới, để từ đó suy nghĩ về văn hóa Việt Nam

và con người Việt Nam trong mối quan hệ hài hòa giữa cá nhân và x∙ hội

Từ những kiến thức thu được ở phương Tây, Hồ Chí Minh nhìn lạinhững thành tựu của văn hóa và con người phương Đông Trong khi nhiềuhọc giả ở phương Đông nêu cao tinh thần từ bi của nhà Phật và chữ Nhân

của Khổng Tử, từ đó đi đến kết luận rằng phương Tây chỉ trọng trí còn phương Đông lại trọng tình, thì Hồ Chí Minh cho rằng phương Đông và phương Tây đều trọng cả trí, cả tình Nhưng Hồ Chí Minh cũng phê phán

mặt hạn chế của tư tưởng phương Tây về văn hóa và con người, về sự phảnbội của chủ nghĩa Tư bản độc quyền, của chủ nghĩa đế quốc thực dân đốivới lý tưởng của Cách mạng Tư sản

Người tin tưởng vào chủ nghĩa Mác – Lênin và coi chủ nghĩa Mác –Lênin như kim chỉ nam của hành động Người không sao chép Chủ nghĩaMác – Lênin một cách giáo điều mà thấy rõ chủ nghĩa Mác – Lênin phảiluôn luôn vận động phát triển qua mỗi thời kỳ lịch sử và trong những điềukiện lịch sử cụ thể của mỗi dân tộc

Hồ Chí Minh đ∙ tiếp thu những kinh nghiệm của Cách mạng ThángMười Nhưng Hồ Chí Minh không sao chép một cách giáo điều mà là vận

dụng sáng tạo những bài học và kinh nghiệm phong phú của cuộc cáchmạng ấy.

*

* *

Những đặc trưng cơ bản nhất thu được từ tinh hoa của nhân loại đ∙góp phần quan trọng trong việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh trong sựnghiệp Cách mạng ở Việt Nam Nhưng trước hết phải nói rằng: những tinhhoa ấy chỉ có sức sống và phát huy tác dụng khi gắn liền với truyền thốngViệt Nam, với di sản tinh thần của dân tộc qua hàng ngàn năm dựng nước

và giữ nước Truyền thống ấy là cốt lõi bền vững trong toàn bộ tư tưởng HồChí Minh cũng như trong suy nghĩ và hành động của cả dân tộc

Hồ Chí Minh đ∙ tiếp thu và giữ gìn cái cốt lõi ấy trong suốt cuộc đời

của mình, coi như một cái bất biến, trước muôn vàn những biến đổi diễn ra

trên đất nước cũng như trên toàn thế giới

1 Đối với Hồ Chí Minh, tu thân để trực tiếp tiến hành sự nghiệp cáchmạng ở Việt Nam, để thực hiện điều mong muốn sâu sắc của bản thân mình

và cũng là khát vọng chung của dân tộc Hồ Chí Minh đ∙ thường xuyêngiáo dục đạo đức cho cán bộ và toàn thể nhân dân Nhưng không phải bất

cứ thứ đạo đức nào mà phải là đạo đức cách mạng, đạo đức vì độc lập, tự

do, vì sự tiến bộ và hạnh phúc của mọi người

2 Hồ Chí Minh nhấn mạnh lòng nhân ái, khẳng định sự tồn tại của

những đặc trưng của phương Tây về lòng thương người, về chủ nghĩa nhân văn của thời Phục Hưng, về cuộc sống bình đẳng, tự do và bác ái của con

x∙ hội chủ nghĩa và trong việc xây dựng chế độ mới với nền văn hoá mới

và con người mới

4 Hồ Chí Minh nghiên cứu những bài học của cách mạng TrungQuốc dưới sự l∙nh đạo của Tôn Dật Tiên, bởi Người cho rằng những chínhsách của Tôn Dật Tiên có thể thích hợp với điều kiện của Việt Nam

Phần thứ hai

Tư tưởng Hồ Chí Minh về

văn hóa và con người

Chương 4

những vấn đề chung của văn hóa và nền văn hóa mới

l Xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam

Tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh là một bộ phận hợp thành hệ thốngtư tưởng Hồ Chí Minh, phản ánh, định hướng các hoạt động văn hóa củanhân dân ta trong quá trình giành độc lập dân tộc tiến lên chủ nghĩa x∙ hội.

Việc chuẩn bị xây dựng một nền văn hóa mới của nước Việt Nam

độc lập sau này đ∙ được đặt ra ngay sau khi Người tìm thấy con đường cứunước là con đường cách mạng vô sản, khi Người đ∙ từ chủ nghĩa yêu nước

đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, khi mục tiêu lý tưởng không phải chỉ có

độc lập dân tộc mà còn là chủ nghĩa x∙ hội.

Từ khi trở về Tổ quốc, cùng với Trung ương Đảng, Hồ Chí Minh đ∙trực tiếp chỉ đạo việc thử nghiệm thành lập chính quyền cách mạng, tiếnhành cải cách văn hóa ở những làng bản mới được giải phóng ở những khucăn cứ cách mạng ngày càng được mở rộng Đó là những bước chuẩn bịthiết thực, có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc xây dựng nền văn hóamới của nước Việt Nam độc lập sau này

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, việc xây dựngmột nền văn hóa mới đ∙ được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra như một trongnhững nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng

Trong giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, nền văn hóa

mới được xây dựng là nền văn hóa dân tộc dân chủ Nền văn hóa ấy còn

được gọi là nền văn hóa cách mạng, văn hóa dân chủ mớì.

Nền văn hóa mới Việt Nam khác với nền văn hóa cũ dưới chế độ thựcdân phong kiến ở tính chất, chức năng, mục tiêu và nội dung của văn hóa

Đó vừa là những định hướng để nhân dân ta đấu tranh chống lại các biểuhiện lạc hậu, phản động của các tàn dư văn hóa cũ vừa là ánh sáng soi

đường để nhân dân ta xây dựng nền văn hóa mới

Cùng với việc xác định bốn vấn đề chính trị, kinh tế, x∙ hội, văn hóa

đều phải coi trọng ngang nhau, Hồ Chí Minh vẫn chỉ rõ kinh tế là thuộc về

thượng tầng Từ đó Người nêu ra luận điểm phải xây dựng kinh tế trước để

có điều kiện xây dựng và phát triển văn hóa

2 Khái niệm "văn hóa" ở Hồ Chí Minh

Văn hóa là một hiện tượng x∙ hội có phạm vi biểu hiện rất rộng Văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng nhất - đó là toàn bộ những giá trị vậtchất và tinh thần do loài người sáng tạo ra để đáp ứng nhu cầu tồn tại vàphát triển của mình trong tiến trình đi lên của lịch sử Xây dựng văn hóa làxây dựng tất cả các mặt của đời sống x∙ hội và quan tâm đến trình độ pháttriển của con người

Văn hóa được hiểu theo nghĩa hẹp hơn đó là những giá trị tinhthần, là đời sống tinh thần của x∙ hội là một mặt, chứ không phải là toàn bộ

đời sống x∙ hội loài người

- Văn hóa còn được hiểu theo nghĩa hẹp nhất, thường dùng hàngngày - đó là trình độ học vấn của con người

Nghiên cứu tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, chúng ta cũng thấyNgười đ∙ quan niệm văn hóa theo ba cách hiểu đó Tuỳ từng thời kỳ, Người

đ∙ sử dụng khái niệm văn hóa với những nội hàm rộng hẹp khác nhau

Từ sau Cách mạng Tháng Tám, văn hóa đ∙ được Người xác định là

đời sống tinh thần của x∙ hội, là thuộc về kiến trúc thượng tầng của x∙ hội.

Văn hóa được đặt ngang hàng với chính trị, kinh tế, x∙ hội, tạo thành bốnvấn đề chủ yếu của đời sống x∙ hội Theo Hồ Chí Minh, bốn vấn đề đó cóquan hệ mật thiết với nhau, cùng tác động lẫn nhau:

* Chính trị, x∙ hội có đưọc giải phóng thì văn hóa mới đưọc giải phóng Chính trị giải phóng mở đưòng cho văn hóa phát triển.

Cùng với việc xác định bốn vấn đề chính trị, kinh tế, x∙ hội, văn hóa

đều phải coi trọng ngang nhau, Hồ Chí Minh vẫn chỉ rõ kinh tế là thuộc về cơ sở hạ tầng, là nền tảng của việc xây dựng văn hóa, xây dựng kiến trúc

thượng tầng Từ đó Người nêu ra luận điểm phải xây dựng kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng trước để có điều kiện xây dựng và phát triển văn hóa.

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, Đảng ta đặt nhiệm vụ xây dựngkinh tế là trung tâm, cũng thể hiện tinh thần mà Hồ Chí Minh đ∙ nêu ratrước đây Chúng ta càng nhận thức sâu sắc rằng khi kinh tế phát triển chậmthì những điều kiện để xây dựng và phát triển văn hóa cũng bị hạn chế rấtnhiều; nhiều khi muốn mà không làm được, thấy rõ vấn đề mà chưa thể giảiquyết được tất cả

Văn hóa không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị Văn hóa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế Đây lại là một luận điểm nữa rất quan trọng trong tư tưởng văn

hóa Hồ Chí Minh

Đấu tranh văn hóa đ∙ thực sự góp phần tích cực vào thắng lợi củaCách mạng Tháng Tám ở nước ta

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Hồ Chí Minh đ∙ khẳng

định: "Văn hóa nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng

ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị" 1 Quan điểm này của Người đ∙

định hướng cho mọi hoạt động văn hóa, động viên giới văn hóa văn nghệ đi

vào kháng chiến, thực hiện khẩu hiệu “văn hóa hóa kháng chiến, kháng chiến hóa văn hóa"

Quan điểm trên đây của Hồ Chí Minh cũng định hướng cho việcxây dựng và phát triển nền văn hóa mới của nước ta trong suốt 20 nămchống Mỹ cứu nước, cũng như trong sự nghiệp xây dựng CNXH

3 Tính chất của nền văn hóa mới.

Về tính chất của nền văn hóa mới, Đề cương văn hóa Việt Nam xác

định: trong giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, phải xây dựng

nền văn hóa mới có tính chất dân tộc và dân chủ mới (dân tộc về hình thức

và dân chủ mới về nội dung) Trong bản Đề cương cũng nêu ra ba nguyên tắc vận động nhằm xây dựng nền văn hóa mới là đại chúng hóa, dân tộc hóa, khoa học hóa 1 Thứ tự ba nguyên tắc này về sau có thay đổi là dân tộc hóa, khoa học hóa, đại chúng hóa Từ ba nguyên tắc này đ∙ xác định ba tính chất của nền văn hóa mới Việt Nam trong giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân là dân tộc, khoa học, đại chúng:

Tính chất dân tộc của nền văn hóa còn được Hồ Chí Minh biểu đạt

bằng những khái niệm khác như đặc tính dân tộc, cốt cách dân tộc để nhấn

mạnh hơn nữa đến cái tinh tuý bên trong rất đặc trưng của văn hóa dân tộc

Khi miền Bắc bước vào giai đoạn cách mạng XHCN, Hồ Chí Minh

đ∙ nêu rõ: "Để phục vụ sự nghiệp cách mạng XHCN thì văn hóa phải

Đảng ta xác định nền văn hóa được xây dựng trong x∙ hội XHCN là nền

văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Tiên tiến và đậm đà bản sắc dân

tộc là hai tính chất của nền văn hóa Việt Nam XHCN

Đến năm 1992, trong bản Hiến pháp mới của nước CHXHCN Việt

Nam, tính chất của nền văn hóa lại được xác định là dân tộc, hiện đại, nhân văn.

Như vậy là Đảng ta đ∙ nhiều lần điều chỉnh quan điểm về tính chấtcủa nền văn hóa mới Việt Nam Đó là quá trình vận động và phát triển củanhận thức, qua đó nhận thức không ngừng được bổ sung và điều chỉnh

Những tính chất mới của nền văn hóa Việt Nam được thể hiện bằngnhiều từ ngữ khác nhau, nhưng nói chung trước Đại hội VII của Đảng đ∙

được qui tụ vào hai khái niệm tính chất dân chủ mới và nội dung XHCN,

đến nay thì được qui tụ trong khái niệm tiên tiến.

Tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc là hai tính chất của một nền vănhóa của x∙ hội XHCN, mà chúng ta cần xây dựng ở Việt Nam Đây chính là

sự nối tiếp tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về tính chất củanền văn hóa mới Việt Nam

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, tính chất dân tộc của nền văn hóa mớithực chất là vấn đề kế thừa truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, kếthợp chặt chẽ với việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại

Xây dựng nền văn hóa có tính chất dân tộc trước hết phải biết trântrọng, giữ gìn, kế thừa và phát triển những truyền thống tốt đẹp, những giátrị tinh thần bền vững của văn hóa dân tộc bao gồm văn hóa của các tộcngười trong một quốc gia dân tộc thống nhất

Hồ Chí Minh đ∙ nhiều lần phân tích rất kỹ các truyền thống văn hóatốt đẹp của dân tộc Những truyền thống văn hóa tốt đẹp ấy đ∙ được hìnhthành và phát triển trong lịch sử lâu dài của cả cộng đồng dân tộc, đ∙ đượckết tinh trở thành những giá trị bền vững thống nhất trong đa dạng

Trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, chúng ta thấy có sự thống

biện chứng giữa chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản là nét đặctrưng nổi bật trong tư tưởng chính trị của Người.

Nền văn hóa Việt Nam được hình thành và phát triển trong lịch sửlâu dài của dân tộc không phải là kết quả vận động chỉ riêng những yếu tốnội sinh Việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, của cả cổ kim Đông Tây

là một vấn đề lớn trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh

Như Hồ Chí Minh quan niệm, trong nền văn hóa Việt Nam có “sựchung đúc lại" những tinh hoa văn hóa Đông phương và Tây phương Đứngvững trên cái nền văn hóa dân tộc, Hồ Chí Minh đ∙ thâu hóa những tinh hoacủa văn hóa phương Đông và phương Tây

Hai là, nâng cao dân trí.

Vấn đề nâng cao dân trí thực sự chỉ có thể thực hiện khi chínhquyền đ∙ về tay nhân dân, khi chính trị đ∙ được giải phóng Sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN trong thế giới hiện đại, càng đòihỏi nâng cao dân trí hơn nữa và không bao giờ có điểm tận cùng Đó chính

là một trong những chức năng chủ yếu của văn hóa

Ba là, bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp, những phong cách lành mạnh, luôn hưóng con người vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ để không ngừng hoàn thiện bản thân mình.

Căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ cách mạng, Hồ Chí Minh đ∙ đề ranhững phẩm chất và phong cách cần thiết để mỗi người tu dưỡng, rèn luyện.

Quan điểm của Hồ Chí Minh coi văn hóa là một mặt trận là quan

điểm rất độc đáo, đòi hỏi các chiến sĩ chiến đấu trên mặt trận này vừa phảibền bỉ, kiên cường, dũng cảm, vừa phải biết sử dụng vũ khí của mình mộtcách sắc bén và có hiệu quả trong kháng chiến chống ngoại xâm trước kiacũng như trong "cuộc chiến đấu khổng lồ" phục hưng và phát triển đất nướchiện nay

Những tư tưởng của Người về văn hóa phản ánh nhiều l∙nh vựcchính trị, đạo đức, giáo dục và văn học nghệ thuật của nhân dân ta Các tưtưởng ấy đi vào đời sống của dân tộc, tạo thành sức sống và diện mạo củavăn hóa Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh

Chương 5

tư tưởng Hồ Chí Minh

về các lĩnh vực chính của văn hóa

l Văn hóa giáo dục

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa giáo dục là một hệ thống quan

điểm đ∙ tạo nên sức mạnh trí tuệ của nền văn hóa mới ở Việt Nam

Khi tìm thấy con đường cứu nước, Hồ Chí Minh đ∙ bỏ nhiều côngsức phân tích sâu sắc nền giáo dục phong kiến cũng như nền giáo dục thựcdân, từ đó chuẩn bị cho những suy tư về việc xây dựng nền giáo dục của

Sau khi chính quyền đ∙ về tay nhân dân, việc xây dựng một nền vănhóa giáo dục mới đ∙ chính thức được đặt ra như một trong những nhiệm vụchiến lược cơ bản lâu dài, đồng thời cũng là một nhiệm vụ cấp bách phảitiến hành ngay, không thể để chậm trễ.

Để xây dựng nền văn hóa giáo dục của nước Việt Nam độc lập, HồChí Minh đ∙ nêu ra nhiều quan điểm rất quan trọng Những quan điểm ấy

được Người nêu ra cùng với thực tiễn phát triển nền giáo dục của nước ta,

định hướng cho văn hóa giáo dục phát triển đúng đắn và giành được nhữngthành tựu to lớn

Những quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa giáo dục tập trung ởnhững điểm sau đây:

1 Mục tiêu của văn hóa giáo dục là thực hiện cả ba chức năng của

văn hóa bằng giáo dục, có nghĩa là bằng dạy và học

2 Phải bắt đầu từ chỗ mọi người biết chữ đến không ngừng nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân.

3 Phải tiến hành cải cách giáo dục để xây dựng một hệ thống trường lớp với chương trình, nội dung dạy và học thật khoa học, thật hợp lý,

phù hợp với những bước phát triển của ta

4 Phải luôn luôn gắn nội dung giáo dục với thực tiễn Việt Nam, học

đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ vóí thực tế, học tập phải kết hợp với lao

động Có như vậy văn hóa giáo dục mới có tính hưóng đích đúng đắn, rõ ràng, thiết thực.

5 Học ở mọi nơi, mọi lúc; học mọi người; học suốt đời; coi trọng việc tự học, tự đào tạo và đào tạo lại.

6 Phải không ngừng nâng cao đảng trí.

Nếu nâng cao dân trí là mục tiêu của giáo dục đối với các tầng lớp nhân dân, thì nâng cao đảng trí phải là mục tiêu của giáo dục đối với cán

bộ, đảng viên Giáo dục cán bộ đảng viên là vấn đề đ∙ được Hồ Chí Minh

đặc biệt quan tâm trong suốt cuộc đời của Người

Những tư tưởng của Hồ Chí Minh về văn hóa giáo dục là một hệthống quan điểm rất phong phú và hoàn chỉnh Nếu những quan điểm ấy đ∙

được thực hiện, từ đó đem lại những thành tựu và niềm tự hào to lớn chonền giáo dục mới Việt Nam trong mấy thập niên cách mạng và khángchiến, thì sự suy thóai của nền giáo dục nước ta hiện nay đòi hỏi chúng talại phải nghiên cứu để quán triệt hơn nữa những quan điểm ấy, nhằm chấnhưng nền giáo dục nước ta, đáp ứng những yêu cầu của giai đoạn cáchmạng hiện nay

càng đông đảo văn nghệ sĩ vào một mặt trận, làm cho họ trở thành những

chiễn sĩ chiến đấu bằng vũ khí sắc bén của mình Hồ Chí Minh vẫn thường

căn dặn văn nghệ sĩ phải bồi dưỡng phẩm chất và tài năng - những điều kiệncần thiết cho sáng tạo văn nghệ

Tư tưởng "Văn hóa nghệ thuật là một mặt trận, nghệ sĩ là chiến sĩ"của chủ tịch Hồ Chí Minh đ∙ tạo nên cả một nền văn nghệ cách mạng vànhững văn nghệ sĩ của cách mạng, xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên

2.2 Văn nghệ phải gắn với thực tiễn của đời sống nhân dân.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn nghệ gắn với cuộc sống hiện thực củadân tộc, gắn với công cuộc lao động và chiến đấu của nhân dân là những tư

tưởng rất mới Nó đ∙ làm cho nền văn nghệ mới của chúng ta mang tính dân tộc, tính nhân dân, tính hiện thực sâu sắc, mà trước đó chưa từng xuất

hiện Văn nghệ thuật bắt nguồn từ hiện thực dân tộc, cổ võ nhân dân lao

động và chiến đấu, phát huy năng lực sáng tạo trong nhân dân, coi nhân dân

là đối tượng phục vụ, đồng thời là nguồn sống vô tận của văn nghệ

2.3 Phải có những tác phẩm văn nghệ xứng đáng với thời đại mới của đất nước và dân tộc Phải phản ánh cho hay, cho chân thật, cho hùng hồn sự nghiệp cách mạng của nhân dân.

Phản ánh chân thực không phải chỉ dừng lại ở chỗ phản ánh nhữnggì đ∙ có trong đời sống của nhân dân, mà còn phải hướng nhân dân bác bỏcái giả, cái sai, cái không đúng, cái dở, cái xấu để vươn tới cái lý tưởng -

Đó chính là sự phản ánh có tính hướng đích của văn nghệ

Những luận điểm quan trọng mà Hồ Chí Minh đặt ra cho văn nghệ

là các tác phẩm văn nghệ phải phong phú, đa dạng, không thể đơn điệu,nghèo nàn, không thể bắt mọi người ăn một món ăn giống nhau; giá trị củatác phẩm văn nghệ phải được thử thách trong quá trình phục vụ nhân dân,trong việc nâng cao tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của nhân dân, đó mớichính là thực chất giá trị của tác phẩm văn nghệ

3 Văn hóa đời sống - đạo đức, lối sống và nếp sống

Quan điểm xây dựng đời sống mới thực sự là quan điểm rất độc đáo của Hồ Chí Minh về văn hóa.

Việc xây dựng “Đời sống mới" đ∙ được Hồ Chí Minh nêu ra từ rất

sớm, khi vấn đề lối sống, nếp sống, phong cách sống, chất lượng sống hầunhư chưa được bàn đến một cách rộng r∙i ở các nước Nét nổi bật của cuộc

vận động này là nó đ∙ nhanh chóng trở thành một phong trào quần chúngsôi nổi ngay từ khi cách mạng mới thành công và nhân dân ta đ∙ phải đingay vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức quyết liệt, cuộc sốngcòn trăm bề thiếu thốn Cuộc vận động đ∙ có ý nghĩa quan trọng trong việcthực hiện chủ trương vừa kháng chiến vừa kiến quốc, tạo nên những chuyểnbiến to lớn trong đời sống văn hóa của nhân dân ta.

Khái niệm “Đời sống mới” được Hồ Chí Minh nêu ra bao gồm cả

đạo đức mới, lối sống mới, mà bây giờ chúng ta thường gọi là văn hóa đạo

đức, văn hóa lối sống và nếp sống Hai nội dung ấy có quan hệ mật thiết vớinhau, trong đó đạo đức đóng vai trò chủ yếu Đạo đức gắn liền với lối sống

và nếp sống, và nói chung lại được thể hiện trong lối sống và nếp sống.Chính vì vậy viêc xây dựng đạo đức mới phải được tiến hành đồng thời vớiviệc xây dựng lối sống và nếp sống mới Có dựa trên cái nền đạo đức mớithì mới xây dựng được lối sống, nếp sống mới lành mạnh, vui tươi, hướngcon người tới tầm cao của văn hóa, của một đất nước độc lập và x∙ hội chủnghĩa

3.1 Đạo đức mới

3.1.1 Quan niệm về đạo đức mới.

Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cần phải xây dựng trong một nước Việt

Nam độc lập và XHCN là đạo đức mới, hay còn gọi là đạo đức cách mạng.

Đạo đức mới, đạo đức cách mạng do Hồ Chí Minh đề xướng và nêugương trở thành một bộ phận của đời sống mới, khắc hoạ nên vẻ đẹp củavăn hóa Việt Nam trong thời đại mới Trong lĩnh vực đạo đức, Hồ Chí Minh

đ∙ sử dụng những khái niệm, những phạm trù đ∙ từng quen thuộc với dântộc Việt Nam từ lâu đời, đưa vào đấy những nội dung mới, đồng thời bổ

sung những khái niệm, những phạm trù đạo đức của thời đại mới Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc và nhân loại là một đặc

trưng rất nổi bật của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

Trong đời sống của con người và x∙ hội, theo Hồ Chí Minh thì đạo

đức có vị trí rất quan trọng Người coi đạo đức là cái gốc, là nền tảng của

người cách mạng, của mỗi người Việt Nam mới Chăm lo cái gốc, cái nềntảng ấy phải là công việc của toàn Đảng, toàn dân, của mỗi gia đình và mỗingười trong x∙ hội ta Quan điểm lấy đức làm gốc, làm nền tảng không cónghĩa là tuyệt đối hóa mặt đức, coi nhẹ mặt tài

3.1.2 Những phẩm chất đạo đức cơ bản của con người Việt Nam

Trong việc xây dựng đạo đức mới, Hồ Chí Minh đ∙ nêu rõ nhữngphẩm chất cần phải bồi dưỡng, trau dồi, mà bất cứ người Việt Nam nào

cũng thấy rất gần gũi với mình để vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ của

cuộc sống con người Đó là những yêu cầu, những chuẩn mực đạo đứcNgười rút ta từ cuộc sống, để từ đó trở lại cải tạo con người, làm biến đổihiện thực x∙ hội

Những phẩm chất đạo đức mà Người nêu ra là phù hợp với từng đốitượng, hơn nữa, tuỳ theo yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng trong từng thời

kỳ nhất định, mà Người nhấn mạnh phẩm chất này hoặc phẩm chất khác

Từ đó Người đ∙ khái quát thành những phẩm chất chung, cơ bản nhất củacon người Việt Nam trong thời đại mới.:

Một là, Trung với nước, hiếu với dân

Hai là, Yêu thương con người.

Ba là, Cần kiệm liêm chính, chí công vô tư.

Bốn là, Tinh thần quốc tế trong sáng.

3.1.3 Những nguyên tắc xây dựng đạo đức mới.

Hồ Chí Minh đ∙ nêu ra những nguyên tắc cơ bản, để định hướngcho sự l∙nh đạo của Đảng, cũng như cho việc rèn luyện của mỗi người Cóthể khái quát vào ba nguyên tắc cơ bản sau đây:

Một là, Nói đi đôi với làm, phải nêu gương về đạo đức.

Hai là, Xây đi đôi với chống, phải tạo thành phong trào quần chúng sâu rộng.

Ba là, Phải tu dưỡng đạo đức suốt đời.

Người chỉ rõ phong cách làm việc phải bao gồm tác phong quầnchúng, tác phong tập thể - dân chủ, tác phong khoa học Ba loại tác phong

đó đều có những nội dung rất cụ thể, phong phú và có quan hệ mật thiết vớinhau Những tác phong ấy được thể hiện ở mỗi người khi hoàn thành nhiệm

vụ được giao, nhất là đối với những người ở cương vị quản lý, l∙nh đạo.Phong cách làm việc đó trước kia rất cần thiết, hiện nay lại càng cần thiếthơn

3.2.2 Nếp sống mới.

Quá trình xây dựng lối sống mới cũng là quá trình làm cho lối sống

mới dần dần trở thành thói quen ở mỗi người, thành phong tục tập quán của

cả một cộng đồng, trong phạm vi một địa phương hay mở rộng ra cả nước

và bây giờ thường gọi là nếp sống mới hay nếp sống văn minh.

Nếp sống mới mà chúng ta xây dựng phải kế thừa những truyềnthống tốt đẹp, những thuần phong mỹ tục lâu đời của nhân dân ta, đồng thờiphải loại bỏ hủ tục, những tập quán lạc hậu

Tuy nhiên, việc thay đổi những thói quen, cải tạo những phong tục,tập quán cũ lạc hậu không thể tiến hành một cách giản đơn, tuỳ tiện Như

Hồ Chí Minh đ∙ chỉ rõ, thói quen và truyền thống lạc hậu cũng là kẻ địch

to, nó ngấm ngầm cản trở cách mạng; nhưng chúng ta không thể xoá bỏ nóbằng cách trấn áp thô bạo, mà phải cải tạo nó một cách rất cẩn thận, rấtchịu khó, rất lâu dài

Khái niệm văn minh mà Hồ Chí Minh sử dụng cũng không phải chỉkhuôn vào trình độ phát triển sản xuất vật chất, của khoa học kỹ thuật nhưquan niệm của nhiều người, mà còn để chỉ trình độ phát triển đời sống tinhthần của x∙ hội ý nghĩa đó được thể hiện trong những câu nói của Người

đ∙ trở thành rất quen thuộc với chúng ta: “Văn minh thắng bạo tàn”, “Đảng

là đạo đức, là văn minh” Ngày nay nhân dân ta đang mở rộng cuộc vận

động xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hóa cũng là theo tinh thần

đó

4 Văn hóa chính trị

Hồ Chí Minh ra vấn đề “văn hóa ở trong chính trị”, thì dù đựơc

hiểu theo nghĩa nào, chính trị cũng phải hàm chứa tinh thần văn hóa một cách đầy đủ nhất Đó chính là tinh thần nhân bản, nhân đạo, nhân văn, tất

cả là vì con người, vì sự nghiệp giải phóng con người và loài người thóatkhỏi mọi ách áp bức, bóc lột, bất công, thóat khỏi mọi sự tha hóa, conngười được tự do để có thể phát triển toàn diện và sống cuộc sống xứng đáng

của con người Tinh thần đó phải đựơc quán triệt trong hệ tư tưởng chính trị,trong đường lối, chính sách cũng như trong sự l∙nh đạo, quản lý của Đảng vàNhà nước, trong hoạt động thực tiễn của mọi người trong hệ thống chính trị.

Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như hoạt động thực tiễn của Người đ∙ đặt

ra vấn đề văn hóa chính trị Văn hóa chính trị không phải là bản thân chính trị,

mà là chính trị có văn hóa, chính trị tác động vào con người và x∙ hội như mộtsức mạnh văn hóa, sức mạnh không phải dựa vào quyền lực mà dựa vào sựcảm hóa con người, thức tỉnh lương tri, lay động tâm tư, tình cảm, con người,thuyết phục, chinh phục, thu phục con người Điều đó không chỉ ở trong tưtưởng chính trị, mà còn ở trong hoạt động chính trị thực tiễn, trong cách ứng

xử đối với các đối tượng khác nhau Phải chăng đó là nét rất đặc sắc ở Hồ ChíMinh, tạo thành văn hóa chính trị Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh đ∙ xác lập một

hệ thống tư tưởng chính trị mang tính cách mạng triệt để, tính khoa học sâu sắc và tính nhân văn cao cả Đấy là ba thuộc tính bản chất của chủ nghĩa Mác

- Lênin, đ∙ được Hồ Chí Minh tiếp thụ và phát huy cao độ, hơn nữa còn bổsung và phát triển trong điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam và của thời

đại mới

Nếu việc xác định mục tiêu độc lập dân tộc và CNXH để từ đó biếnthành đường lối của Đảng là tư tưởng chính trị bao trùm nhất, thì ở Hồ Chí Minh,tư tưởng về dân, về mối quan hệ của Đảng, Nhà nước với dân là tư tưởng chính trịquan trọng nhất để thực hiện thắng lợi đường lối cách mạng đ∙ đề ra

Đảng l∙nh đạo, Nhà nước quản lý, nhưng l∙nh đạo và quản lý là đểnhân dân làm chủ Quyền l∙nh đạo của Đảng là quyền được nhân dân thừanhận và tin cậy.

Vì vậy, theo quan điểm của Hồ Chí Minh, Đảng phải vừa là người l∙nh

đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân; Chính phủ từ trênxuống dưới phải là công bộc của dân

Những tư tưởng chính trị trên đây đ∙ thấm sâu tinh thần văn hóa Đóvừa là chính trị dân chủ, lại vừa là văn hóa dân chủ, kết hợp chặt chẽ trong tưtưởng chính trị Hồ Chí Minh Đó chính là văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

Trong việc xây dựng Mặt trận dân tộc thống nhất, chính trị Hồ ChíMinh là chính trị rất văn hóa, khi Người lấy vấn đề độc lập dân tộc, thống nhất

đất nước, xây dựng đất nước giàu mạnh làm mục tiêu chung, lấy tinh thần yêunước của con người Việt Nam làm mẫu số chung để thực hiện đại đoàn kếtdân tộc

Văn hóa chính trị được thể hiện rõ nhất trong hoạt động chính trị thựctiễn, trong cách ứng cử với các đối tượng khác nhau Đó là cách ứng xử rấtchính trị, lại rất văn hóa Hồ Chí Minh đ∙ để lại cho đời một mẫu mực hiếm có

về một phong cách ứng xử như vậy

Cách ứng xử của Người là cách ứng xử rất tự nhiên, bình dị, rất cởi mở chân tình, vừa chủ động, linh hoạt, lại vừa ân cần, tế nhị Tất cả đều thể hiện tinh thần yêu thương, quí mến con người, trân trọng con người Đó là cách ứng

xử rất chính trị, lại rất văn hóa

Còn đối với những đối thủ lúc nào cũng muốn tìm cách lật đổ chínhquyền cách mạng và Đảng Cộng sản, Hồ Chí Minh đ∙ ứng xử với phong cách

của một nhà hoạt động chính trị l∙o luyện Đó là phong cách lịch l∙m và tự chủ, bình tĩnh và đĩnh đạc, chủ động và tỉnh táo để vượt qua mọi cạm bẫy, đẩy

lùi mọi đòn tiến công hiểm độc và mọi thủ đoạn xảo trá của đối phương

ở Hồ Chí Minh, chính trị không phải chỉ là quan hệ giữa các giai cấp,các Nhà nước, giữa Đảng, Nhà nước với dân, mà còn là quan hệ giữa conngười với con người.

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh đ∙ có ý nghĩa to lớn trong suốt tiếntrình cách mạng Việt Nam Nó vẫn đang định hướng cho việc xây dựng mộtnền văn hóa rất chính trị và một nền chính trị rất văn hóa khi đất nước bướcvào thế kỷ XXI Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh phải trở thành văn hóa Đảngtrong cả đường lối, chủ trương, chính sách và trong hoạt động thực tiễn củamỗi đảng viên, trước hết ở những đảng viên đảm nhiệm cương vị l∙nh đạo từtrên xuống dưới

Chương 6

tư tưởng hồ chí minh về con người và xây dựng con người mới

Những quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa và nền văn hóa mới,

về chức năng của văn hóa, về giáo dục, văn học nghệ thuật, đạo đức, lốisống như đ∙ trình bày ở phần trên, cũng đồng thời thể hiện những quan

điểm chủ yếu của Hồ Chí Minh về con người và xây dựng con người mới.Trong chương này sẽ trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh về con người với tưcách là chủ thể của văn hóa

1 Con người và bản chất con người

Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người và bản chất con người đ∙

được thể hiện trong những điểm chủ yếu dưới đây:

Một là, Hồ Chí Minh đ∙ định nghĩa về con người theo nghĩa rộng.

con người là con người x∙ hội, là thành viên của một cộng đồng x∙ hội nhất

định, con người không phải là những cá thể biệt lập

Hai là, con người muốn tồn tại thì phải có ăn, mặc, ở, đi lại Đó là

những nhu cầu tối thiểu của cuộc sống con người Như Mác đ∙ chỉ rõ, cógiải quyết được những nhu cầu đó, con người mới nghĩ đến chuyện văn thơ,triết học v.v

Con người không phải chỉ biết thích nghi với tự nhiên, mà còn chinhphục tự nhiên; không phải chỉ chịu lệ thuộc vào tự nhiên, mà còn muốn làmchủ tự nhiên; không phải chỉ bằng lòng với tự nhiên vốn có, mà còn tạo racái thiên nhiên thứ hai để đáp ứng những nhu cầu ngày càng tăng của conngười Trong hoạt động đầy sáng tạo đó, mỗi con người cụ thể bao giờ cũng

là thành viên của một cộng đồng x∙ hội nhất định

Nhưng đời sống của con người không phải chỉ dừng lại ở những nhucầu vật chất, mà còn những nhu cầu về văn hóa, tinh thần là những cái đặctrưng của con người Tất cả những nhu cầu vật chất và tinh thần đó được

đáp ứng hay không lại hoàn toàn phụ thuộc vào chế độ x∙ hội, vào hìnhthái kinh tế - x∙ hội mà mình đang sống Học thuyết về hình thái kinh tế -x∙ hội của chủ nghĩa Mác - Lênin, cùng với con đưòng đi lên của văn hóa,văn minh nhân loại đ∙ chứng minh điều đó

Ba là, Hồ Chí Minh phân biệt giữa con người với con người chủ yếu

không phải là vấn đề chủng tộc hay dân tộc Từ nhận thức về chủng tộc, dântộc đi đến nhận thức về giai cấp, đó là sự vận động của tư duy Hồ Chí Minh

về vấn đề con người

Hồ Chí Minh luôn luôn đặt con người, mỗi cá nhân con người trong mối quan hệ ba chiều: quan hệ với một cộng đồng x∙ hội nhất định, trong

đó mỗi con người là một thành viên; quan hệ với một chế độ x∙ hội nhất

định, trong đó con người được làm chủ hay bị áp bức, bóc lột; quan hệ với

tự nhiên, mà con người là một bộ phận không tách rời, nhưng lại luôn luôn

“người hóa” tự nhiên trong những cộng đồng x∙ hội nhất định và bị qui

định bởi những chế độ x∙ hội nhất định Điều đó hoàn toàn phù hợp với quan

điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về con người và về bản chất của con người

Như vậy bản chất con người không phải là trừu tượng mà là cụ thể,không phải là tự nhiên mà là lịch sử, không phải cái vốn có trong mỗi cánhân riêng biệt, cô lập mà là tổng hoà của toàn bộ các quan hệ x∙ hội

Trong thực tế, con người là con người x∙ hội, con người gắn với x∙hội, là những cá nhân nằm trong các quan hệ x∙ hội Nếu tách con ngườikhỏi các quan hệ x∙ hội thì lúc đó cũng không còn là con người, mà chỉ còn

là một loài sinh vật như mọi loài sinh vật khác; và sự gắn bó những cá thểngười lúc đó cũng chỉ mang tính chất bầy đàn sinh vật chứ không có x∙ hộicủa con người

Khi nói bản chất con người là tổng hoà những quan hệ x∙ hội cũng

có nghĩa là tất cả các quan hệ x∙ hội đều tham gia vào việc hình thành bảnchất con người Tuy nhiên, trong các quan hệ x∙ hội thì quan hệ sản xuất

đóng vai trò chi phối, quyết định các quan hệ x∙ hội khác, vì nó xác địnhcon người thuộc các giai cấp khác nhau

Vì vậy nói đến bản chất con người trong x∙ hội có giai cấp thì trước hết phải nói đến tính giai cấp của nó Nhưng trước hết không phải là tất cả Bản

chất con người có hai tầng: tầng một là quan hệ giai cấp; tầng hai là các quan hệkhác, trong đó quan hệ dân tộc là quan hệ có tính bền vững hơn cả

Trong vấn đề con người, điều mà Hồ Chí Minh quan tâm nhất là conngười Việt Nam, những quan hệ x∙ hội trong x∙ hội Việt Nam, với những

điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam Khẳng định chủ nghĩa dân tộc là

động lực của sự phát triển đất nước, Hồ Chí Minh đ∙ bổ sung một luận điểmmới vào vấn đề dân tộc của chủ nghĩa Mác - Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin và Cách mạng Tháng Mười Nga đ∙ giúpcho Nguyễn ái Quốc xác định đựơc mục tiêu đi tới của cách mạng khôngphải chỉ là độc lập dân tộc mà còn là chủ nghĩa x∙ hội Lần đầu tiên tronglịch sử cách mạng Việt Nam, độc lập dân tộc được gắn với chủ nghĩa x∙ hội.Người cũng đ∙ tìm thấy con đường để đưa cả dân tộc đi tới mục tiêu đó:con đường cách mạng vô sản, với hai giai đoạn nối tiếp nhau là cách mạngdân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng XHCN.

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, cách mạng dân tộc dân chủ nhândân về thực chất bao gồm hai cuộc cách mạng: cách mạng giải phóng dântộc nhằm xoá bỏ ách thống trị của thực dân đế quốc, giành độc lập cho dântộc; và cách mạng dân chủ nhằm xoá bỏ chế độ phong kiến, đem lại ruộng

đất cho dân cày, dân chủ cho nhân dân Như vậy là trong cách mạng dântộc dân chủ nhân dân, vấn đề giải phóng dân tộc, giải phóng x∙ hội và giảiphóng con người đ∙ kết hợp chặt chẽ với nhau Còn cách mạng XHCN lànhằm củng cố nền độc lập dân tộc, từng bước xoá bỏ sự bóc lột giữa người

và người, phát triển đất nước về mọi mặt, xây dựng chế độ dân chủ cao hơn,thực hiện việc giải phóng x∙ hội, giải phóng con người đầy đủ hơn Đườnglối ấy đ∙ nhanh chóng thâm nhập vào mọi giai tầng x∙ hội, đặc biệt là côngnông và trí thức, từ đó đ∙ đưa đến những thắng lợi vĩ đại, không phải chỉ có

ý nghĩa đối với lịch sử dân tộc, mà còn có ý nghĩa to lớn đối với cả thời đại

Hồ Chí Minh luôn gắn giải phóng dân tộc với giải phóng x∙ hội vàgiải phóng con người, gắn độc lập dân tộc với tự do hạnh phúc của nhândân Con người trong giải phóng x∙ hội là các giai cấp cần lao, trước hết làcông nông, đấu tranh để xây dựng một chế độ x∙ hội không còn tình trạngngười bóc lột người - chế độ dân chủ nhân dân tiến lên chế độ x∙ hội chủ

nghĩa Còn con người trong giải phóng con người là mỗi con người, với tính cách là cá nhân, phải đựơc giải phóng khỏi mọi sự áp bức, bất công, được

tự do hạnh phúc, đựơc phát triển về mọi mặt, đựơc làm chủ x∙ hội, làm chủ

tự nhiên và làm chủ bản thân mình

Sự vận động của thế giới trong thế kỷ XX đ∙ chứng minh tính đúng

đắn của luận điểm về ba giải phóng của Hồ Chí Minh

Đối với vấn đề giải phóng con người Việt Nam, Hồ Chí Minh đi từ

giải phóng con người với tính chất là người dân thuộc địa, người dân mất nước đến giải phóng những người lao động bị bóc lột và cuối cùng là mọi con người Việt Nam đ∙ thóat khỏi những khác biệt về quan hệ sản xuất và

đ∙ xoá bỏ đựơc sự phân chia giai cấp trong x∙ hội Việc giải phóng conngười còn gắn liền với việc cải tạo con người cũ, xây dựng con người mớiViệt Nam

Việc cải tạo con người cũ, xây dựng con người mới đựơc Hồ ChíMinh đặt ra đối với mọi giai tầng trong x∙ hội, từ công nhân, nông dân, tríthức đến cán bộ đảng viên của Đảng

Như vậy, việc giải phóng con người không phải chỉ là làm cho conngười thóat khỏi áp bức, bóc lột, bất công, làm cho mọi người đựơc hưởng

tự do, hạnh phúc, mà còn giải phóng con người thóat khỏi mọi sự tha hóa để

có bản chất người tốt đẹp nhất Việc giải phóng ấy lại không phải là ân huệ

từ đâu đó đem lại cho con người, mà là sự nghiệp của chính con người, vàcon người phải là chủ thể của chính sự nghiệp giải phóng ấy

3 Xây dựng con người mới

Có thể khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mớivới tư cách là chủ thể của cách mạng, chủ thể xây dựng x∙ hội mới trongmột số luận điểm dưới đây:

3.1 Cách mạng Việt Nam muốn đi đến thắng lợi, phải có những con người tiên tiến mở đường, lôi cuốn quần chúng vào con đường cách mạng, tạo thành phong trào cách mạng ngày càng rộng lớn.

Xuất phát từ yêu cầu của cách mạng Việt Nam và nhiệm vụ lịch sửcủa Đảng Cộng sản, Hồ Chí Minh đ∙ sớm nêu lên những tiêu chuẩn của