Vai trò của kiểm toán độc lập trong nền kinh tế chuyển đổi

Vai trò của kiểm toán độc lập trong nền kinh tế chuyển đổi

LỜI MỞ ĐẦU

Trong giai đoạn hiện nay chúng ta đang dần dần từng bước chuyển nền kinh tế nước ta từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường

có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, với một nền kinh

tế hàng hoá nhiều thành phần, quan hệ sản xuất ngày càng trở nên phức tạp thì đòi hỏi vai trò quản lý của Nhà nước cũng phải đổi mới để điều khiển nền kinh

tế vĩ mô của đất nước sao cho hoạt động lành mạnh và không ngừng phát triển Trong khi cả nước đang chuyển dần vào guồng quay của kinh tế thị trường, tìm mọi cách hạn chế tối đa những khuyết tật vốn có của kinh tế thị trường nhằm đưa đất nước thoát khỏi cảnh đói nghèo, thì một số các cán bộ có chức có quyền lạm dụng quyền chức để tham nhũng, chiếm đoạt tài sản xã hội chủ nghĩa, nhiều doanh nghiệp làm ăn thua lỗ trong nhiều năm liền làm thiệt hại cho Nhà nước đến hàng nghìn tỷ đồng mà các cơ quan chức năng không hề hay biết chỉ đến khi

mà các doanh nghiệp này phá sản thì mới hay Hơn thế nữa chính những lỗ hổng trong các văn bản đã quy định về chế độ kế toán tài chính cũng là những nguyên nhân để các “con mọt” tha hồ hoành hành, đục khoét của cải của nhân dân Như vậy phải chăng vai trò kiểm tra - kiểm soát của Nhà nứơc đã không phát huy hết hiệu lực, chính những thực trạng đó và nhu cầu phát triển của kinh tế thị trường

đã đặt ra đòi hỏi cấp bách đó là sự ra đời và phát triển của kiểm toán Kiểm toán

ra đời và đặc biệt là sự ra đời của kiểm toán độc lập có ý nghĩa rất quan trọng đối với các doanh nghiệp, các Nhà đầu tư trong mọi thành phần kinh tế của nền kinh tế quốc dân và đặc biệt là sự phát triển của nền kinh tế đất nước Vậy để biết tầm quan trọng của kiểm toán độc lập cụ thế như thế nào thì bài viết với đề

tài “ Vai trò của kiểm toán độc lập trong nền kinh tế chuyển đổi” sẽ làm sáng

tỏ vấn đề đó

Do thời gian có hạn và kiến thức còn nhiều hạn chế nên bài viết không tránh khỏi sai sót, rất mong sẽ nhận được sự đóng góp của thầy cô và các bạn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn !

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Khái quát về kiểm toán độc lập

1.1.1 Khái niệm về kiểm toán

Để đi đến khái niệm về kiểm toán độc lập trước tiên ta can biết kiểm toán

là gì? Theo giáo trình kiểm toán của tác giả Alvin.A.Arens thì :

“ Kiểm toán là quá trình các chuyên gia độc lập và có thẩm quyền thu thập

và đánh giá các bằng chứng về các thông tin có thể định lượng được của một đơn vị cụ thể nhằm mục đích xác nhận và báo cáo về mức độ phù hợp giữa các thông tin này với các chuẩn mực đã được thiết lập”

1.1.2 Kiểm toán độc lập

Kiểm toán độc lập có nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng theo định nghĩa của liên đoàn kế toán quốc tế thì đó là quá trình các kiểm toán viên độc lập kiểm tra và trình bày ý kiến của mình về các báo cáo tài chính được kiểm toán

Ở nước ta quy chế về kiểm toán độc lập trong nền kinh tế quốc dân ghi rõ:

“ kiểm toán độc lập là việc kiểm tra và xác nhận của kiểm toán viên chuyên

nghiệp thuộc các tổ chức kiểm toán độc lập về tính đúng đắn, hợp lý của các tài liệu , số liệu kế toán và báo các quyết toán của các doanh nghiệp các cơ quan tổ chức đoàn thể tổ chức xã hội khi có yêu cầu của các đơn vị này”.

Sau khi có xác nhận của kiểm toán viên chuyên nghiệp thì các tài liệu, số liệu kế toán và báo cáo quyết toán của các đơn vị kế toán là căn cứ cho việc điều hành, quản lý hoạt động ở đơn vị, cho các cơ quan quản lý cấp trên và cơ quan tài chính Nhà nước xét duyệt quyết toán hàng năm của các đơn vị kế toán, cho

cơ quan thuế tính toán số thuế và các khoản nộp khác của đơn vị đối với ngân sách Nhà nước, cho các cổ đông, các nhà đầu tư, các bên tham gia liên doanh, các khách hàng và các tổ chức, cá nhân xử lý các mối quan hệ về quyền lợi và nghĩa vụ của các bên có liên quan trong quá trình hoạt động của đơn vị

Hoạt động kiểm toán độc lập còn giúp các đơn vị kế toán phát hiện và chấn chỉnh kịp thời các sai sót do vô tình hay cố ý, phòng ngừa các vi phạm và thiệt hại có thể xẩy ra trong kinh doanh và sử dụng kinh phí

1.2 Sự ra đời và phát triển của Kiểm toán độc lập

1.2.1 Sự ra đời của Kiểm toán độc lập trên thế giới.

Kiểm toán độc lập là hoạt động đặc trưng của kinh tế thị trường Đây là các tổ chức kinh doanh dịch vụ kiểm toán và tư vấn theo yêu cầu của khách hàng Ở các nước sớm phát triển theo cơ chế thị trường, kiểm toán độc lập đã hành nghề trước khi có những chuẩn mực chung (về kiểm toán viên) và chuẩn mực chuyên ngành (về công tác kiểm toán) Cho đến nay trên thế giới đã có hàng trăm ngàn tổ chức kiểm toán độc lập hoạt động trong lĩnh vực kiểm toán và

tư vấn tài chính (riêng ở Mỹ có hơn 30000 tổ chức này)

Kinh nghiệm ở các nước có lịch sử phát triển kiểm toán lâu dài cho thấy trong những năm phát triển, việc hành nghề riêng biệt của từng kiểm toán viên hoặc của một nhóm nhân viên trong lĩnh vực kiểm toán, tư vấn tài chính khá phổ biến Đặc biệt ở Cộng hoà Pháp, các giám định viên hành nghề tự do đã đi vào từng Công ty, từng hộ kinh doanh để làm các dịch vụ tư vấn kế toán, tài chính

và thuế Mô hình này đã thích nghi hàng trăm năm nay và hiện nay vẫn còn có hiệu quả đặc biệt với các doanh nghiệp nhỏ kể cả các hộ kinh doanh Hiện nay, Cộng hoà Pháp tổ chức 24 văn phòng kiểm toán khu vực nhưng thực tế hành nghề lại ở 2500 cơ sở với gần 10000 người Ngay ở Mỹ là nơi có nhiều Công

ty lớn song trong sè 36000 Công ty CPA có tới 95% các Công ty từ 1-25 người Trung Quốc cũng chỉ có số Ýt các tổ chức kiểm toán độc lập với qui mô hàng trăm nhân viên do các Sở Tài chính đỡ đầu như Thượng Hải CPA (246 người)

và Bắc Kinh CPA (774 người) Công ty liên doanh Deloitte Touche Toumatsu Shanghai Certified Public Accountants Ltd (DTT- SCPA) cũng chỉ có 20 người Còn lại gần 600 văn phòng kiểm toán có qui mô rất nhỏ (3-5 kiểm toán viên) Hiện nay, thế mạnh trong cạnh tranh quốc tế của Kiểm toán độc lập đã được thể hiện ở các Công ty kiểm toán có qui mô lớn quốc gia và xuyên quốc gia Chỉ tính riêng 28 Công ty lớn của thế giới đã có gần 50.0000 nhân viên, gần

gần 8000 văn phòng với doanh số trên 34.000 tỷ USD, bình quân 70.000 USD/người/năm Trong số các Công ty nói trên có 6 Công ty xuyên quốc gia đứng đầu thế giới là ERNST and YOUNG, KPMG Peat Marwick, Coopers and Lybrand, ArthurAndersen, Deloitte Touche Toumatsu và Price Waterhouse Các Công ty này đều đã đến Việt Nam và có những Công ty đã hoạt động ở Việt Nam trước năm 1976 và hiện đã có văn phòng ở Việt Nam Các Công ty này đã

và đang cạnh tranh với nhau trên thị trường quốc tế Lĩnh vực hoạt động của các Công ty này tập trung vào 4 loại dịch vụ: kiểm toán (thường chiếm 50% doanh thu), tư vấn tài chính, tư vấn thuế và dịch vụ tư vấn khác Có Công ty có khả năng cung cấp 196 dịch vụ cụ thể khác nhau

1.2.2 Sự ra đời và phát triển của Kiểm toán độc lập tại Việt Nam

Ở Việt Nam, trước 1976 có Công ty kiểm toán độc lập của nước ngoài và các giám định viên kế toán hành nghề độc lập ở các tỉnh và thành phố phía Nam Tuy nhiên sự hiện diện chính thức của Kiểm toán độc lập Việt Nam được đánh dấu bằng sự ra đời của Công ty Kiểm toán Việt Nam (VACO) và Công ty Dịch

vụ kế toán, kiểm toán và tư vấn tài chính (AASC) Từ 5/1991 cho đến nay đã xuất hiện thêm nhiều Công ty Kiểm toán Việt Nam: Công ty Tư vấn và kiểm toán (A và C), Công ty Tư vấn và kiểm toán Sài Gòn (AFC), Công ty Kiểm toán

Đà Nẵng (ĐAC), Công ty Kiểm toán và dịch vụ tin học (ATSC), Công ty Kiểm toán Hạ Long (HAACo.), Công ty Kiểm toán và kế toán Hà Nội ,Các Công ty 100% vốn nước ngoài gồm: Công ty Emst and Young Việt Nam (E and Y), KPMG Peat Marwick Việt Nam (KPMG), Price Waterhourse Việt Nam (PW)…

Sự ra đời của các Công ty Kiểm toán độc lập này đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ kiểm toán, tư vấn cho những người quan tâm trong cơ chế kinh tế mới ở Việt Nam

Như vậy trong tương lai, ở Việt Nam sẽ từng bước hình thành một tổ chức kiểm toán độc lập và tư vấn thuộc nhiều hình thức và nhiều thành phần kinh tế khác nhau:

- Tổ chức kiểm toán độc lập thuộc sở hữu nhà nước

- Các Công ty kiểm toán độc lập dưới hình thức Công ty cổ phần, Công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc tư nhân

- Công ty 100% vốn nước ngoài hành nghề Kiểm toán độc lập ở Việt Nam

- Công ty kiểm toán liên doanh giữa Công ty Kiểm toán Việt Nam và Công

ty Kiểm toán quốc tế hành nghề kiểm toán ở Việt Nam

1.3 Sự cần thiết, đối tượng và phạm vi của kiểm toán độc lập

1.3.1 Sự cần thiết của kiểm toán độc lập

Kiểm toán rất quan trọng trong việc quản lý kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô:

- Giúp cho việc xác nhận sự tin cậy và hữu Ých của các báo cáo tài chính

- Các báo cáo tài chính có thể gửi cho ngân hàng nhằm mục đích để được vay mượn và gửi cho các cổ đông để huy động vốn Vì lợi Ých của mình nên các ngân hàng, các chủ đầu tư và chính các chủ sở hữu coi kiểm toán là một trong các điều kiện để xuất tiền cho vay

- Góp phần vào việc tính toán chính xác sự tăng trưởng kinh tế thông qua tính chuyên nghiệp, các chuẩn mực về kỹ thuật và chất lượng dịch vụ kiểm toán

- Tạo ra sù tin cậy thông qua khuôn khổ đạo đức nghề nghiệp

- Tạo ra sự tin cậy cho những người sử dụng báo cáo tài chính như cổ đông, chủ nợ, nhân viên, cơ quan thuế, cơ quan nhà nước

Kiểm toán được chia ra thành kiểm toán trước (tiền kiểm) và kiểm toán sau (hậu kiểm)

- Kiểm toán trước là hình thức kiểm tra được thực hiện trước hay ngay trong khi nghiệp vụ kinh tế phát sinh nhằm mục đích hướng các nghiệp vụ này

đi đúng nguyên tắc chế độ, nhằm kịp thời ngăn chặn sai phạm và thất thoát tài sản vật chất

Kiểm tra trước được thể hiện ngay trong cơ cấu tổ chức, trong các điều lệ, quy định về lề lối làm việc trong từng đơn vị

Kiểm tra trước được thực hiện từ khi lập các dự toán chi phí xây dựng, chi phí kinh doanh, chi phí sản xuất, chi phí hành chính sự nghiệp và được tiến hành đan xen trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp hay đơn vị thông qua các thủ tục quản lý tài chính, kế toán, thủ tục hành chính

- Kiểm toán sau là hình thức kiểm tra kế toán được thực hiện sau khi nghiệp vụ kinh tế phát sinh dùa vào tài liệu phản ánh trên sổ sách kế toán

Mục đích của kiểm toán sau là kiểm tra và xác nhận tính hợp pháp đúng đắn và xác thực của chứng từ, tài liệu, số liệu kế toán trong sổ sách kế toán, báo cáo kế toán, phát hiện những sai sót trong công tác tài chính kế toán nhằm ngăn chặn, sửa chữa trong tương lai những sai phạm, tham ô gây thất thoát tài sản của đơn vị kinh doanh

1.3.2 Đối tượng của kiểm toán độc lập

Kiểm toán độc lập ở Việt Nam được thực hiện:

1 Các đơn vị có vốn đầu tư nước ngoài hoạt động theo luật đầu tư nước ở Việt Nam

2 Các Công ty trách nhiệm hữu hạn, Công ty cổ phần

3 Các Doanh nghiệp tư nhân

4 Các Hợp tác xã

5 Các Doanh nghiệp nhà nước

6 Các Tổ chức sự nghiệp, Đoàn thể xã hội

7 Các Tổ chức Quốc tế tại Việt Nam

Đối tượng của Kiểm toán độc lập chủ yếu là các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế Ngoài ra, đối tượng Kiểm toán độc lập còn có thể là các đơn

vị hành chính sự nghiệp, các đoàn thể quần chúng, các tổ chức xã hội và các tổ chức quốc tế, khi các tổ chức này có nhu cầu hoặc khi cơ quan quản lý cấp trên,

cơ quan thuế, cơ quan tài chính nhà nước yêu cầu

1.3.3 Phạm vi của kiểm toán độc lập.

Để hình thành các ý kiến nhận xét về báo cáo tài chính, kiểm toán viên phải có được những căn cứ vững chắc cũng như các thông tin cốt yếu trong công việc ghi chép kế toán và các nguồn số liệu đáng tin cậy khác đã được dùng làm

cơ sở cho việc xây dựng các báo cáo tài chính Kiểm toán viên đánh giá tính hợp

lý, đáng tin cậy và đầy đủ các thông tin trong các tài liệu kế toán chủ yếu và các nguồn số liệu khác nhau bằng cách:

- Tiến hành các nghiên cứu, đánh giá hệ thống kế toán và các quy chế kiểm soát nội bộ mà kiểm toán viên muốn dùa vào, kiểm tra các quy chế này để xác định nội dung, phạm vi và thời gian của các phương pháp kiểm toán khác

- Tiến hành phân tích các thử nghiệm, thẩm tra để thẩm định các nghiệp

vụ kế toán, các số dư tài khoản mà kiểm toán viên cho là cần thiết

Trong thực tế, phạm vi kiểm toán có thể bị hạn chế do doanh nghiệp không thực hiện các hợp đồng kiểm toán, lẩn tránh hoặc từ chối cung cấp thông tin, bằng chứng cần thiết, thậm chí ngăn chặn công việc kiểm tra của kiểm toán viên Sự hạn chế phạm vi kiểm toán có thể do hoàn cảnh Đôi khi do hạn chế về thời gian, kiểm toán viên không thể trực tiếp kiểm kê hàng tồn kho hay tài sản

cố định hoặc các ghi chép kế toán của các doanh nghiệp không đầy đủ các phương pháp kế toán cần thiết và phù hợp Trong những trường hợp như vậy Kiểm toán viên phải cố gắng tìm ra phương pháp hợp lý để thu thập các bằng chứng kiểm toán đầy đủ và thích hợp để có thể nêu ý kiến “chấp nhận toàn bộ” trong báo cáo kiểm toán

1.4 Nền kinh tế chuyển đổi.

1.4.1 Nền kinh tế thị trường nói chung

Kinh tế thị trường là nền kinh tế mà trong đó người mua và người bán tác động với nhau theo quy luật cung cầu, giá trị để xác định giá cả và số lượng hàng hoá, dịch vụ trên thị trường

Ưu điểm: Trong nền kinh tế thị trường, nếu lượng cầu hàng hoá cao hơn lượng cung, thì giá cả hàng hoá sẽ tăng lên, mức lợi nhuận cũng tăng khuyến khích người sản xuất tăng lượng cung Người sản xuất nào có cơ chế sản xuất hiệu quả hơn, thì cũng có tỷ suất lợi nhuận cao hơn cho phép tăng quy mô sản xuất, và do đó các nguồn lực sản xuất sẽ chảy về phía những người sản xuất hiệu quả Những người sản xuất có cơ chế sản xuất kém hiệu quả sẽ có tỷ suất lợi nhuận thấp, khả năng mua nguồn lực sản xuất thấp, sức cạnh tranh kém sẽ bị đào thải

1.4.2 Nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tên gọi một hệ thống kinh tế được Đảng Cộng sản Việt Nam sáng tạo và chủ trương triển khai tại Việt Nam từ thập niên 1990

Cho đến nay, chính Đảng Cộng sản Việt Nam cũng thừa nhận rằng chưa

có nhận thức rõ, cụ thể và đầy đủ về thế nào là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà chỉ có giải thích hạn chế và chung chung rằng, đó là một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý chặt chẽ của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Nguyên nhân của tình trạng này là hệ thống kinh tế này là hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ trong lịc sử Thêm vào đó, công tác

lý luận ở Việt Nam về hệ thống kinh tế này còn chưa theo kịp thực tiễn Gần 20 năm theo đuổi chủ trương xây dựng hệ thống kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhưng các thể chế cho hệ thống này hoạt động vẫn chưa có đầy đủ

CHƯƠNG II: VAI TRÒ CỦA KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP

TRONG NỀN KINH TẾ CHUYỂN ĐỔI

2.1 Sự cần thiết của kiểm toán độc lập trong nền kinh tế chuyển đổi

Kiểm toán độc lập là một loại kiểm toán được phân chia từ kiểm toán nói chung theo chức năng và chủ thể của kiểm toán Nó được ra đời theo yêu cầu của cơ chế thị trường đòi hỏi qua quá trình phát triển của kiểm toán nói chung, kiểm toán độc lập được tách ra phát triển mạnh mẽ cùng với sự phát triển của cơ chế thị trường

Nếu nói rằng nền kinh tế thị trường có hiệu quả hơn so với nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung thì kiểm toán độc lập chính là một công cụ quản lý kinh tế tài chính đắc lực góp phần nâng cao tính hiệu quả đó của nền kinh tế thị trường Đặc trưng của nền kinh tế thị trường là nhiều thành phần kinh tế, là tự do sản xuất, kinh doanh và cạnh tranh Mỗi doanh nghiệp có những biện pháp hạn chế mặt trái, tiêu cực của cơ chế thị trường và tự thân vận động phù hợp với những đòi hỏi có những quy luật sống của nó Tổ chức kiểm toán độc lập là những doanh nghiệp không cạnh tranh với các doanh nghiệp mà bạn hàng giúp các doanh nghiệp tồn tại và phát triển trong cạnh tranh

Hơn thế nữa nền kinh tế thị trường đòi hỏi các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế muốn quản lý và điều hành sản xuất kinh doanh cần phải có thông tin chính xác kịp thời và tin cậy Để đáp ứng được yêu cầu này đòi hỏi phải có bên thứ ba độc lập khách quan, có trình độ chuyên môn cao được pháp luật cho phép cung cấp thông tin tin cậy cho đối tượng quan tâm Vì vậy đã hình thành nên loại hình kiểm toán độc lập này Luật pháp nhiều quốc gia có nền kinh

tế thị trường phát triển đã quy định chỉ có các báo cáo tài chính đã được kiểm toán độc lập mới có giá trị pháp lý và độ tin cậy Sự ra đời và phát triển của kiểm toán độc lập trong nền kinh tê là xu hướng tất yếu khách quan có tinh quy luật của cơ chế thị trường

2.2 Vai trò của kiểm toán độc lập trong nền kinh tế chuyển đổi.

Chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, thực hiện chủ trương đa dạng hoá các hình thức sở hữu, các thành phần kinh tế được mở rộng và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của đất nước Trong điều kiện nền kinh tế như vậy, thông tin tài chính của doanh nghiệp không chỉ để báo cáo cho các cơ quan quản lý nhà nước để kiểm tra và xét duyệt mà nay các thông tin này cần cho nhiều người, được nhiều đối tượng quan tâm, khai thác sử dụng cho các quyết định kinh tế

Trên thế giới hầu hết các nước chuyển sang nền kinh tế thị trường đều có hoạt động kiểm toán độc lập Trái lại ở các nước đi theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung đều không có kiểm toán, thậm chí không truyền bá kiến thức về kiểm toán độc lập

Ở nước ta có thể nói hoạt động kiểm toán được hình thành và phát triển từ trước ngày giải phóng miền Nam Sau thống nhất đất nước, với cơ chế tập trung, kiểm toán độc lập không tồn tại nữa Mãi chi tới khi Đảng và nhà nước ta chủ chương đa dạng hóa các loại hình sở hữu và đa phương hóa các đầu tư đã đặt ra những đòi hỏi cấp thiết của kiểm toán độc lập thì loại hình kiểm toán độc lập mới thực sự xuật hiện Điều này hco thấy kiểm toán độc lập có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế chuyển đổi hay rõ hơn là nền kinh tế thị trường

Ý nghĩa và tầm quan trọng của kiểm toán độc lập thể hiện trên các mặt sau:

 Thứ nhất, kiểm toán độc lập tạo niềm tin cho những người quan tâm.

Dù hoạt dộng trong bất kì lĩnh vực kinh tế nào, thì kết quả hoạt động hàng năm của doanh nghiệp đều không thể hiện trên báo cáo tài chính (gồm bảng cân đối kế toán, báo cáo kế quả kinh doanh, bảng lưu chuyển tiền tệ, thuyết minh báo cáo tài chính)

Vì nhiều nguyên nhân khác nhau, các chủ doang nghiệp- người có trách nhiệm lập báo cáo tài chính đều muốn che dấu các phần yếu kém hoặc khuyếch trương kết quả kinh doanh của mình trên bảng báo cáo tài chính đó Trái lại những người quan tâm đến kết quả kinh doanh và tình hình tài chính của