Bản tin thời sự truyền hình địa phương (khảo sát trên đài phát thanh truyền hình nghệ an, hà tĩnh, quảng bình từ tháng 10 2014 đến tháng 4 2015)

Trong khi đó, người làm báo ở địa phương chưa tiệm cận được với xu hướng phát triển của truyền thông hiện đại, khi thiếu tư duy làm báo chuyên nghiệp, thiếu những phương tiện tác nghiệp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG

BẢN TIN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH ĐỊA PHƯƠNG

( KHẢO SÁT TRÊN ĐÀI PHÁT THANH- TRUYỀN HÌNH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam kết, đây là luân văn do tôi tự nghiên cứu dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cán bộ hướng dẫn là PGS.TS Đinh Văn Hường Các số liệu, kết quả nêu

trong Luận văn Bản tin Thời sự truyền hình địa phương (Khảo sát trên đài Phát thanh truyền hình Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình từ tháng 10/2014 đến 4/2015)

chưa được công bố ở bất cứ công trình khoa học nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Thúy Hằng

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình triển khai thực hiện đề tài nghiên cứu: Bản tin Thời sự truyền hình địa phương ( khảo sát trên đài Phát thanh truyền hình Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình từ tháng 10/2014 đến 4/2015 ), tôi xin chân thành cảm ơn

PGS.TS Đinh Văn Hường, Trưởng ban Chính trị và Công tác học sinh sinh viên- ĐHQGHN, đã hướng dẫn, giúp đỡ tận tình, tạo mọi điều kiện để tôi tiếp cận tài liệu, tìm hiểu và nghiên cứu đề tài này Tôi cũng xin tỏ lòng biết ơn đến các giảng viên của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã giảng dạy, giúp đỡ, chỉnh sửa, góp ý đề cương để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ tận tình của các sở ban ngành, các đồng chí lãnh đạo và đồng nghiệp ở Đài PT- TH Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình,

đã tạo mọi điều kiện để tôi có thể tiếp cận tư liệu, thực hiện khảo sát và phỏng vấn một số nội dung Trong điều kiện hạn chế về thời gian, địa bàn nghiên cứu rộng, chắc chắn luận văn không tránh khỏi sơ suất Tác giả mong nhận được sự đóng góp của Hội đồng, thầy cô giáo và bạn bè đồng nghiệp để công trình nghiên cứu hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Thúy Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 3

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 9

7 Kết cấu luận văn 10

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHƯƠNG TRÌNH THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH ĐỊA PHƯƠNG 11

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 11

1.2 Vị trí, vai trò của Thời sự truyền hình trong tổng thể chương trình truyền hình của đài địa phương 16

1.3 Yêu cầu chung đối với Bản tin thời sự truyền hình địa phương 19

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CHƯƠNG TRÌNH THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH ĐỊA PHƯƠNG 37

2.1 Khái quát về các đài PT-TH địa phương được khảo sát 37

2.2 Khái quát về bản tin Thời sự truyền hình của một số đài địa phương trong diện khảo sát 40

2.3 Thực trạng chất lượng chương trình thời sự truyền hình của đài PT-TH địa phương 43

2.4 Nguyên nhân và bài học kinh nghiệm 83

Tiểu kết chương 2 92

Chương 3: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI BẢN TIN THỜI SỰ 93

TRUYỀN HÌNH ĐỊA PHƯƠNG 93

3.1 Đổi mới Thời sự truyền hình địa phương là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh truyền thông hiện đại 93

3.2 Các nhóm giải pháp cho bản tin Thời sự truyền hình địa phương 95

3.3 Một số kiến nghị đề xuất 112

Tiểu kết chương 3 114

KẾT LUẬN 115

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

PHỤ LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Thống kê thể loại sử dụng trong Bản tin Thời sự Nghệ An, Hà Tĩnh,

Quảng Bình 51

Bảng 2.2 Tờ mi chương trình Thời sự Hà Tĩnh tối ngày 7/2/2015 55

Bảng 2.3: Tờ mi bản tin Thời sự Quảng Bình 61

Bảng 2.4: Tờ mi bản tin Thời sự Hà Tĩnh 61

Bảng 2.5: Thống kê thời lượng Thời sự Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình 65

Bảng 2.6: Bản tin Thời sự Hà Tĩnh tối thứ 3, ngày 14/4/2015 70

Bảng 2.7 Thống kê tỷ lệ thông tin của các lĩnh vực 71

Bảng 2.8: Thống kê tỷ lệ các địa phương xuất hiện trên thời sự Hà Tĩnh 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những người làm truyền hình vẫn thường nói với nhau rằng: họ sợ nhất cái điều khiển ti vi Câu nói đầy hàm ý về cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các phương tiện truyền thông trong bối cảnh hiện đại Riêng địa hạt truyền hình, giữa truyền hình Trung ương với truyền hình địa phương, giữa các kênh truyền hình cuộc cạnh tranh cũng đang nóng bỏng hơn bao giờ hết

Đài PT- TH Hà Tĩnh cũng như các đài PT- TH Nghệ An, Quảng Bình, là cơ quan Báo chí có nhiệm vụ tuyên truyền các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước, là diễn đàn của nhân dân, góp phần thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội của Tỉnh đề ra Trong đó, chương trình Thời sự luôn được xem là kênh chủ công thực hiện nhiệm vụ chính trị này Chương trình thời sự vì thế được các đài PT-TH địa phương xem là trang nhất của tờ báo hình Lợi thế cạnh tranh của nó là tin tức cập nhật liên tục, ngắn gọn, súc tích Chưa có một thống kê đầy đủ, nhưng chương trình Thời sự trên sóng truyền hình Việt Nam nói chung và các đài địa phương nói riêng vẫn chiếm tỷ suất người xem khá lớn Trước hết, vì đó

là kênh thông tin về địa phương với những thông tin gần gũi thiết thực với công chúng địa phương

Trong năm 2014, bắt kịp xu thế phát triển chung và chuẩn bị một bước về nội dung cho mục tiêu số hóa, phát sóng vệ tinh, các đài truyền hình địa phương Nghệ

An, Hà Tĩnh, Quảng Bình đã sản xuất thêm nhiều bản tin Thời sự Đài PT- TH Nghệ

An có 6 bản tin/1 ngày; đài PT- TH Hà Tĩnh có 5 bản tin/ 1 ngày, đài Quảng Bình có

4 bản tin/ 1 ngày Ngoài ra còn có một số bản tin bằng tiếng Anh và bản tin Thời sự quốc tế, thể thao Chương trình Thời sự không chỉ tăng về dung lượng, tần suất mà còn đổi mới mạnh mẽ về nội dung, hình thức thể hiện

Tuy nhiên, đánh giá một cách khách quan, chương trình Thời sự truyền hình của các đài truyền hình địa phương nói chung chưa tận dụng được lợi thế cạnh tranh Những hạn chế thấy rõ là chương trình vẫn chưa thực sự phong phú, hấp dẫn về mặt đề tài, tính thời sự chưa cao, lượng tin vụn vặt chiếm tỷ lệ khá lớn Thậm chí, người ta đã

dùng cụm từ “phát thanh vá hình” dành cho các bản tin Thời sự truyền hình địa phương Tệ hơn nữa, là tình trạng lễ tân hóa bản tin Thời sự một cách đáng lo ngại, khi phải liên tục theo sát hoạt động của lãnh đạo tỉnh Nhiều bản tin Thời sự quốc tế, Thể thao hiện nay ở phần nhiều đài địa phương chưa thể tự sản xuất Trong khi đó, người làm báo ở địa phương chưa tiệm cận được với xu hướng phát triển của truyền thông hiện đại, khi thiếu tư duy làm báo chuyên nghiệp, thiếu những phương tiện tác nghiệp cũng như sản xuất chương trình hiện đại Những điều này, khiến bản tin thời sự truyền hình địa phương đang dần mất đi ưu thế nổi trội, đánh mất bản sắc, và mất dần công chúng, khi đem lên “bàn cân” so sánh với các bản tin Thời sự của đài truyền hình Trung ương

Trước sự cạnh tranh quyết liệt của các loại hình truyền thông và trước yêu cầu ngày càng khắt khe của công chúng, hoạt động sáng tạo truyền hình nói chung, sáng tạo trong thể hiện Bản tin Thời sự truyền hình nói riêng đang thường xuyên phải đối diện với áp lực đổi mới Mặt khác, theo định hướng phát triển của các địa phương, đến cuối năm 2018, tất cả các đài PT-TH địa phương phải hoàn thành mục tiêu số hóa phát sóng vệ tinh Khi đó, các đài địa phương bước vào một bối cảnh cạnh tranh mới, gay gắt và quyết liệt với vô số các kênh thông tin khác Bản tin Thời sự không chỉ gói gọn với lượng khán giả nhỏ hẹp trong tỉnh, mà lan tỏa cả nước và thậm chí là quốc tế Độ phủ sóng theo đó cũng vươn xa hơn so với hiện tại Cùng với đó, bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng rầm rộ, công nghệ phát triển như vũ bão, công chúng đang được nuông chiều với vô số cơ hội tiếp cận thông tin

từ nhiều nguồn khác nhau Không còn cảnh “độc quyền” của nhà đài địa phương như trước đây, phát cái gì thì công chúng phải xem cái đó Bối cảnh truyền thông hiện đại, cung cấp cho công chúng sự chủ động trong lựa chọn thông tin, vì vậy, họ cũng sẽ trở nên thiếu kiên nhẫn để xem những tin tức nhạt nhẽo, dông dài, thiếu thông tin Bản tin Thời sự truyền hình địa phương đối diện với nhiều thách thức, vừa phải hài hòa với việc hòa nhập đón đầu trong xu thế cạnh tranh, vừa phải duy trì bản sắc của kênh truyền hình địa phương Một trong những giải pháp đó là phải tiếp tục hoàn thiện về mặt lý luận, xác định lý luận là cơ sở cho hoạt động sáng tạo Có

như vậy, lý luận mới theo kịp với xu hướng phát triển chung của loại hình báo hình nói riêng và nền báo chí nói chung

Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết này, tác giả quyết định lựa chọn đề tài Bản tin Thời sự truyền hình địa phương, khảo sát thực tế ở các đài PT-TH Hà Tĩnh, Nghệ

An, Quảng Bình với mong muốn vừa khái quát thực tiễn vừa xây dựng những căn

cứ khoa học cho hoạt động sáng tạo thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Liên quan đến lĩnh vực lý luận báo chí Truyền hình, Thời sự truyền hình đã

có các công trình nghiên cứu về đặc điểm, lý luận, ngôn ngữ, dạng thức, cách thức

tổ chức chương trình truyền hình, các yếu tố liên quan đến chất lượng chương trình truyền hình, xu hướng phát triển của loại hình báo chí Truyền hình Có thể kể đến

một số cuốn sách, giáo trình, công trình nghiên cứu: Giáo trình Báo chí truyền hình

của tác giả Dương Xuân Sơn, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2009 Đây là công trình nghiên cứu toàn diện về báo chí truyền hình, hệ thống hóa đầy đủ những kiến thức về lý luận truyền hình, vị trí vai trò, lịch sử ra đời và phát triển của truyền hình, khái niệm, đặc trưng, nguyên lý, chức năng xã hội của truyền hình, các thể loại báo chí truyền hình, các thuật ngữ truyền hình Cuốn giáo trình cũng đã cung cấp những kiến thức về thực tiễn tác nghiệp truyền hình như: quy trình thực hiện các thể loại, yêu cầu tác nghiệp đối với những người làm truyền hình Bên cạnh

đó, còn có các công trình nghiên cứu như: Sản xuất chương trình truyền hình của tác giả Trần Bảo Khánh, Nhà xuất bản Văn hóa- Thông tin, năm 2003; Truyền thông đại chúng của tác giả Tạ Ngọc Tấn, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia; Giáo trình Phóng sự truyền hình của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh và Lê Kim Thanh- Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, năm 2014; Chính luận truyền hình- lý thuyết và kỹ năng sáng tạo tác phẩm của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh, Nhà xuất bản Thông tấn, năm 2014 Một ngày Thời sự truyền hình của tác giả Lê Hồng Quang, do Trung tâm bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí- Hội Nhà báo Việt Nam, năm 2004 Các loại hình báo chí truyền thông của tác giả Dương Xuân Sơn, Nhà xuất bản Thông tin và truyền thông, năm 2014 Sách chuyên khảo Nghề truyền hình khó nhỉ?! của

tác giả Bùi Chí Trung, Nhà xuất bản Thông tấn, năm 2014 Ngoài ra, cũng có thể kể

tên một vài công trình nghiên cứu tiêu biểu của tác giả nước ngoài như: “Báo chí truyền hình” của tác giả G.V Cudơnnhetxốp, X.L Xvich, A.La Iurốpxki, Nhà xuất bản Thông tấn, năm 2004, Thời sự truyền hình của Victoria Mc Cullough Carroll, Phóng sự truyền hình của tác giả Brigitte Besse, Nhà xuất bản Thông tấn, năm

2004 Hay những công trình đề cập đến những nét cơ bản và những thủ thuật sáng tạo của một số thể loại sử dụng trong chương trình Thời sự truyền hình như: tin,

phóng sự ngắn Rõ nhất là cuốn: Sổ tay phóng viên, Tin- Phóng sự truyền hình của

Neil Everton do Quỹ Reuters xuất bản năm 1999 ( Lê Phong dịch, Trần Bình Minh hiệu đính) Các tác phẩm này đã cung cấp những kiến thức quan trọng hữu ích về lịch sử hình thành và phát triển của truyền hình Thế giới cũng như Việt Nam, đưa ra những tiêu chí đánh giá về các thể loại sử dụng trên chương trình Thời sự truyền hình, những góc nhìn đa chiều về hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí nói chung và truyền hình nói riêng, những kỹ năng, nguyên tắc và quy trình sáng tạo tác phẩm truyền hình như: tổ chức sản xuất chương trình truyền hình, ghi hình, dựng hình, phỏng vấn, thể hiện lời bình

Liên quan đến hoạt động nghiên cứu về lĩnh vực truyền hình, Thời sự truyền hình, còn có thể kể đến những bài báo của các nhà nghiên cứu hoặc những người làm truyền hình đăng tải trên các báo, tạp chí, các website điện tử Tuy nhiên, trong giới hạn là một bài báo chỉ có thể đưa ra một góc nhìn, một cách đánh giá cụ thể và phụ thuộc nhiều vào quan điểm cá nhân, do vậy các tài liệu này thường chỉ mang ý nghĩa tham khảo về mặt khoa học

Sinh viên và học viên cao học tại một số cơ sở đào tạo báo chí như Khoa Báo chí và Truyền Thông– Trường Đại học KHXH&NV (ĐHQGHN) Học viện Báo chí

và Tuyên truyền, đã chọn đề tài chương trình Thời sự truyền hình làm đối tượng nghiên cứu cho khoá luận hoặc luận văn tốt nghiệp Mỗi luận văn xác định một hướng nghiên cứu riêng, qua đó có những đóng góp thiết thực vào hệ thống lý luận

Báo chí về truyền hình Điển hình là một số luận văn cao học Báo chí như: Hiệu quả chương trình Thời sự truyền hình của Đài PT-TH Tuyên Quang- Luận văn

Thạc sỹ của Bạch Đức Toàn (năm 2005); Nâng cao chất lượng chương trình thời sự Truyền hình của Đài PT-TH Tỉnh Lạng Sơn- Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Giang Nam- Cao học khóa 14 (Năm 2010); Nâng cao chất lượng chương trình thời sự của Đài THVN- Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Thu Hiền- Cao học khóa 15 (Năm 2011); Nâng cao chất lượng chương trình truyền hình Nam Định hiện nay- Luận văn thạc sỹ của Trịnh Xuân Lộc- Cao học khóa 15 (Năm 2011); Nâng cao chất lượng chương trình thời sự của đài PT-TH Nghệ An- Khóa luận tốt nghiệp của

Nguyễn Thị Quyên (Năm 2012) Ở những công trình nghiên cứu này, các tác giả đã góp thêm những cơ sở lý luận và những khảo sát thực tế có giá trị về các thể loại sử dụng trong Chương trình Thời sự truyền hình Việt Nam và một số địa phương, tâm

lý tiếp nhận của công chúng truyền hình địa phương, đưa ra những đánh giá khách quan về thực trạng chương trình Thời sự, những yêu cầu đổi mới nâng cao chất lượng của chương trình Thời sự, từ đó đề xuất giải pháp đổi mới, nâng cao chất lượng chương trình Thời sự của Trung ương và địa phương, trong đó chú trọng về chất lượng nội dung, hình thức thể hiện nhân lực, phương tiện, phương thức và quy trình sản xuất

Các tài liệu kể trên đã cung cấp cho luận văn những thông tin mang tính chất

làm nền quan trọng, bổ ích, các thể loại báo chí sử dụng trong chương trình Thời sự

truyền hình, những góc nhìn thực tiễn sinh động về truyền hình địa phương Trong chừng mực nào đó, đã gợi mở cho tác giả cách tiếp cận và giải quyết những vấn đề

về lý luận cũng như thực tiễn trong quá trình thực hiện luận văn, giúp cho tác giả có cái nhìn tổng quan về thực trạng Chương trình Thời sự truyền hình của một số Đài PT-TH địa phương ở những thời điểm nhất định Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu nói trên mới chỉ tập trung đi sâu vào việc nâng cao chất lượng chương trình Thời sự ở mỗi địa phương, ở từng thời điểm cụ thể, mà chưa đề cập đến bối cảnh phát triển của truyền hình nói chung và truyền hình địa phương nói riêng hiện nay

Đó là thời điểm truyền hình địa phương phải đối mặt với những khó khăn trong thực hiện chủ trương số hóa phát sóng vệ tinh, những thách thức khốc liệt trong bối cảnh truyền thông hiện đại, những áp lực đổi mới của Thời sự địa phương để phục

vụ khán giả địa phương khi diện phủ sóng đã lan tỏa trong cả nước và cả quốc tế

Do đó, lại càng thiếu những khảo sát và đánh giá thực tiễn, hệ thống mang tính tổng quát về Thời sự truyền hình địa phương ở khu vực Bắc Trung Bộ là Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình

Như vậy cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu tổng thể nào về Bản tin Thời sự truyền hình địa phương ở các tỉnh Bắc Trung Bộ như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình Vậy nên, đề tài “ Bản tin Thời sự truyền hình địa phương” là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này dưới góc độ báo chí học, mang tính khoa học và thực tiễn một cách có hệ thống, phục vụ quá trình phát triển của các đài PT-TH địa phương

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

truyền hình địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp đổi mới nâng cao chất lượng Thời sự truyền hình địa phương trong bối cảnh cạnh tranh của truyền thông hiện đại Luận văn cũng gợi mở những cách thức sáng tạo trong việc thể hiện bản tin Thời sự truyền hình địa phương

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa lý luận cơ bản về truyền hình, Thời sự truyền hình

An, Quảng Bình

- Đề xuất những giải pháp đổi mới bản tin thời sự truyền hình địa phương, đặt trong bối cảnh cạnh tranh của truyền thông hiện đại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Bản tin Thời sự truyền hình địa phương

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận văn xác định phạm vi nghiên cứu là các chương trình Thời sự của Đài Phát thanh và truyền hình Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình trong giai đoạn từ tháng 10/2014 đến 5/2015, trọng tâm là chương trình Thời sự chính thức, phát vào 19h45p buổi tối hàng ngày

Tác giả lựa chọn phạm vi nghiên cứu là các đài truyền hình khu vực Bắc Trung bộ: Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, sở dĩ đây là những địa phương liền kề, nằm ở dải đất hẹp miền Trung, dù có những đặc điểm riêng, nhưng nhìn chung các tỉnh này có điều kiện tự nhiên, chính trị, kinh tế văn hóa xã hội khá tương đồng Điều này dẫn đến các đài PT-TH của ba tỉnh này có nhiều đặc trưng, đặc điểm giống nhau và tính chất khán giả địa phương cũng khá giống nhau Cũng vì vậy, điều kiện, môi trường sản xuất chương trình truyền hình, chất lượng Bản tin Thời sự truyền hình chênh lệch không đáng kể Ngoài những đặc điểm riêng của từng địa phương, những yếu tố này, giúp tác giả có cái nhìn và sự đánh giá tổng quan về Bản tin Thời sự truyền hình các địa phương trong diện khảo sát

- Tham khảo chương trình Thời sự truyền hình Quốc gia và chương trình truyền hình các đài địa phương khác để so sánh, đối chiếu, rút kinh nghiệm và vận dụng

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài của luận văn được nghiên cứu trên cơ sở nền tảng chủ nghĩa Mác nin và tư tưởng Hồ Chí Minh Chủ nghĩa Mác Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử vừa là thế giới quan, vừa là phương pháp luận cho hoạt động nghiên cứu

Lê-Dựa trên cơ sở đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước CHXHCN Việt Nam về báo chí Đường lối chủ trương chính sách của Tỉnh Nghệ

An, Hà Tĩnh, Quảng Bình về định hướng phát triển truyền hình Hà Tĩnh giai đoạn

2010 đến 2015

Đề tài luận văn kế thừa và phát huy sáng tạo thành quả nghiên cứu từ các

công trình lý luận về báo chí như Lý luận báo chí truyền thông, lý luận báo chí truyền hình, lý luận về hoạt động sáng tạo tác phẩm truyền hình

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như phương pháp khảo sát, thống kê, phương pháp phân tích tài liệu, hương pháp điều

tra xã hội học, phỏng vấn sâu, phương pháp so sánh đối chiếu, từ đó để tác giả có cái nhìn đa chiều, toàn diện, đầy đủ, khách quan hơn trong quá trình đánh giá về các bản tin thời sự truyền hình của đài PT-TH Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình Cụ thể:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: nhằm mục đích có được những nền tảng

lý thuyết, số liệu về các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu, từ đó so sánh, đối chiếu vào hoạt động thực tiễn

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân tích: được sử dụng để tiếp cận các chương trình Thời sự của các đài PT- TH Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, nhằm thống kê, hệ thống số lượng tin bài trong thời gian thực hiện khảo sát, qua đó đánh giá, phân tích những ưu điểm, hạn chế của Bản tin Thời sự truyền hình địa phương

- Phương pháp so sánh: Để đề xuất giải pháp cho Bản tin thời sự truyền hình địa phương, phải đặt trong một chuẩn mực nhất định, chẳng hạn như so sánh với các đài PT-TH địa phương khác hoặc đài truyền hình quốc gia để thấy được những ưu điểm, nhược điểm bản tin Thời sự truyền hình địa phương hiện nay

- Phương pháp điều tra xã hội học: nhằm mục đích thu thập các ý kiến của công chúng, bạn xem truyền hình về chất lượng, nội dung, thời lượng, thời điểm phát sóng, kết cấu bản tin thời sự, từ đó làm cơ sở cho việc phân tích và đề ra các giải pháp

+ Đối với khán giả: có 360 phiếu được phát ra, thu về 325 phiếu, trưng cầu ý

kiến về các nội dung: tần suất xem chương trình Thời sự, ý kiến đánh giá về nội dung, hình thức, kết cấu, người dẫn chương trình Thời sự truyền hình địa phương Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình

+Đối với nhà báo: có 55 phiếu được phát ra, thu về 50 phiếu trưng cầu ý

kiến các nội dung: đánh giá về Bản tin Thời sự truyền hình địa phương mình, so sánh với các đài địa phương khác, quá trình tác nghiệp, nguyên nhân ảnh hưởng chất lượng tin bài, cơ chế nâng cao chất lượng đội ngũ, nhân lực hiện nay như thế nào

Đây là những khảo sát mang tính định lượng, nhằm giúp tác giả đưa ra những đánh giá, kết luận khách quan về chất lượng Bản tin Thời sự truyền hình của các đài Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình

- Phương pháp phỏng vấn sâu: được dùng để tham khảo ý kiến những chuyên gia, những người có kinh nghiệm về các vấn đề trong luận văn đề cập đến

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần khẳng định vị trí, vai trò của bản tin Thời sự truyền hình địa phương, nhất là trong việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của một cơ quan báo chí ở địa phương, định hướng dư luận xã hội, nâng cao hiệu quả tuyên truyền các nhiệm vụ chính trị của địa phương

Trên cơ sở nhận diện vai trò vị trí của bản tin Thời sự truyền hình địa phương, đề tài tập trung phân tích sâu về đặc trưng đặc điểm của bản tin Thời sự truyền hình địa phương ở ba tỉnh bắc miền trung là Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình Qua đó đề xuất giải pháp về hình thức và nội dung, vừa phù hợp với bối cảnh truyền thông hiện đại, vừa hài hòa tính địa phương, góp phần hình thành cơ sở khoa học cho hoạt động nghiên cứu và sáng tạo trong thực tiễn

Bằng việc phân tích, đánh giá thực tế Bản tin Thời sự truyền hình ở các địa phương là Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình tác giả hy vọng luận văn sẽ góp phần bổ sung vào hệ thống công trình nghiên cứu về truyền hình Đây là sự nối tiếp cho hoạt động nghiên cứu của các công trình về truyền hình trước đó, đồng thời là cơ sở lý luận cho các công trình nghiên cứu tiếp theo ở những góc độ tiếp cận mới mẻ hơn

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Đề tài mong muốn sẽ góp phần để lãnh đạo Đài PT-TH địa phương, nhất là

Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình và phòng chuyên môn có thể áp dụng vào thực tiễn

để nâng cao chất lượng chương trình Thời sự truyền hình Luận văn càng có ý nghĩa trong giai đoạn các đài các đài PT- TH địa phương đang xây dựng lại khung chương trình để chính thức lên sóng vệ tinh vào cuối năm 2015 Đề tài là tài liệu để các đài

PT- TH các địa phương trong cả nước có thể tham khảo, các nhà báo quan tâm có thể nghiên cứu

Bằng việc chỉ ra dấu hiệu đặc thù và thực trạng hiện nay của các đài PT- TH địa phương, tác giả hy vọng luận văn sẽ cung cấp thêm những cơ sở khoa học cho hoạt động thực tiễn Người làm Thời sự truyền hình sẽ có thêm những nguyên tắc trong tác nghiệp, phục vụ hiệu quả công tác tuyên truyền ở địa phương

Ngoài ra luận văn còn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, hoạt động quản lý, biên tập, tổ chức sản xuất chương trình Thời sự truyền hình

Với riêng cá nhân tác giả, đề tài nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc trang bị cách nhìn, cách làm Thời sự truyền hình trong bối cảnh truyền thông hiện đại, phục vụ thiết thực cho công việc của người làm thời sự

ở một đài truyền hình địa phương

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn bao gồm ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về chương trình thời sự truyền hình địa phương

Chương 2: Đánh giá thực trạng chất lượng chương trình thời sự truyền hình địa phương hiện nay

Chương 3: Giải pháp đổi mới nâng cao chất lượng bản tin thời sự truyền hình địa phương

Nội dung của Luận văn sẽ được trình bày theo thứ tự các chương trên

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHƯƠNG TRÌNH THỜI SỰ

TRUYỀN HÌNH ĐỊA PHƯƠNG 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Truyền hình

Thuật ngữ truyền hình có nguồn gốc từ hai từ ghép của tiếng La Tinh và Hi Lạp: “tele” nghĩa là xa, và “videre” nghĩa là xem, “televidere” nghĩa là xem ở xa Tiếng anh là Television

Tác giả Phạm Thành Hưng trong cuốn Thuật ngữ báo chí truyền thông (NXB

ĐHQGHN, năm 2007) đưa ra định nghĩa: “ Truyền hình là hệ thống kỹ thuật, chuyển hình ảnh, tiếng động đi xa qua tín hiệu truyền hình và được tiếp nhận trực tiếp qua mà huỳnh quang Chức năng truyền thông của đài truyền hình là sáng tạo

và truyền phát các chương trình truyền hình”[12, tr 220]

Tác giả Dương Xuân Sơn đề cập khái niệm truyền hình trong Giáo trình báo chí truyền hình( NXB ĐHQGHN, năm 2011): “Thuật ngữ truyền hình ( Television)

có nguồn gốc từ tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp Theo tiếng Hy Lạp, từ Tele có nghĩa

là ở xa, còn videre là thấy được, còn tiếng La Tinh có nghĩa là xem được từ xa Ghép hai từ đó lại thành Televidere có nghĩa là xem được ở xa Tiếng Anh là Television, tiếng Pháp là Television Như vậy, dù phát triển bất cứ ở đâu, ở quốc gia

nào thì tên gọi truyền hình cũng có chung một nghĩa là nhìn được từ xa” [ 22, tr.13]

Trong khi đó, ở nước ngoài cũng có nhiều quan niệm riêng về truyền hình

Trong cuốn Báo chí truyền hình của nhóm tác giả G.V Cudơnnhetxốp, X.L Xvich,

A.La Iurốpxki (NXB Thông tấn, năm 2004): đưa ra khái niệm: Truyền hình được hiểu là từ trung tâm phát sóng, người ta truyền đi những dao động điện từ vào không trung và những sóng điện từ ấy được thu cùng một lúc ở hàng triệu điểm, tín hiệu đó mang thông tin về âm thanh và hình ảnh [38, tr.25]

Trong cuốn Nghiệp vụ báo chí – Lý luận và thực tiễn của tác giả V.V

Vôrôsilop (NXB Thông tấn, năm 2004) khi nói về truyền hình đã viết: “Truyền thông phải có phương tiện phản ánh một cách tương ứng hiện thực, hiệu quả hơn cả

trong các phương tiện truyền thông là truyền hình- một năng lực tập hợp giữa lời nói, hình ảnh và âm nhạc [52, tr.128]

cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Theo tác giả Nhật An trong tác phẩm Đường vào nghề phát thanh truyền hình thì năm 1927 là năm đánh dấu mốc quan trọng của lịch

sử ngành truyền hình thế giới Lần đầu tiên một chương trình truyền hình giữa New York và Washington (Mỹ) được dàn dựng đồng thời phát sóng với quy mô lớn Năm 1925, tháp Effel cũng đã được sử dụng cho truyền hình, lần đầu tiên tại Pháp ngoài chức năng du lịch và khoa học Với sự tiến triển của kỹ thuật, các buổi phát sóng thực nghiệm được tiến hành trong khoảng thời gian 1935 tới 1939 Năm 1936 một công ty truyền thông ở Anh xây dựng đài truyền hình trên cung điện Alisanta với thời lượng phát sóng 2 giờ mỗi ngày Cũng trong năm 1936 nước Đức tổ chức truyền hình trực tiếp thế vận hội Olympic khai mạc tại Berlin Việc phát sóng truyền hình qua hệ thống điện bắt đầu được áp dụng vào năm 1936 tại Mỹ và Anh, năm 1938 tại Liên Xô, Pháp, Đức, Italia Năm 1954 có truyền hình màu Vào thập

kỷ 60 của thế kỷ XX tín hiệu truyền hình được chuyển tải qua vệ tinh nhân tạo đến với nhiều quốc gia, tiếp đó là sự ra đời của truyền hình cáp và ngày nay có thêm truyền hình kỹ thuật số, truyền hình qua Internet Có thể nói cùng với thời gian, truyền hình đã tạo được những bước tiến khổng lồ về kỹ thuật, công nghệ đồng thời tham gia mạnh mẽ vào các hoạt động của đời sống, trở thành kênh truyền thông đại chúng đầy ưu thế Theo đánh giá của độc giả tuần báo Times (Anh): vô tuyến truyền hình là một trong 10 phát minh quan trọng nhất của nhân loại trong thế kỷ XX

Ở Việt Nam ( miền Bắc) phải đến tháng 9/1970 mới bắt đầu có truyền hình Ngày 7/9/1970 đài Truyền hình Việt Nam chính thức thành lập Trong bối cảnh đất nước chia cắt, toàn Đảng toàn dân đang dồn sức chống chiến tranh phá hoại ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng ở miền Nam, phóng viên truyền hình đã có mặt kịp thời trên các điểm nóng phản ánh tinh thần chiến đấu anh dũng, động viên phong trào thi đua sản xuất, giết giặc lập công, đấu tranh bẻ gãy các luận điệu xuyên tạc thù địch Trong thời kỳ này các phóng sự như “Hà Nội 5 ngày đọ sức” (1973), “ Tiếng trống

trường” (1973), “Việt Nam và chiếc xe đạp” (1975) đã tạo được dấu ấn sâu đậm trong lòng người xem, để lại những bài học sâu sắc về kỹ năng làm nghề cũng như lòng nhiệt tình nghề nghiệp

Như vậy, có rất nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về truyền hình, nhưng tựu chung lại thì truyền hình được hiểu một cách đơn giản là nhìn thấy được

từ xa, là một loại hình phương tiện thông tin đại chúng, sử dụng các phương tiện thiết bị khoa học kỹ thuật để chuyển tải hình ảnh, âm thanh từ trung tâm phát sóng đến các điểm thu sóng

1.1.2 Chương trình truyền hình

PGS.TS Dương Xuân Sơn đưa ra những khái niệm khá cụ thể về chương

trình truyền hình trong Giáo trình báo chí truyền hình: “Chương trình truyền hình

đó là sự liên kết, sắp xếp, bố trí hợp lý các tin, bài, bảng biểu, tư liệu bằng hình ảnh

và âm thanh được mở đầu bằng lời giới thiệu, nhạc hiệu, kết thúc bằng lời chào tạm biệt, đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của cơ quan báo chí truyền hình nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho khán giả.[22, tr.113]

GS-TS Tạ Ngọc Tấn trong cuốn Truyền thông đại chúng [25, tr.76] cho rằng,

thuật ngữ chương trình truyền hình được sử dụng trong hai trường hợp:

Trường hợp thứ nhất, người ta dùng chương trình truyền hình để chỉ toàn bộ nội dung thông tin phát đi trong ngày, trong tuần, trong tháng của một kênh truyền hình hay của cả một đài truyền hình

Trường hợp thứ hai, chương trình truyền hình dùng để chỉ một hay nhiều tác phẩm hoàn chỉnh, hoặc kết hợp với một số thông tin tài liệu khác được tổ chức theo một chủ đề cụ thể với hình thức tương đối nhất quán, thời lượng ổn định và được

phát theo định kỳ

Như vậy có thể thấy các tin, bài, bảng biểu, tư liệu, hình ảnh, âm thanh chính

là những thành tố tạo ra những cấu trúc truyền hình phức tạp hơn đó chính là các chương trình truyền hình Chúng ta có thể nhận biết dễ dàng qua các chương trình truyền hình như: Chương trình thời sự, chương trình trò chơi âm nhạc hay chương trình thể thao

So với các loại hình báo chí khác, một tác phẩm truyền hình, một chương trình truyền hình có sự khác biệt về nội dung, hình thức cũng như phương thức sản xuất Một chương trình truyền hình được thai nghén và hình thành, sau đó hoàn chỉnh để phát sóng là sản phẩm của một tập thể, là một sản phẩm báo chí hoàn chỉnh, thống nhất

về hình thức và nội dung thể hiện, được sắp xếp xâu chuỗi với nhau một cách logic, hợp lý

Ngày nay, trong bối cảnh truyền thông đại chúng ngày càng phát triển, truyền hình cũng bắt kịp xu thế với sự xuất hiện của nhiều loại hình truyền hình, từ

kỹ thuật số, truyền hình HD công nghệ cao, đi kèm với đó là sự nở rộ không ngừng của các kênh truyền hình Điều này mang đến một sự cạnh tranh không khoan nhượng giữa các đài truyền hình, giữa các kênh truyền hình Do đó, để thu hút công chúng, điều đầu tiên đòi hỏi các nhà đài, hay các kênh sóng phải chú trọng đến đổi mới nâng cao chất lượng các chương trình truyền hình Đặc biệt là đối với các đài truyền hình địa phương, do diện phủ sóng còn khiêm tốn, các phương tiện, nhân lực khá nghèo nàn, nên việc đổi mới hoàn thiện chương trình trở thành một áp lực đè nặng trong từng ngày, từng giờ

1.1.3 Chương trình thời sự truyền hình

Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn Ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng -2001 định nghĩa:

- Chương trình là: ‘ Toàn bộ nói chung những dự kiến hoạt động theo một trình tự nhất định và trong một thời gian nhất định [29, tr 193]

- Thời sự là: “ tổng thể nói chung những sự việc ít nhiều quan trọng trong một lĩnh vực nào đó, thường là xã hội, chính trị, xảy ra trong thời gian gần nhất và đang được nhiều người quan tâm” [29, tr 956]

Trong cuốn Báo chí truyền hình của nhóm tác giả G.V Cudơnnhetxốp, X.L

Xvich, A.La Iurốpxki, quan niệm: “ Nhiều khi người ta còn gọi bản tin thời sự là bản tin ngắn Bản tin Thời sự ghi lại những sự kiện lịch sử theo trình tự thời gian Trong báo chí, thể loại thời sự là thông tin ngắn về sự việc Vậy nên, bản tin ngắn

và bản tin Thời sự trở nên đồng nghĩa Trong truyền hình, thể loại ấy gồm bản tin được phát sóng bắng lời và bản tin ngắn bằng hình ảnh Đối với những người làm

truyền hình thì họ thường sử dụng tên gọi là “bản tin” ( khi nói đến mọi tin tức thời

sự, kể cả bản tin được phát bằng lời) [38, tr 21-22]

Theo tác giả Dương Xuân Sơn nhận định, bản tin thời sự truyền hình hàm chứa những đặc điểm nổi bật:

- Thông tin thời sự được cập nhật liên tục, cung cấp cho người xem những tin tức mới nhất về sự kiện đang diễn ra, có khả năng đưa tin nhanh nhất bằng truyền hình trực tiếp Các bản tin được sản xuất liên tục theo chu kỳ thời gian, có thể là 1 tiếng, 3 tiếng, 6 tiếng, 12 tiếng Chu kỳ bản tin càng ngắn thì tốc độ làm việc của ban biên tập và các ê-kíp sản xuất càng cao

- Đảm bảo cơ cấu thông tin các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội, thể thao nhờ đó mà nhu cầu thông tin của nhiều đối tượng khán giả được đáp ứng

- Đảm bảo thông tin các vùng miền: mỗi đài truyền hình đều xác định đối tượng khán giả trong một không gian địa lý, việc xây dựng kết cấu bản tin và đưa tin tức đều khắp các khu vực là cần thiết, nó đảm bảo công bằng trong tiếp nhận tin tức của công chúng [ 24, tr 185-186]

Về cơ bản, thuật ngữ “bản tin Thời sự” hay “chương trình Thời sự” không có

sự khác biệt Bởi vậy, ở nhiều đài địa phương người ta gọi chương trình Thời sự là Bản tin, như Bản tin trưa, bản tin chào buổi sáng hay bản tin tối

Như vậy, chương trình thời sự truyền hình ( bản tin Thời sự truyền hình) là một chương trình truyền hình, trong đó chuyển tải các thông tin về sự kiện, hiện tượng trong cuộc sống xã hội một cách nhanh chóng, kịp thời đến công chúng, đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ tuyên truyền và nhu cầu thông tin của công chúng, được phát sóng định kỳ, có thời lượng ổn định Một chương trình thời sự truyền hình được kết cấu, xây dựng bởi các thể loại: Tin, phóng sự, ghi nhanh, phỏng vấn…

1.1.4 Truyền hình địa phương

- Địa phương:

đơn vị lãnh thổ xác định về mặt không gian, một bộ phận của một quốc gia thống nhất”

Còn trong cuốn Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ Việt Nam( NXB Đà

Nẵng, 2001): “địa phương là khu vực, trong quan hệ với những vùng, khu vực khác nhau Hay cũng có thể hiểu là vùng, khu vực trong quan hệ với Trung ương, với cả nước “[33, tr 315]

Hiện nay ở lĩnh vực phát thanh, truyền hình, Việt Nam có 67 đài phát thanh, truyền hình quốc gia và địa phương, hơn 300 kênh truyền hình phát sóng hàng ngày Trong con số khổng lồ đó, Đài PT-TH địa phương hiện dừng ở con số 64 Nghĩa là mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có một đài phát thanh và truyền hình Trong suốt chặng đường hình thành và phát triển, đài PT-TH địa phương đã đóng góp to lớn vào sự nghiệp báo chí cách mạng Ngày nay, đài PT-TH địa phương lại tiếp tục đặt dấu ấn trong sự nghiệp đổi mới, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội

Ở các địa phương, Báo đảng do Tỉnh ủy trực tiếp quản lý, còn các Đài Phát thanh và Truyền hình do UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quản lý Vừa thực hiện sứ mệnh là cơ quan ngôn luận của Tỉnh vừa là diễn đàn của nhân dân Truyền hình địa phương có vai trò quan trọng bậc nhất đó là một bộ phận quan trọng của báo chí địa phương Cùng với Báo in, phát thanh và truyền hình là những

cơ quan ngôn luận chính thống trong hệ thống báo chí địa phương

Như vậy, Chương trình truyền hình địa phương là một chương trình truyền hình được sản xuất bởi đài truyền hình địa phương ( là tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương), phát sóng chủ yếu trên địa bàn địa phương đó Chương trình truyền hình địa phương có chức năng trước hết phục vụ cho việc tuyên truyền, chủ trương chính sách của địa phương, các chương trình được xây dựng phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội, tâm lý tiếp nhận thông tin của mỗi địa phương

1.2 Vị trí, vai trò của Thời sự truyền hình trong tổng thể chương trình truyền hình của đài địa phương

Một nhà báo, nhà quản lý kỳ cựu ở đài phát thanh truyền hình địa phương

từng nói: Chương trình Thời sự là trang nhất của tờ báo hình Trong Cuốn thời sự

truyền hình của tác giả Victoria Mc Cullough Carroll đã khẳng định: “Tin tức

truyền hình đó là một cuộc cạnh tranh theo đúng nghĩa…Người ta vẫn nói rằng những người làm việc trong chương trình thời sự lúc nào cũng “ngửi thấy” mùi cạnh tranh nhưng điều đó giúp họ giữ vững được vị trí của mình” [52, tr 11-12] Nói như vậy, để khẳng định vị trí hàng đầu của chương trình Thời sự, với những ưu thế vượt trội so với các chương trình khác của Đài Trong tổng thể khung chương trình của Đài PT-TH địa phương, chương trình Thời sự đang chiếm ngôi vị số một ở bất kỳ một đài địa phương nào, thông qua một số trò nổi bật:

Một là, kênh thông tin những vấn đề sự kiện diễn ra hàng ngày hàng giờ trên

địa bàn tỉnh một cách nhanh nhất, chính xác nhất

Hai là, Chương trình Thời sự truyền hình địa phương là đơn vị chủ công

trong việc tuyên truyền, vận động nhân dân địa phương thực hiện chủ trương đường

lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và đặc biệt là của Tỉnh Có khả năng định

hướng dư luận, tác động đến tư tưởng cũng như hành động đến công chúng trong tỉnh

Ba là, kênh thông tin có vai trò đặc biệt quan trọng để động viên cổ vũ tinh

thần thi đua lao động, sản xuất, làm việc, học tập trong các tầng lớp nhân dân; cổ vũ những nhân tố mới, những điển hình tiên tiến, góp phần tích cực trong việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị ở địa phương; đem đến cho công chúng địa phương những thông tin bổ ích, thiết thực, gắn với cuộc sống hàng ngày của họ

Bốn là, vai trò cực kỳ to lớn trong việc phát hiện, vạch trần tiêu cực, gióng lên

những tiếng chuông cảnh tỉnh trước những tiêu cực nảy sinh, cản trở sự tiến bộ xã hội, bằng những phóng sự, những chương trình có tính chiến đấu cao Đây là lợi thế đặc biệt của chương trình Thời sự, bởi đây là chương trình hội đủ nhiều thể loại nhất, trong

đó có nhiều thể loại là ưu thế trong việc khai thác các đề tài có vấn đề, đặc biệt là phóng

sự ngắn, phóng sự điều tra Đó là những linh kiện quan trọng trong vận hành cỗ máy của một chương trình Thời sự

Năm là, Chương trình Thời sự truyền hình địa phương giữ vai trò quan trọng

trong việc giữ vững sự ổn định chính trị, thúc đẩy công cuộc đổi mới trên mọi

phương diện, nhất là phát triển kinh tế, xã hội, góp phần nâng cao dân trí và dân chủ hóa mọi mặt đời sống xã hội ở địa phương Ở mỗi địa phương, khi ra đời bất kỳ một chính sách, trong chương trình hành động không thể thiếu mục tuyên truyền của Đài phát thanh và truyền hình địa phương Và Chương trình Thời sự là bộ phận có trách nhiệm tiên phong thực hiện công việc này

Sáu là, Chương trình Thời sự truyền hình địa phương là những mắt xích

quan trọng, là tai mắt của đài truyền hình quốc gia, các đài truyền hình Trung ương Các đài địa phương ngoài việc tiếp phát, đưa các chương trình của đài quốc gia đến với người dân địa phương, nhất là vùng sâu vùng xa , thì còn có trách nhiệm tin tức những sự kiện, vấn đề từ địa phương, những sự kiện hiện tượng diễn ra trên địa bàn của địa phương, phóng viện của các địa phương sẽ có mặt kịp thời để chuyển tải nội dung thông tin, sự kiện đó đến với các đài ở trung ương Nếu không có đài địa phương, những hình ảnh về các trận lũ lụt, không bao giờ được tái hiện sống động trên truyền hình Trung ương như vậy

Mặc dù vẫn còn một khoảng cách khá xa về chất lượng, song truyền hình Thời sự truyền hình địa phương đang sở hữu một lợi thế cạnh tranh không thể phủ nhận khi so sánh với truyền hình trung ương, đó là: hiểu rõ phong tục tập quán địa phương, nắm chắc hoàn cảnh cụ thể, có khả năng đi sâu vào tận ngóc ngách của đời sống xã hội, đến từng đối tượng riêng biệt, từ đó thông tin gần gũi, góp phần tác động vào tư tưởng, tình cảm của người dân địa phương một cách trực tiếp Đặc biệt,

là khả năng phản ứng nhanh trước những sự kiện diễn ra bất ngờ, bất thường Chẳng hạn như thiên tai, lũ lụt, hỏa hoạn hay một vụ tai nạn nghiêm trọng, truyền hình địa phương có khả năng tiếp cận hiện trường một cách nhanh nhất Vì lý do đó, bất cứ một đài truyền hình Quốc Gia, hay khu vực, khi đến tác nghiệp ở địa phương, đều phải có sự giúp sức của truyền hình địa phương

Những năm qua, chương trình thời sự của các đài Truyền hình nói chung, của Đài PT-TH ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình nói riêng luôn được xác định là chương trình có vị trí quan trọng hàng đầu Cụ thể đó là chương trình luôn được ưu

tiên phát sóng vào những “giờ vàng”, ưu tiên con người, thiết bị máy móc, nguồn tài chính để thực hiện các chương trình Những năm gần đây nhờ có sự đầu tư thỏa đáng này nên chương trình thời sự của đài đã có nhiều khởi sắc

Như vậy có thể khẳng định, chương trình thời sự truyền hình của các đài địa phương có vai trò, ý nghĩa rất lớn đối với đời sống kinh tế xã hội của địa phương

đó Chính việc cung cấp thông tin khá toàn diện trên các lĩnh vực, chính xác, đa chiều, chương trình thời sự đã trở thành một kênh thông tin quan trọng, là cầu nối

để các chủ trương chính sách của Đảng, nhà nước, các chỉ thị nghị quyết của tỉnh đến được với người dân Bên cạnh đó, phản ánh mọi mặt đời sống xã hội, góp tiếng nói quan trọng, đồng hàng cùng với tỉnh trong thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế xã hội

1.3 Yêu cầu chung đối với Bản tin thời sự truyền hình địa phương

Chương trình thời sự đang đóng vai trò hết sức quan trọng ở các đài Truyền hình địa phương Ở đó, thể hiện rõ nét nhất những chức năng nhiệm vụ của đài truyền hình địa phương Đây cũng là chương trình mang đặc trưng rõ nét nhất tính chính trị của hoạt động báo chí, và còn là lãnh địa thể hiện hiệu quả nhất chức năng giám sát, phản biện xã hội, chức năng thông tin Chương trình thời sự luôn có hàm lượng chính luận cao nhất trong tất cả các chương trình truyền hình Đây là chương trình có đối tượng công chúng đa dạng và phức tạp, nhiều thành phần và lứa tuổi Trong đó, có nhiều đối tượng có thể nói là thuộc nhóm công chúng khá khó tính với trình độ dân trí cao Những áp lực này, tạo ra những yêu cầu gắt gao đối với chương trình Thời sự Nhất là đối với chương trình thời sự của các đài địa phương, ngoài việc đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ kể trên, còn có những yêu cầu riêng nhằm mục đích phù hợp với điều kiện văn hóa, dân trí, đặc điểm kinh tế xã hội của từng địa phương

Với sự ngắn gọn về thời lượng, yêu cầu cao về tính thời sự đồng thời phản ánh trực diện vấn đề, Chương trình Thời sự thể hiện rõ những yêu cầu về phương tiện

và thủ pháp biểu đạt ở nội dung, hình thức, phương thức sản xuất

1.3.1 Yêu cầu về nội dung

- Tính thời sự: như tên gọi của chương trình, đây là yêu cầu cao nhất đối với

chương trình Thời sự truyền hình địa phương Đã qua cái thời, trước một thông tin, phát thanh đưa tin, truyền hình minh họa và báo in phân tích Sự xuất hiện của phương tiện truyền thông mới là internet, đưa các loại hình báo chí vào một bối cảnh cạnh tranh mới về thông tin Thông tin được cập nhật từng phút trên báo internet, thì truyền hình cũng không thể an phận với những bản tin Thời sự chính thức vào buổi tối Với đặc thù sản xuất chương trình khá cồng kềnh, không thể đưa tin ngay lập tức, thì ít nhất cũng phải tính bằng giờ Công chúng tìm đến chương trình Thời sự trước hết là để tìm kiếm thông tin, mới nhất, nóng nhất Nhà báo Trần Bình Minh- Tổng giám đốc đài Truyền hình Việt Nam nhận xét về tính Thời sự của chương trình Thời sự: “Một phóng sự về vấn đề lũ dù còn thô, còn mộc, dù phim quay mờ, lời bình chưa trau chuốt nhưng sẽ cực kỳ có giá trị nếu nó được phát đúng vào lúc trận lũ còn đang hoành hành Còn để một tháng sau, thì dẫu có làm hay hơn,

kỳ công hơn, đầu tư nhiều hơn – thì nó vẫn không đạt hiệu quả”

Tác giả PhạmThành Hưng trong cuốn Thuật ngữ báo chí truyền thông nhấn

mạnh: “ tin của báo chí không cần phải có lửa cháy, máu trào, mà trước hết phải là chuyện mới Yêu cầu của tin tức không phải là những chuyện sống động, giàu hình tượng, mà trước hết phải là câu chuyện của hôm nay…Nếu ai đọc cả tuần những tờ báo cũ thì chả khác gì anh ta đang lạc trong thế giới biên niên cổ xưa, đó không phải là xem báo mà đang xem biên niên cổ” [26, tr 206]

Vì lẽ đó, hiện nay các đài truyền hình địa phương đã sản xuất nhiều bản tin Thời sự trong ngày Truyền hình Hà Tĩnh là 5 bản tin, phân bố đều trong một ngày

Như chào ngày mới phát sóng vào 5h30p sáng; bản tin 9h45, bản tin trưa 11h45; bản tin chiều 16h45 và chương trình Thời sự chính thức vào buổi tối 19h45 Nghệ

An là 6 bản tin Thời sự trong ngày; Quảng Bình cũng có 4 bản tin Thời sự

- Tính chính xác: Đây là yêu cầu chung của báo chí, song với Thời sự truyền

hình, đây là yêu cầu mang tính bắt buộc Nói như tác giả Bùi Chí Trung: “Không gì có thể nhìn thấy thế giới này chân xác bằng truyền hình” [29, tr 5] Đối với chương trình

Thời sự có nhiệm vụ cung cấp thông tin sự kiện, vấn đề đang diễn ra hàng ngày trong đời sống xã hội, do đó tính chính xác của sự kiện phải đặt lên hàng đầu Tính chính xác phải đảm bảo trong từng hình ảnh, từng câu chữ, từng chi tiết, từng bối cảnh Một thông tin sơ suất cho dù một chi tiết nhỏ hay một con số sai lệch cũng có khả năng làm thay đổi bản chất sự kiện Vậy nên, tính chính xác trong Bản tin Thời sự phải đảm bảo đến mức, người ta hạn chế thấp nhất kỹ xảo hình ảnh, như tác giả Neil Eveton (Quỹ Reuter) quan niệm: “ không nên lạm dụng kỹ xảo dựng hình ( đặc biệt kỹ xảo chồng mờ) bởi như vậy là bóp méo sự kiện, làm mất tính trung thực của sự kiện”

- Tính định hướng: Một yêu cầu bắt buộc của báo chí, bởi báo chí có khả năng

định hướng dư luận Chương trình Thời sự của đài địa phương cũng vậy Đặc biệt, khi chức năng nhiệm vụ của đài truyền hình địa phương vẫn đang nặng về tuyên truyền Trước một thông tin, chẳng hạn như báo chí đưa tin về vụ xây dựng cầu dân sinh ở Vũ Quang, Hà Tĩnh chỉ dành cho 2 hộ dân Dư luận phân tâm, và thậm chí đã bắt đầu phán xét Đài truyền hình Hà Tĩnh đã thực hiện phóng sự để làm rõ vấn đề này Điều này giúp dư luận có thông tin đầy đủ hơn và hiểu rõ hơn về vấn đề

- Thông tin phải ngắn, gọn, súc tích, dễ hiểu: Trong cuốn Một ngày thời sự truyền hình, tác giả Lê Hồng Quang viết: “ Người xem truyền hình chỉ có thể tiếp

nhận thông tin trong lúc thông tin được phát ra Người nghe phải hiểu được ngay các câu chữ và hình ảnh, vì không thể nghe lại hay xem lại lần thứ hai, trừ họ chủ động ghi lại tuy nhiên theo thói quen, công chúng sẽ không ghi lại chương trình Thời sự, họ chỉ ghi lại phim truyện hoặc âm nhạc Mặt khác, nội dung này được tiếp nhận theo trình tự cố định, người nghe khám phá dần sự kiện theo thứ tự phóng viên sắp xếp Họ không thể làm như khi đọc báo, xem hết trang ba rồi lại giở lại trang hai Người nghe không thể thay đổi thứ tự thông tin, lựa chọn duy nhất của họ là chuyển kênh khác, do đó điều quan trọng nhất là nội dung phóng sự phải được người nghe hiểu ngay lập tức Từng âm thanh, hình ảnh đều phải mang một nội dung rõ ràng [22, tr 11]

Trong một giới hạn thời lượng thường chỉ 20 đến 25 phút, dài nhất là 30 phút của chương trình Thời sự của đài địa phương, thông tin phải được đưa đến công

chúng một cách ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu nhất, để công chúng dễ tiếp nhận nhất Tất nhiên cũng cần phải thấy rằng: “ngắn” không có nghĩa là “trói voi bỏ rọ”, không

có nghĩa là sự rút ngắn một cách cơ học Chẳng hạn như khi thực hiện một phóng sự truyền hình, không cứ phải vì phải ngắn gọn mà cắt bớt đi để đảm bảo thời lượng Theo nhà báo Hà Nam- nguyên phó ban Chuyên đề đài truyền hình Việt Nam thì phóng sự ngắn không phải là một phóng sự được cắt bớt chi tiết, phỏng vấn, lời bình để thời lượng rút xuống dưới 5 phút Nếu nhận thức như vậy là sai lầm và thể hiện sự tuỳ tiện dễ dãi trong cách làm nghề “Ngắn” ở đây chính là “ngắn sáng tạo”,

“ngắn có chủ ý” Sáng tạo trong một thời lượng bị giới hạn dẫn tới những yêu cầu khắt khe trong cách lựa chọn đề tài, sử dụng lời bình, trích phỏng vấn, để tiếng động hiện trường… Nghĩa là yêu cầu của một tác phẩm trong chương trình Thời sự có thời lượng ngắn đặt ra những yêu cầu về thủ pháp sáng tạo Vì vậy, những người làm thời sự vẫn thường nói với nhau: viết ngắn khó hơn viết dài

Ngoài các yêu cầu chung đã nêu ở trên, do mỗi địa phương có một đặc điểm riêng và có điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa, truyền thống khác nhau nên chương trình thời sự có những yêu cầu khác nhau Chẳng hạn cũng là địa phương, nhưng Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Nam Định sẽ có những đặc điểm khác biệt

so với Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và như vậy chương trình thời sự của mỗi đài địa phương cũng sẽ phải có những yêu cầu khác nhau về mặt nội dung chương trình

1.3.2 Yêu cầu về hình thức thể hiện

- Yêu cầu về thể loại

Theo tác giả Đinh Văn Hường trong cuốn Các thể loại báo chí thông tấn: “

Việc sử dụng đúng thể loại báo chí có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng và sự thành công của tác phẩm, vì không chỉ đơn thuần là xác định hình thức thể hiện mà trước hết là nghiên cứu đối tượng, phân tích nội dung, phạm vi phản ánh và mục đích nhất định của tác phẩm Vì vậy, thông hiểu và sử dụng tốt các thể loại báo chí sẽ giúp người làm báo lựa chọn nhanh chóng hình thức trình bày, giúp công chúng tiếp nhận tác phẩm phong phú, đa dạng và tòa soạn dễ dàng nhận diện được thể loại để

tổ chức trang báo, chương trình phát thanh, truyền hình, các website một cách khoa học, phù hợp với quan điểm và định hướng tuyên truyền của chế độ, giai cấp [13,tr 9]

Thực tế trong sáng tạo tác phẩm truyền hình nói chung, chương trình Thời sự luôn là mảnh đất nở rộ của nhiều thể loại báo chí Trong đó, phổ biến nhất vẫn là tin, phóng sự ngắn, thường thuật, ghi nhanh, phỏng vấn

Mỗi thể loại có một thế mạnh riêng, có một cách thức thể hiện riêng Trong đó chiếm tỷ lệ lớn nhất là tin Theo khảo sát tại đài PT-TH Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình thì số lượng tin chiếm trung bình khoảng 60% đến 70 thời lượng của một bản tin thời sự Phóng sự chiếm 25% và các thể loại còn lại chiếm 15%

- Yêu cầu về hình ảnh

Hình ảnh là ký hiệu thông tin đặc trưng của truyền hình, là dấu hiệu phân biệt truyền hình với các loại hình báo chí khác Hình ảnh trên truyền hình có thể là hình ảnh chuyển động thực tế, có thể là hình ảnh tư liệu, trong trường hợp cần thiết cũng có thể được ghi lại qua ảnh, qua tranh vẽ, qua các sản phẩm đồ hoạ Hình ảnh

là phương tiện tốt nhất để giải thích hiện tượng bởi nó là yếu tố khách quan hàm chứa bên trong sự sống động của cuộc sống hiện thực

Đặc thù của truyền hình là khả năng chuyển tải thông tin dưới hình thức những hình ảnh chuyển động, có kèm theo âm thanh Do vậy sáng tạo tác phẩm truyền hình nói chung và sáng tạo trong chương trình Thời sự nói riêng là hoạt động sáng tạo bằng hình ảnh và âm thanh Jean Colin, tổng biên tập Đài Truyền hình France3 Nord- Pas- de- Calais- Picardie phàn nàn rằng: “ khi mới có truyền hình, không cần nghe người xem vẫn hiểu được phóng viên muốn nói gì Bây giờ thì ngược lại: có khi tôi chỉ nghe mà không xem hình, và sửng sốt nhận thấy văn phong truyền hình chẳng khác là bao so với văn phong trên radio, thậm chí chẳng khác là bao so với văn phong báo viết! Vậy thế mạnh của chúng ta so với loại hình thông tấn khác là gì? Đối với truyền hình, hình ảnh phải là công cụ chủ yếu để cung cấp thông tin, bài viết kèm theo chỉ có tác dụng bổ sung những hình ảnh không tải được”

Trong khuôn khổ thời lượng hạn chế cộng với yêu cầu tối đa hoá lượng thông tin, đòi hỏi hình ảnh trong chương trình Thời sự phải là những hình ảnh mạnh, hình ảnh chứa đựng thông tin với tiết tấu nhanh và logic Theo kinh nghiệm của các phóng viên Thời sự: muốn có hình ảnh nhanh mạnh thì không nên lạm dụng động tác máy đồng thời chú ý sử dụng nhiều cảnh đặc tả, cảnh cận, cảnh trung, hạn chế cảnh toàn Hình ảnh phải có ý đồ rõ ràng, biểu đạt rõ nhất nội dung tin tức đang

đề cập đến Nhiều biên tập viên làm Thời sự cho rằng, hình ảnh trong Thời sự không nên sử dụng những cảnh zoom lia kéo dài hàng chục giây ( ngoại trừ những

cú zoom lia kéo dài có ý đồ) Điều quan trọng nhất trong chương trình Thời sự, là phóng viên phải lựa chọn được những hình ảnh then chốt Đôi khi, chỉ cần một hoặc hai hình ảnh then chốt cũng đủ để lột tả hết bản chất sự kiện Theo các tác giả

Brigitte Besse, Didier Desormeaux: “đối với tin tức thời sự, một hoặc hai cảnh then chốt cũng đủ để tổ chức toàn bộ, nhưng phải đặc biệt chú ý chọn cảnh mở đầu và cảnh kết thúc”[39, tr 107]

Hình ảnh trong chương trình Thời sự phải đáp ứng một cách cơ bản nhất về nguyên tắc, đó là về khuôn hình, cỡ cảnh, góc quay… Mỗi thể loại yêu cầu việc tổ chức hình ảnh khác nhau Chẳng hạn như tin Lễ tân thì hình ảnh cần phải chuẩn mực, trang trọng Tin lao động sản xuất thì hình ảnh phải lột tả được không khí Phóng sự thì hình ảnh cần gai góc, sắc sảo Tuy nhiên do yêu cầu về tính thời sự và giá trị thông tin nên trong thực tế nhiều khi cảnh quay của chương trình Thời sự không đòi hỏi khắt khe về độ chuẩn Chẳng hạn có thể là một khoảnh khắc may mắn chộp được, được quay bằng điện thoại hay camera cá nhân Người xem truyền hình đã từng biết đến hình ảnh trong vụ khủng bố 11/9 năm 2001 ở Mỹ, vụ đánh bom ở tàu điện ngầm London ở Anh năm 2005, các vụ thiên tai ở Đông Nam

Á năm 2006…Tất cả những hình ảnh này đều được quay bằng camera cá nhân và bởi những tay máy nghiệp dư, thế nhưng đấy là những cảnh quay vô giá về nội dung thông tin

- Yêu cầu về âm thanh

Âm thanh cùng với hình ảnh là hai yếu tố cơ bản nhất của một tác phẩm truyền hình Âm thanh trong tác phẩm truyền hình bao gồm lời bình, tiếng động và

âm nhạc

+ Lời bình: là ngôn ngữ của phóng viên trong mỗi tác phẩm Lời bình trong

chương trình Thời sự truyền hình phải là công cụ chắp cánh cho hình ảnh, làm cho hình ảnh nói được những điều không thể nói Peter Eng và Jeff Hodson nhận định

“các phóng viên truyền hình giỏi không mô tả quang cảnh họ thu hình được, họ giúp khán giả hiểu được những hình ảnh đó” [46, tr.194] Một lời bình tốt không bao giờ là một văn bản độc lập tách rời với hình ảnh và âm thanh Lời bình trong Thời sự truyền hình thường là lời bình mang tính trực diện, đơn giản ngắn gọn và dễ hiểu Nói cách khác lời bình trong Thời sự truyền hình mang đậm màu sắc của ngôn ngữ thông tấn và đại chúng Sở dĩ như vậy là bởi chương trình Thời sự là nơi cung cấp thông tin thời sự cho mọi đối tượng công chúng Từ những đối tượng công chúng có năng lực tiếp nhận đặc biệt đến những người có năng lực tiếp nhận bình thường nhất vẫn có thể hiểu ngay vấn đề Người xem không đủ thời gian để vừa tiếp nhận thông tin, vừa “nhấm nháp thưởng thức” hay cắt nghĩa cái hay cái đẹp của ngôn từ

Lời khuyên của các nhà báo kỳ cựu đối với lời bình trong Thời sự truyền hình là ngắn nhất có thể, tối đa hóa thông tin đến mức có thể, bởi thừa ra một từ vô ích không chứa đựng thông tin thì đã là một sự khó chịu đối với người nghe Neil

Eveton trong Tin – phóng sự truyền hình cho rằng một câu trong lời bình không nên

quá 20 từ Cách viết ngắn gọn, đơn giản, dễ hiểu, thậm chí viết bằng ngôn ngữ đời thường chính là cách tốt nhất để làm bạn với công chúng, kéo họ ngồi trước màn hình chia sẻ thông tin từ tác phẩm

Không phải là nguyên tắc bất di bất dịch, nhưng lời bình trong Chương trình Thời sự truyền hình cần dùng các động từ thay vì tính từ, thì hiện tại thay vì quá khứ, và thể chủ động thay vì bị động Nhất là trong bối cảnh thông tin như hiện nay, thông tin chậm một vài giờ cũng sẽ trở nên vô nghĩa Người ta sẽ chán nản và thậm

chí bỏ qua khi một tin tức bắt đầu bằng từ: “hôm qua” Một thủ thuật khác trong viết lời bình trong chương trình Thời sự là không chấp nhận cách nói đa nghĩa, mỹ

từ sáo rỗng, hạn chế tối đa thuật ngữ, biệt ngữ thuộc chuyên ngành hẹp…và đặc biệt

là nên đưa thông tin quan trọng vào đầu câu hơn là vào cuối câu Đây là một cách

để nâng cao tính thời sự, tạo ấn tượng mạnh đối với tâm lý tiếp nhận của công chúng

Tuy nhiên, thực tế hiện nay ở các đài truyền hình Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, lời bình trong chương trình Thời sự chưa đạt đến những yêu cầu như thế Nhà báo Phan Trung Thành- Phó giám đốc đài PT-TH Hà Tĩnh từng khuyên các phóng viên thời sự: “Lời bình trong tác phẩm truyền hình, nếu chỉ là một văn bản độc lập, không gắn kết với hình ảnh, thì người đọc văn bản phải không hiểu được chúng ta đang viết gì Chúng ta đang diễn giải bằng lời bình quá nhiều trong các tin tức, phóng sự Cho nên, một tác phẩm chẳng khác gì phát thanh vá hình”

+ Tiếng động hiện trường: Tiếng động hiện trường là âm thanh tự nhiên, âm

thanh gốc (natural sound) thu nhận từ bối cảnh Có nghĩa quan trọng trong việc gia tăng gia vị cuộc sống, tăng độ trung thực thuyết phục của hình ảnh, kích thích tâm

lý tiếp nhận của người xem Nhà báo Trần Long- Phó trưởng phòng Thời sự Đài PT-TH Hà Tĩnh thậm chí còn cho rằng: “ Tiếng động hiện trường có thể buộc người xem phải quay lại nhìn vô tuyến khi đang lơ đãng hay đang làm một việc gì đó Tiếng động có khả năng đánh thức cảm xúc trong lòng người xem Nếu không có tiếng động hiện trường thì có nghĩa công chúng truyền hình đã bị tước đi một kênh tiếp nhận thông tin” Tiếng động hiện trường thực chất là một phần của thông tin Anh chẳng thể thuyết phục công chúng, nếu đưa tin về bão lụt mà không nghe tiếng gió rít, làm phóng sự về nghề mộc mà chẳng nghe tiếng đục đẽo, cưa xẻ Vai trò của tiếng động hiện trường lớn đến mức có quan điểm còn cho rằng: “cách chuyển tải thông tin trong truyền hình lý tưởng nhất là không cần có lời bình mà để cho hình ảnh và tiếng động hiện trường tự nói lên tất cả” [48, tr.238] Neil Everton cũng chia

sẻ khi thực hiện phóng sự ngắn truyền hình trong chương trình Thời sự : “Mỗi khi chúng ta bỏ âm thanh tự nhiên vì chúng ta cần nhồi thêm lời bình – làm như vậy, chúng ta cướp đi của khán giả cơ hội đặc biệt nào đó Chúng ta làm giảm cơ hội

của khán giả chia sẻ khoảnh khắc đó với chúng ta Và chúng ta làm yếu đi sức cuốn hút của phóng sự” [17, tr.43]

Tiếng động hiện trường là âm thanh khách quan, nhưng cách sử dụng trong tác phẩm lại là sự sáng tạo chủ quan Nhà báo Văn Thành, nguyên biên tập viên của Ban Thời sự- Đài truyền hình Việt Nam từng chia sẻ: “ mỗi khi thực hiện phóng sự, phóng viên cần phải sử dụng hiệu quả micro để đặc biệt chú ý thu tiếng động hiện trường Một cảnh cày ruộng sẽ hiệu quả hơn rất nhiều khi chúng ta đưa được tiếng lội bì bõm, mệt nhọc của người nông dân trên đồng ruộng” Nhiều nhà báo kỳ cựu cũng cho rằng: trong hoạt động sáng tạo truyền hình ở nước ta hiện nay có tình trạng người làm truyền hình đang quá chú trọng hình ảnh, lời bình nhưng lại xem nhẹ âm thanh tự nhiên Trong khi đó các chương trình Thời sự truyền hình ở nước ngoài lại đặc biệt chú trọng đến tiếng động Nó trở thành công cụ trong tác phẩm Đôi khi, một tin tức, một phóng sự Thời sự sẽ kích thích khán giả chỉ bằng một tiếng động ngay đầu tác phẩm Ví dụ điển hình nhất là phóng sự cảnh báo về tai nạn giao thông trong chương trình Thời sự của đài PT-TH Nghệ An, đã sử dụng hình ảnh mạnh cùng tiếng va chạm rợn người để mở đầu phóng sự

- Lời dẫn: Một đặc trưng của Chương trình Thời sự đó là luôn được xâu nối

bởi lời dẫn của biên tập viên hoặc phát thanh viên ( Hiện nay ở các đài địa phương như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình vẫn là chức danh phát thanh viên, chứ không phải là biên tập viên như VTV)

thanh viên đọc, có hai vai trò rõ rệt là giới thiệu và liên kết Trong tiếng Anh phần lời dẫn được gọi là Lead (có nghĩa là “phần mào đầu” hay là “ bước đầu tiên”) Về mặt nội hàm, lời dẫn gần với lời sa-pô trong báo viết Lời dẫn trong Thời sự truyền hình có thể là ngôn ngữ của phóng viên nhưng cũng có thể là ngôn ngữ của biên tập viên Ở các đài Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình hiện nay do phóng viên viết lời dẫn, thường được in đậm hoặc in nghiêng để phân biệt Tuy nhiên, các biên tập viên là trưởng hoặc phó phòng phụ trách tổ chức sản xuất có quyền chỉnh sửa để gắn kết từng tin bài trong cả chương trình Thời sự

Mặc dù chỉ là một phần rất ngắn gọn trong cả một tác phẩm, đôi khi chỉ vài dòng, nhưng lời dẫn có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc chào mời dẫn dắt

người xem hướng tới chương trình Neil Everton cho rằng: “ Lời dẫn có vị trí đứng giữa một phóng sự xuất sắc và nút chuyển kênh trên bàn điều khiển từ xa của TV”

[47, tr 61 ] Với thực tế khán giả truyền hình đang được nuông chiều như hiện nay,

sự trung thành là thứ xa xỉ, họ chỉ xem những kênh truyền hình mang lại lợi ích cho

họ, và chỉ tiếp nhận các thông tin mà họ cần Do vậy, họ có chuyển kênh hay tiếp tục theo dõi, phụ thuộc rất nhiều vào lời dẫn Về điều này, tác giả Bùi Chí Trung

trong cuốn Nghề truyền hình khó nhỉ?! cũng đem ra lời cảnh báo đối với người làm

truyền hình về nguyên tắc: “chống chuyển kênh liên tục”: “ Trung bình mỗi chương trình chỉ được ngó qua trong vòng 15 giây để người ta xem có thể dừng lại hoặc theo dõi tiếp hay không Nhiều khán gỉa thường quyết định xem có nên dừng lại hay tiếp tục chuyển kênh khác thậm chí chỉ trong vài giây” Do đó, khi xem Thời sự truyền hình, nhiều người chỉ cần nghe lời dẫn để quyết định có xem tiếp hay không Điều này có nghĩa thông qua lời dẫn, người xem phải nhận diện được tin tức tiếp theo Lời dẫn còn phải giúp người xem thấy được mối liên hệ giữa thông tin này với thông tin khác trong một cấu trúc chương trình tổng thể, phải làm thế nào để tạo cảm giác rằng sự sắp xếp giữa các phần của nội dung chương trình không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên

nhu cầu thông tin sự kiện và những giá trị biểu cảm Người xem Thời sự có tâm thế của người cần được giải toả nhu cầu tin tức cho nên tính chính xác, cụ thể liên quan đến: ai, cái gì, ở đâu, khi nào… là hết sức quan trọng, và cần được đề cập đến trong lời dẫn Cùng với đó là khả năng biểu cảm Có thể hiểu là khả năng đánh trúng vào tâm lý chờ đợi của khán giả, buộc khán giả phải mong đợi điều gì dẫn đến tiếp theo sau đó Có rất nhiều cách để làm tăng khả năng biểu cảm cho lời dẫn, mà theo Peter

Eng và Jeff Hodson trong tác phẩm Tường thuật và viết tin - sổ tay những điều cơ bản: thì đó là lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp Dẫn trực tiếp là cách cho người

xem biết được nội dung trọng tâm của câu chuyện ngay từ đầu và chính tính chất

quan trọng của câu chuyện sẽ thuyết phục người xem Dẫn gián tiếp là cách bắt đầu lời dẫn bằng một hình ảnh, một chi tiết, một câu chuyện nào đó để tạo nên mối liên

hệ so sánh từ đó hướng tới làm nổi bật chủ đề mà phóng sự đề cập Người xem sẽ bị thuyết phục bởi sự bất ngờ, cảm giác sốc hay là sự liên tưởng thú vị Nhiều chuyên gia khác thì ví von sự biểu cảm trong lời dẫn như là “ngòi nổ”, theo kiểu “kịch tính”, theo kiểu “ khêu gợi”…

Thực tế sáng tạp tác phẩm truyền hình, hay cụ thể là trong chương trình Thời

sự truyền hình, không có một công thức cụ thể cho việc viết lời dẫn Một lời dẫn tốt phụ thuộc nhiều vào năng lực sáng tạo cá nhân, cộng hưởng với khả năng dẫn dắt của người tổ chức sản xuất

Ngoài âm thanh là lời bình và tiếng động hiện trường, trong chương trình Thời

sự còn có sự xuất hiện của âm thanh trong phòng thu, thường là do giọng đọc của phát thanh viên và hình hiệu, nhạc cắt Nhạc cắt có ý nghĩa chuyển cảnh, hoặc chuyển thông tin, có vai trò gắn kết một chương trình truyền hình trọn vẹn Người dẫn chương trình trong chương trình Thời sự địa phương hiện nay chủ yếu là phát thanh viên Những người có trách nhiệm thay mặt đài truyền hình đưa thông tin đến công chúng Yêu cầu

về người dẫn chương trình Thời sự truyền hình đặc biệt quan trọng

- Yêu cầu về người dẫn chương trình: Người dẫn chương trình được xem là bộ

mặt của các đài truyền hình Người đại diện cho cả một cơ quan báo chí, “ra mặt” cung cấp thông tin đến công chúng Do đó, yêu cầu đối với người dẫn chương trình luôn đặt

ra rất cao Mỗi chương trình một yêu cầu khác nhau về người dẫn Riêng chương trình Thời sự, người dẫn chương trình phải thỏa mãn các tiêu chí về ngoại hình, giọng đọc và

đặc biệt là biểu cảm Một nhà nghiên cứu cho rằng: người dẫn phải có nét mặt hân hoan khi báo một tin vui, nghiêm trang khi nói tới thảm họa, chia sẻ khi báo một tin buồn

Khác với những năm trước đây, người ta tuyển người dẫn chương trình truyền hình đầu tiên phải là ngoại hình và giọng đọc Quan niệm này, có vẻ đã lỗi thời Chúng

ta có thể thấy dẫn chương trình các bản tin Thời sự của VTV thường là các biên tập viên, phần lớn họ không xinh đẹp về ngoại hình, nhưng luôn biết cách gây thiện cảm với người xem Chẳng hạn như Quang Minh- tin cậy với giọng chính luận sắc sảo

Hoài Anh với chất giọng miền nam truyền cảm dễ mến Vân Anh- trầm ấm, tin cậy Xa hơn, là biên tập viên Lan Anh Một người dẫn chương trình Thời sự thực sự tạo dấu ấn đậm nét trong lòng công chúng Không xinh đẹp, nhưng biểu cảm trên khuôn mặt của chị hầu như chưa có người dẫn nào vượt qua được Khi đưa tin về trận lũ lịch sử ở Hà Tĩnh năm 2000, tôi thấy chị rơm rớm nước mắt, đồng cảm sẻ chia với mất mát khuôn mặt luôn hồ hởi khi thông báo một tin vui Những ví dụ trên cho thấy, tiêu chí về người dẫn chương trình đã thay đổi rất nhiều theo thời gian Thậm chí có chuyên gia từng nói: người dẫn chương trình truyền hình không nên quá đẹp, nếu đẹp quá, khán giả chỉ chăm chú nhìn họ mà không để ý họ nói gì

Nói về vai trò, yêu cầu của người dẫn chương trình, trong cuốn Báo chí truyền hình của tác giả Dương Xuân Sơn đã viết: “ Người dẫn chương trình tin tức không nhất thiết phải có ngoại hình đẹp, nhưng nhất thiết phải gây được thiện cảm với khán giả Người ấy phải có thái độ thoải mái tự nhiên nhưng không sỗ sàng, có

tư tưởng dân chủ nhưng không tầm thường Người ấy không thuộc vào hàng trí thức

“cao đạo”, nhưng lại có sự hiểu biết và lòng cảm thông Người dẫn chương trình không tự khai thác thông tin, nhưng người ấy có bổn phận cung cấp thông tin một cách khéo léo và tinh tế Người dẫn chương trình cần sự tự tin Người ấy đọc tin một cách đĩnh đạc, có ngữ điệu truyền cảm

Quan niệm này, cũng là đúc kết tổng thể nhất về người dẫn chương trình Thời sự truyền hình Theo tác giả, trong các chương trình Thời sự truyền hình địa phương, người dẫn chương trình cần đảm bảo các yêu cầu sau:

+ Có khả năng trình bày vấn đề rõ ràng

+ Làm chủ được tình huống

+ Có kiến thức nền sâu rộng về các vấn đề, nhất là có khả năng biên tập tin tức + Có chất giọng đẹp và phù hợp với địa phương

+ Có ngoại hình dễ nhìn, khuôn mặt biểu cảm

- Yêu cầu về bản sắc địa phương:

Địa phương, đúng như nghĩa của từ này, là vùng đất có truyền thống và đặc

điểm riêng về đời sống kinh tế - xã hội Đi kèm với đó là những sắc thái riêng trong công chúng báo chí Công chúng địa phương luôn ưu tiên nghe và xem đài địa phương, trước hết vì tâm lý luôn muốn biết những vấn đề sát sườn đối với mình

Chẳng ai ở Hà Tĩnh quan tâm đến giá cả ở Hà Nội thế nào, nhưng luôn muốn nắm

rõ thông tin giá cả từng cân thịt, cân gạo ở thị trường trong tỉnh Đây là những lợi thế cạnh tranh đối với người làm chương trình truyền hình địa phương so với các đài khác, là mấu chốt cần khai thác để xây dựng chương trình truyền hình địa phương

Tác giả Hồ Xuân Sơn, trong bài viết Đổi mới Báo chí địa phương trong cơ chế thị trường từng đưa ra nhận định: “ Báo địa phương là tờ báo mà nội dung chủ yếu phản ánh được tình hình chính trị, kinh tế, xã hội và các hoạt động công tác Đảng ở địa phương Đọc một tờ báo địa phương, nếu người đọc không thấy rõ dấu ấn của địa phương đó thì ngoài tiêu đề trên măng sét thì chưa thế coi là tờ báo làm đúng chức năng, nhiệm vụ của mình” [26, tr 255]

Đài PT-TH địa phương là cơ quan báo chí của địa phương, cũng không thể nằm ngoài quy luật này Mặc dù hiện nay, chương trình truyền hình của một đài địa phương không bó hẹp diện phủ sóng ở riêng địa phương đó, mà phủ sóng trên toàn quốc thậm chí ra nước ngoài Nhưng, yếu tố địa phương vẫn phải được đặt lên hàng đầu, đặc biệt

là chương trình Thời sự truyền hình địa phương

Yêu cầu về tính địa phương phải được thể hiện trên hai khía cạnh Khía cạnh thứ nhất là trong nội dung chương trình Nội dung phải là các thông tin sự kiện xảy trên địa bàn địa phương đó, hoặc nếu có xảy ra ở tỉnh khác thì cũng có tính chất liên quan đến địa phương mình Chẳng hạn như Thời sự đài PT-TH Nghệ An thì phản ánh thông tin sự kiện xảy ra trên địa bàn tỉnh Nghệ An Song cũng có trường hợp lãnh đạo tỉnh Nghệ An làm việc tại tỉnh Hà Tĩnh thì Thời sự cũng đưa tin các hoạt động này

Khía cạnh thứ hai là trong cách thức thể hiện Cách thức thể hiện phải toát lên được bản sắc của địa phương đó Trước hết phải là giọng đọc theo ngữ âm địa phương Mỗi vùng miền đều có một phương ngữ riêng Chẳng như miền trung thì ngữ âm miền Trung Miền Bắc thì ngữ âm miền Bắc Hầu hết các đài PT-TH địa phương đều thể hiện bằng giọng đọc địa phương Tuy nhiên, đài PT-TH Hà Tĩnh đọc giọng phổ thông, đài PT-TH Nghệ An đọc giọng chuẩn Hà Nội Điều này là mấu chốt, làm mất đi bản sắc địa phương trong các chương trình Thời sự truyền hình Nghệ An, Hà Tĩnh Giọng đọc luôn là thứ đầu tiên tác động đến thính giác

Thực tế, sẽ chẳng ăn nhập gì khi một thông tin Thời sự đề cập đến vấn đề của một tỉnh miền trung với đặc trưng là dân dã, mộc mạc “chặt to kho mặn” , bằng một giọng Hà Nội chuẩn sang trọng, xa lạ, lạc lõng Khán giả Nghệ An, Hà Tĩnh đã từng thở dài ngao ngán thất vọng, khi trong chương trình Giao lưu Nghệ Thuật nhân sự kiện dân ca ví giặm đậm đặt chất Nghệ Tĩnh được công nhận di sản Thế giới UNESCO, lại được dẫn dắt bởi một giọng chuẩn Hà Nội của ngay chính người dẫn chương trình thuộc đài mình Tại Hội nghị triển khai kế hoạch công tác năm 2015

và tổng kết phong trào thi đua lĩnh vực phát thanh - truyền hình năm 2014, vấn đề bản sắc được Bộ trưởng Bộ Thông tin truyền thông Nguyễn Bắc Son chỉ rõ là một trong những tồn tại hạn chế lớn nhất của các đài truyền hình địa phương hiện này:

“Tin tức phát thanh, truyền hình có quá nhiều tin lễ tân, ít có các phóng sự, điều tra

có chất lượng Là đài phát thanh, truyền hình địa phương, song ở một số đài, bản sắc địa phương không rõ nét Thậm chí có đài, nếu không nhìn vào logo của đài, thì không biết đây là đài của địa phương nào, vì nội dung không thể hiện rõ đặc trưng của địa phương mình”

- Yêu cầu về kết cấu chương trình

Khái niệm được từ điển Tiếng Việt giải thích“kết cấu là sự phân chia và bố trí các phần, các chương mục theo một hệ thống nhất định để thể hiện nội dung của tác phẩm” [50, tr.469] Trong báo chí, khái niệm kết cấu tác phẩm báo chí rất gần với quan niệm về cấu trúc, bố cục tác phẩm báo chí… Trong Chương trình Thời sự, kết cấu chương trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Đó là cách thức tổ chức về mặt hình thức lẫn nội dung chương trình nhằm mang lại hiệu quả tác động cao nhất sự lựa chọn, sắp xếp, xây dựng các yếu tố thuộc về nội dung theo một hệ thống, và thành một chương trình trọn vọn Trong đó, từng tác phẩm tin tức, phóng sự, ghi nhanh là linh kiện để xây dựng kết cấu chương trình Thời sự Nó quyết định đến chất lượng thông tin và giá trị thông điệp mà chương trình muốn gửi tới công chúng

Theo PGS.TS Dương Xuân Sơn: “ khi xây dựng kết cấu tác phẩm báo chí, người làm báo phải căn cứ vào chủ đề, đề tài, tài liệu cụ thể, đối tượng cần tác động và các yêu cầu cụ thể khác của báo mình, đồng thời kết hợp với vị trí của