Crườơg C720 inít Dién Sdng kiến kinh ughiém mén Jéa hoe 8 BAN TOM TAT DE TAI * Tên sáng kiến kinh nghiệm: “Hướng dẫn học sinh giải tốt bài tập tính theo phương trình hóa học thông qua
Trang 1
Crườơg C720 ()(inít Dién Sdng kiến kinh ughiém mén Jéa hoe 8
BAN TOM TAT DE TAI
* Tên sáng kiến kinh nghiệm: “Hướng dẫn học sinh giải tốt bài tập tính theo phương trình hóa học thông qua việc giảng dạy môn Hóa 8 ở trường THCS Ninh
Điền”
* Người thực hiện: Dương Thị Hồng Vân
* Đơn vị: Trường THCS Ninh Điền
1 Ly do chon dé tai:
Năm học 2010-2011 là năm thứ 5 toàn ngành giáo dục hưởng ứng cuộc vận động
“hai không” với 4 nội dung Là một giáo viên tâm huyết với nghề tôi luôn trăn trở phải
làm thế nào đề thực hiện tốt cuộc vận động này Do đó tôi đã cô gắng đề cập đến vẫn đề nhằm giúp các em học sinh nâng cao chất lượng học tập, có thể giải được các dạng bài tập lập phương trình hóa học và tính theo phương trình hóa học một cách đơn giản hơn,
dễ hiểu hơn Đây chính là lí đo trong nội dung đề tài này: “Hướng dẫn học sinh giải
tốt bài tập tính theo phương trình hóa học thông qua việc giảng dạy môn Hóa 8 ở
trường THCS Ninh Điền”
2 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
Đối tượng: Học sinh khối 8
Phương pháp nghiên cứu:
- Điều tra thực trạng, thực tế giảng dạy
- Nghiên cứu tài liệu
- Ứng dụng thể nghiệm
- Xây dựng các phương pháp nghiên cứu giải bài tập hóa học dựa trên cơ sở
đôi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực của học sinh “lấy học sinh làm trung tâm”
3 Đề tài đưa ra giải pháp mới:
Ngay từ đầu năm học tôi đã định hướng và thực hiện giải pháp này nhằm giúp
học sinh hiểu và biết cách giải một bài toán tính theo phương trình hóa học, từ đó khơi
dậy niềm tin và hứng thú cho học sinh trong tiết học, giúp các em có một kiến thức cơ bản, phát triển tư duy, óc sang tao cua hoc sinh khi giải bài tập hóa học đồng thời tạo điều kiện cho học sinh chủ động tiếp thu bài học và đạt kết quả khả quan trong học tập
4 Hiệu quả áp dụng
Tôi thực hiện đề tài này đối với học sinh khối 8 bản thân tôi sẽ nỗ lực đến cuối
năm học không còn học sinh yếu kém bộ môn
5 Pham vi 4p dung
Với kết quả đạt được tôi sẽ tiếp tục áp dụng khi giảng đạy các bài học tiếp
theo trong chương trình Hóa học 8 Ngoài ra đề tài này còn có thể là tài liệu tham khảo cho đồng nghiệp cùng bộ môn Hóa học của các trường bạn trong huyện
Ninh Điển, ngày 19 tháng 3 năm 2011
Người thực hiện Dương Thị Hồng Vân
Trang 2
Hiện nay, mục tiêu giáo dục đào tạo của nước ta là “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bối đưỡng nhân tài”, chính vì vậy, bản thân mỗi giáo viên phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, tìm tòi, đôi mới phương pháp dạy và học để đạt được kết quả khả quan nhất Giảng dạy môn Hóa học, giáo viên không chỉ giúp các em lĩnh
hội được những kiến thức về các chất và những qui luật biến đổi chất này thành chất
khác mà còn rèn cho các em những kỹ năng tính toán, phương pháp tư duy hóa học, biết cách phân tích, so sánh, đối chiếu, tông hợp
Vì môn Hóa học là môn khoa học các em học sinh lớp § mới “nhập môn” nên còn rất mới mẻ và xa lạ Ngoài việc các em phải hiểu rỏ bản chất và nắm vững những kiến thức cơ bản về các hiện tượng, các chất, các quy luật biến đổi của các chất, các em còn phải biết vận dụng lý thuyết để giải bài tập Hóa học Bài tập Hóa học có vai trò quan trọng trong dạy học Hóa học Nó góp phần to lớn trong việc dạy học Hóa học tích
cực khi người Thầy giúp học sinh hiểu được bài tập Hóa học, như là nguồn kiến thức để các em tìm tòi, phát hiện kiến thức, kỹ năng
Bản thân tôi là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn hoá học tôi thấy môn hoá học là môn học rất mới mẻ, rất khó, nhất là với học sinh lớp 8 Là năm đầu làm quen với môn học này, học sinh rất lo lắng và rất nhiều em không biết làm bài tập tớnh toán Trong
chương trình Hóa học lớp 8 đôi mới có rất nhiều dạng bài tập Trong đó dạng bài tập
tính theo phương trình hóa học là một dạng bài tập khó và có nhiều ứng dụng trong thực tế đời sống
Muốn các em giải quyết tốt những bài tập tính theo phương trình hóa học là một việc làm rất cần thiết và cũng cần rất nhiều sự đầu tư, chuẩn bị kỹ lưỡng chu đáo của giáo viên Có được nền tảng cơ bán về những kỹ năng tính toán, giải bài tập Hóa học nói chung về những dạng bài tập tính phương trình hóa học nói riêng vững chắc, sẽ là
cơ sở giúp các em sẽ học tốt hơn, nâng cao ở các lớp trên sau này về bộ môn Hóa học
Năm học 2010-2011 là năm thứ 5 toàn ngành giáo dục hưởng ứng cuộc vận động
“hai không” với 4 nội dung Là một giáo viên tâm huyết với nghề tôi luôn trăn trở phải làm thế nào để thực hiện tốt cuộc vận động này Do đó tôi đã cô găng theo khả năng dé
dé cap dén van dé nham giup cac em hoc sinh nang cao chat lượng học tập, có thê giải được các dạng bài tập lập phương trình hóa học và tính theo phương trình hóa học một
cách đơn giản hơn, dễ hiểu hơn Chính vì thế tôi chọn và nghiên cứu đề tài: “Hướng
dẫn học sinh giải tốt bài tập tính theo phương trình hóa học thông qua việc giảng
Trang 3
II PHAM VI NGHIÊN CỨU
- Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Hóa học lớp 8, tôi nhận thay học sinh lớp 8 nói chung còn yếu kiến thức về tính toán, đa số các em không giải được bài tập hóa học tính theo phương trình hóa học Vì thế, bản thân tôi chỉ tập trung nghiên cứu tìm ra giải pháp hướng dẫn học sinh giải được bài tập tính theo phương trình hóa học Trong phạm
vi đề tài chỉ thực hiện ở lớp 8A¡, 8A;, 8A: của trường THCS Ninh Điền huyện Châu
Thành - Tây Ninh
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Điều tra thực trạng, thực tế giảng dạy
- Nghiên cứu tài liệu
- Ứng dụng thể nghiệm
- Xây dựng các phương pháp nghiên cứu giải bài tập hóa học dựa trên cơ sở đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực của học sinh “Lấy học sinh làm trung tâm”
e Phương pháp nêu vẫn đề, so sánh, tổng hợp khái quái
e Phương pháp học tập theo nhóm nhỏ
, e Chọn lọc những dạng bài tập thích hợp với các đối tượng giỏi, khá trung bình, yêu
e Phương pháp luyện tập: thực hiện trên các phiếu học tập dé giải các bài tập tính
theo phương trình hóa học
e Sử dụng bài tập hóa học là phương tiện để tích cực hoạt động của học sinh ở mọi cấp bậc
Trang 4
B NỘIDUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Các văn bản chỉ đạo của cấp trên
- Nghị quyết trung ương 2 Khóa VIII của Đảng khẳng định: “phải đổi mới
phương pháp dạy học, khắc phục lối truyền đạt kiến thức một chiều, rèn luyện nếp tư duy của người học” Đổi mới phương pháp dạy học hiện nay chính là hướng tới việc đạy tốt và học tốt theo cách lẫy người học làm trung tâm của quá trình dạy học Muốn vậy, giáo viên cần phải hiểu và vận dụng tốt các phương pháp tích cực trong mỗi tiết
+ Giáo viên chú ý định hướng, tổ chức hoạt động học tập, qua đó giúp học sinh
tự lực khám phá những kiến thức mới, tạo điều kiện cho học sinh không chỉ lĩnh hội
được nội dung kiến thức mà còn nắm được phương pháp đi đến kiến thức đó
+ Giáo viên tạo điều kiện cho học sinh tập luyện và vận dụng tốt những kiến thức đã học đề có thê rút ra được kinh nghiệm học tập bộ môn
- Thực hiện nghị quyết số 40 / 2000 / QH10 ngày 09 / 12 / 2000 của Quốc hội khóa X của Thủ tướng chính phủ về đổi mới chương trình giáo dục phố thông, đã
khẳng định mục tiêu của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là “Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục toàn diện cho thé hệ trẻ, đáp ứng yêu câu phát triển của nguồn nhân lực phục vụ cho công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phô thông ở các nước đang phát triển trong khu vực và trên thé gid”,
- Chương trình giáo dục phố thông ban hành kèm theo quyết định số
16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng nêu :
Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng môn học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh nhằm xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân cho học sinh
2 Quan niệm đôi mới phương pháp dạy học Hóa học
Đôi mới phương pháp dạy học Hóa học ở Trường THCS dựa trên cơ sở quan niệm tích cực hóa hoạt động của học sinh và lay hoc sinh lam trung tam trong qua trinh dạy học Đôi mới phương pháp dạy học được đặt ra do yêu câu đôi mới mục tiêu giáo dục, đôi mới nội dung giáo dục và cần được tiễn hành đồng bộ với đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh
Một trong những điểm mới cuả mục tiêu giáo dục phô thông là tập trung hơn nữa tới việc hình thành năng lực; năng lực nhận thức, năng lực hành động ( năng lực giải quyết vẫn đề), năng lực thích ứng cho học sinh
Mục tiêu môn Hóa học đã được xác định như sau:
“ Môn Hoá học ở Trường THCS có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục
tiêu đào tạo của nhà trường THCS Môn học này cung cấp cho học sinh một hệ thống
Trang 5
Crườơg C720 ()(inít Dién Sdng kiến kinh ughiém mén Jéa hoe 8
kiến thức phô thông, cơ bản và thiết thực đầu tiên về Hóa học, hình thành ở các em một
số kỹ năng phô thông, cơ bản và thói quen làm việc khoa học, góp phần làm nền tảng cho việc giáo dục xã hội chủ nghĩa, phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động, chuẩn bị cho học sinh học lên và đi vào cuộc sống lao động
Chương trình môn Hóa học ở Trường THCS phải giúp cho học sinh đạt các mục tiêu cụ thể sau đây :
a Về kiến thức: yêu cầu học sinh phải nhớ, nắm vững hiểu rõ các kiến thức cơ bản trong chương trình, sách giáo khoa, đó là nền tảng vững vàng để có thê phát triển năng lực nhận thức ở cấp cao hơn
b Về kĩ năng: HS có hệ thống kĩ năng hóa học cơ bản và thói quen khoa học gồm: + Kĩ năng học tập: phát triển kĩ năng học tập đặc biệt là tự học, biết thu thập và xử
lí thông tin, lập bảng biểu, sơ đồ, tư duy, làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm, làm
báo cáo nhỏ trình bày trước lớp, tô
+ Kĩ năng thực hành hóa học: rèn luyện và phát triển kĩ năng quan sát thí nghiệm
Học sỉnh biết lắp đặt một số bộ thiết bị thí nghiệm hóa học, biết bố trí và thực hiện một
số thí nghiệm đơn giản để tìm hiểu nguyên nhân của một số hiện tượng của quá trình hóa học
+ Kĩ năng vận dụng kiến thức hóa học: phát triển tư duy thực nghiệm — quy nạp, chú trọng phát triển tư duy lí luận
c Về thái độ và tình cảm: Học sinh có hứng thú học tập bộ môn, phát hiện và giải quyết vẫn đề một cách khách quan trung thực trên cơ sở phân tích khoa học, có ý thức trách nhiệm với bản thân, với xã hội và cộng đồng, ý thức vận dụng những tri thức hóa học vào cuộc sống
II CO SO THUC TIEN
1 Thwe trang ciia viéc day va hoc Héa học ở trường THCS Ninh Điền
* Thuận lợi:
- Được sự quan tâm của hiệu trưởng nhà trường, tô chuyên môn và sự quan tâm
nhiệt tình của đồng nghiệp
- Trường được ngành cung cấp đây đủ thiết bị dạy học
- Các em học sinh có day đủ sách giáo khoa, thuận lợi cho việc chuẩn bi bai va lam bai tap trong sach giao khoa
- Đa số các em có ý thức học tập khá tốt, nhiều em tích cực hoạt động trong giờ học, tham gia xây dựng bài
* Khó khăn:
Qua quá trình trực tiếp giảng dạy, trao đổi với giáo viên trong tô chuyên môn cũng như trò chuyện với học sinh về vẫn đề học tập bộ môn, kết hợp với các thông tin
thu thập được qua kiểm tra kiến thức từ học sinh đã cho thấy những vấn đề sau:
- Nhiều học sinh còn thụ động, chưa có thái độ tích cực xây dựng bài, chưa có hứng thú trong học tập Một số học sinh ít tập trung vào tiết học mà thê hiện thái độ thờ
ơ, tỏ ra nhàm chán, chỉ chống chế để chép bài cho qua
- Kiến thức học sinh không đồng đều, khả năng tiếp thu khác nhau
- Học sinh viết phương trình phản ứng chưa đúng, không cân bằng được phương
trình mà đây là cơ sở để giải bài toán tính theo phương trình hóa học
- Các em chưa xác định được yêu cầu đề bài cho, chưa nắm vững công thức tính toán, cũng như tiến trình giải bài tập tính theo phương trình hóa học
Trang 6
không nắm vững kiến thức ảnh hưởng đến chất lượng học tập của các em
- Một số em chưa xác định được mục đích học tập, khâu chuẩn bị bài và làm bài tập ở nhà còn hạn chế Các em chỉ làm bài qua loa để đôi phó khi giáo viên kiểm tra, vì thế vào lớp các em rất thụ động
- Các em chưa rèn luyện được kĩ năng viết và cân bằng phương trình hóa học,
cách biến đôi công thức,
2 Sự cần thiết của đề tài:
Xuất phát từ những vẫn đề trên và thực trạng của việc dạy học hóa học ở trường THCS như đã nêu, chúng tôi nhận thấy cần phải hướng dẫn học sinh cách nhận dạng và giải đúng các dạng bài tập tính theo phương trình hóa học Đối với học sinh lớp 8 mới làm quen môn hóa học, nhằm giúp học sinh yêu thích môn hóa trước hết các em phải tự tin trong giờ học mà việc hoàn thành bài tập ở nhà góp phần tạo cho học sinh thêm vững lòng tin và hứng thú hơn trong giờ học hóa học Vì vậy giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách giải tốt các bài tập dạng tính theo phương trình hóa học
II NỘI DUNG VẤN DE
1 Vẫn đề đặt ra
Năm học 2009 — 2011 được sự phân công của trường tôi dạy 3 lớp 8A), 8Ad, SA¿, với kinh nghiệm của những năm học trước khi dạy học sinh giải bài tập định lượng, học sinh rất ngại và thường làm sai nhiều, khi đưa ra bài toán học sinh không
biết phải bắt đầu từ đâu, giải như thế nào, nhiều em lúng túng và thường giải sai Bản
thân nhận thấy, đa số học sinh chưa năm vững phương trình hóa học, không biết biến đôi công thức, chưa biết áp dụng công thức và các bước tiến trình giải một bài tập theo phương trình hóa học, đây là chỗ hỏng vô cùng quan trọng nếu không khắc phục kịp thời sẽ ảnh hưởng rất lớn đến việc học môn Hóa học sau này
Đứng trước thực trạng trên, làm thế nào để giúp các em năm vững kiến thức, là
giáo viên trực tiếp giáng dạy tôi luôn trăn trở phải tìm ra giải pháp thích hợp để học sinh học tốt hơn Bởi vậy, vẫn đề đặt ra là làm thế nào để học sinh nắm được phương pháp giải bài tập tính theo phương trình hóa học một cách thành thạo, đây là vấn đề mà giáo viên đạy Hóa học rất quan tâm
2 Giải quyết vấn đề
2.1 Phương pháp hình thành kỹ năng giải bài tập hóa học định lượng:
Cùng với việc hình thành khái niệm hoá học, HS cần được thực hiện giải một
hệ thống bài tập theo sơ đồ định hướng sau:
- Nghiên cứu đầu bài, xác định những dữ kiện đầu bài đã cho và yêu cầu
Trang 7
Crườơg C720 ()(inít Dién Sdng kiến kinh ughiém mén Jéa hoe 8
- Kiểm tra lời giải
Việc giải bài tập hoá học theo sơ đồ định hướng là rất quan trọng, giúp học sinh giải quyết vấn đề một cách khoa học
Việc lựa chọn và xây dựng những bài tập hoá học nội dung có nhiều cách giải,
có cách giải ngắn gọn, thông minh, đóng vai trò quan trọng đối với việc hình thành kỹ năng giải bài tập hoá học định lượng Đặc biệt, các bài tập yêu cầu vận dụng kiến thức,
kỹ năng để giải quyết một số vẫn đề thực tiễn học tập hoá học
2.2 Yêu cầu cần thiết để giải bài tập tính theo phương trình hóa học:
Để đạt được kết quả tốt, giáo viên và học sinh cần thực hiện tốt các yêu cầu sau : a/ Đôi với học sinh :
- Sử dụng thành thạo công thức liên hệ giữa số mol, khối lượng, khối lượng mol,
+ Viết đúng công thức hóa học cuả các chất phản ứng và chất mới sinh ra
+ Chọn hệ số phân tử sao cho số nguyên tử của mỗi nguyên tố ở 2 vế đều băng nhau
- Dựa vào phương trình hóa học nhất thiết phải rút ra tỉ lệ số mol của chất cho biết
và chất cần tìm
+ Trong những bài toán tính theo phương trình hóa học khi chỉ biết lượng của một trong các chất phản ứng hoặc chất mới sinh ra trong phản ứng là có thể tính được
lượng của chất còn lại
+ Lượng các chất có thể tính theo mol, theo khối lượng là gam, kilôgam, tấn hoặc theo thê tích là mililit, hoặc lít hoặc cm, m”
* Lưu ý :
Tất cả các bài toán này được tính theo cách lập qui tắc tam suất
b Đối với giáo viên:
- Củng có kiến thức về cách tính công thức liên hệ giữa các đại lượng số mol,
khối lượng, khối lượng mol, thể tích và thể tích 1 mol khí ở đktc
- Chọn lọc bài tập phù hợp các đối tượng
- Phương phấp giảng dạy giải bài tập phải linh động, kích thích sự hoạt động của học sinh
Trang 8
2.3.1/ Dang 1: Bai toan tinh theo số mol
Tính khối lượng (hoặc thể tích chất khí ở đkfec) của chất này khi đã biết lượng (hoặc thể tích khí) của một chất khác trong phản ứng
Học sinh năm được khối lượng hoặc thể tích của một chất là như thế nào từ đó
tìm khối lượng hoặc thể tích của chất và các công thức có liên quan
2.3.1.1/ Xác định khối lượng của một chất
a Các bước thực hiện:
Trước tiên giáo viên giúp học sinh nhớ lại các công thức:
- Tìm khối lượng mol của chất
- Tìm số mol của chất băng công thức:
- Suy ra khối lượng theo công thức: m=nxM
- Hướng dẫn các em về các đại lượng:
+m là khối lượng (tính bằng g) của một lượng nguyên tố hay 1 lượng chất nào đó
Trang 9Sdng kién kinh aghiém méu Jéa hoe 8
Seubng SIOCS Winh Dién
PTHH: Zn + 2HCl > ZnCl, + H,T
Theo đê bài: 0,5mol_ ny?
Số mol HCI cần dùng
0,5.2 Nuc) = TT = 1(mol) Khối lượng axít HCI cần dùng :
Myq =n.M= 1 36.5¢g = 36,58
Ví dụ 2 : (Bài tập số 3 trang 75 SGK)
Có phương trình hóa học sau :
CaCO,—'—>CaO + CO,
a/ Can dung bao nhiéu mol CaCO, dé diéu ché duoc 11,2g CaO ?
b/ Muốn điều chế được 7g CaO can ding bao nhiéu gam CaCO;?
SO mol CaCO; can dung :
Neaco, = "cao = 0,2(mol)
Khối lượng CaCO, can ding :
Mego, ="AMcaco, = 9,2.100g = 20(g) b/ Số mol CaO
Trang 10
0,125mol 0,125mol
Theo PTHH ta c6 : Neyco, = "cao = 9,125(mol)
Khôi lượng CaCO: cân dùng :
meuco, =n-M¿„c„, =0,125.100g = 12,5(g) 2.3.1.2/ Xác định thể tích của một chất
a Các bước thực hiện:
Trước tiên giáo viên giúp học sinh nhớ lại các công thức:
- Tìm khối lượng mol của chất
- Tìm số mol của chất bằng công thức:
V 22,4
- Từ phương trình hóa học suy ra số mol của chất cần tìm
- Tính thê tích theo công thức: V=nx22,4
- Hướng dẫn các em về các đại lượng:
-Mu6n tinh V,, thiphaicon, mà đê chưa cho n„ Phải tìm nzn trước sau
đó suy ra sô mol n„
- Giáo viên yêu câu học sinh cho biệt công thức tính nạ,
Trang 11
a/ Nếu có 3,5 mol CaCO tham gia phản ứng sẽ sinh ra bao nhiêu lit CO) (dktc)?
b/ Nếu thu được 13,44 lít khí CO; ở đktc thì có bao nhiêu gam chất rắn tham gia
a Vio, = ?
b Mehét tao thanh =?và TH chát tham gia =?
- Muốn tính Veo, thì phải có nạ¿ mà đề chưa cho ncọ, Phải tìm ncạo trước dựa vào mẹao
- Giáo viên yêu câu học sinh cho biệt công thức tính nẹạo,
fcaco, — fco, 3,5(mol)
Thể tích khi CO, sinh ra 6 dktc :
Veo, =N.22,4 = 3,5.22,4 = 78,4(1) b/
Veo, 13,44 22A 22,4 0.60n21)
CaCO,—"—>CaO + CO,
0,6mol 0,6mol 0,6mol Theo PTHH ta có :
Ncaco, = "cao = "co, = 0,6(mol)
Khéi lượng CaCO; cần dùng :