Tác động của nhà máy thủy điện đến môi trường

Tác động hoạt động thủy điện ảnh hưởng đến môi trường . Thủy điện không gây ô nhiễm nhưng có tác động mạnh mẽ và trực tiếp ảnh hưởng đến môi trường như làm biến đổi chế độ thủy văn , phá vỡ môi trường sống của các loài sinh vật ở cửa xả lũ , gây lũ lụt , ảnh hưởng tới rừng đầu nguồn , làm mất và tuyệt chủng các loài cá quý hiếm , ảnh hưởng tới địa hình thượng lưu , cắt ngang dòng chảy trên sông ....

Lời mở đầu

Với sự phát triển của thế giới ngày nay nguồn năng lượng được coi là yếu

tố quan trọng nhất Sử dụng quá mức các nguồn năng lượng không tái tạo dẫn tới ngày càng nhiều nguồn năng lương bị khan hiếm cạn kiệt

Ngày nay con người đã tận dụng các nguồn năng lượng tự nhiên : gió , năng lượng mặt trời , nước…

Thủy điện là nguồn điện có được từ năng lượng nước Đa số năng lượng thủy điện có được từ thế năng của nước được tích tại các đập nước làm quay một tuốc bin nước và máy phát điện Kiểu ít được biết đến hơn là sử dụng năng lượng động lực của nước hay các nguồn nước không bị tích bằng các đập nước như năng lượng thủy triều

Thủy điện không gây ô nhiễm môi trường , nhưng các hoạt động thủy điện

và nhà máy thủy điện sẽ gây tác động đến môi trường bằng cách thay đổi môi trường , ảnh hưởng đến sử dụng đất đai nhà cửa và môi trường sống tự nhiên ở khu vực đập

Bài tiểu luận này sẽ làm rõ tác động của hoạt động thủy điện đến môi trường , các biện pháp giảm thiểu và thực trạng thủy điện của Việt Nam

I.Giới thiệu chung về thủy điện

I.1 Ưu điểm của thủy điện

Hình 1 : Đập thủy điện trên sông Mê Kông Thủy điện đã sản sinh ra được nguồn năng lượng khổng lồ phục vụ nhu cầuthiết yếu của con người đồng thời giải quyết được vấn đề cạn kiệt năng lượng của thế giới Lợi ích lớn nhất của thủy điện là hạn chế được giá thành nhiên liệu.Các nhà máy thủy điện không phải chịu cảnh tăng giá của nhiên liệu hóa thạch như dầu mỏ , khí thiên nhiên hay than đá, và không cần phải nhập nhiên liệu Các nhà máy thủy điện cũng có tuổi thọ lớn hơn các nhà máy nhiệt điện, chi phí nhân công cũng thấp bởi vì các nhà máy này được tự động hoá cao và có ít ngườilàm việc tại chỗ khi vận hành thông thường

Các nhà máy thủy điện hồ chứa bằng bơm hiện là công cụ đáng chú ý nhất

để tích trữ năng lượng về tính hữu dụng, cho phép phát điện ở mức thấp vào giờ thấp điểm (điều này xảy ra bởi vì các nhà máy nhiệt điện không thể dừng lại hoàn toàn hàng ngày) để tích nước sau đó cho chảy ra để phát điện vào giờ cao điểm hàng ngày

Việc vận hành cách nhà máy thủy điện hồ chứa bằng bơm cải thiện hệ số tảiđiện của hệ thống phát điện Những hồ chứa được xây dựng cùng với các nhà máy thủy điện thường là những địa điểm thư giãn tuyệt vời cho các môn thể thaonước, và trở thành điểm thu hút khách du lịch Các đập đa chức năng được xây dựng để tưới tiêu, kiểm soát lũ, hay giải trí, có thể xây thêm một nhà máy thủy điện với giá thành thấp, tạo nguồn thu hữu ích trong việc điều hành đập.

(Nguồn: Wikipedia )

I.2 Nhược điểm của thủy điện

Các dự án nhà máy thủy điện lớn có thể phá vỡ sự cân bằng của hệ sinh thái xung quanh Hoạt động của nhà máy thủy điện tác động rất lớn đến môi trường

“Hydropower does not pollute the water or the air However, hydropower facilities can have large environmental impacts by changing the environment andaffecting land use, homes, and natural habitats in the dam area.”

(Nguồn : Wikipedia )

II Các hoạt động cửa nhà máy thủy điện tác động đến môi trường

và biện pháp giảm thiểu

II.1 Môi trường địa chất địa mạo

 Tác động

- Gây động đất kích thích Nguyên nhân trong quá trình xây dựng cần

có hoạt động nổ mìn để khai thác vật liệu xây dựng như: đất, đá,… và để chuyển hướng dòng chảy của sông…

- Gây sụt lở xói mòn đất (hình 2)

Hình 2 : Sụt lở đất do hoạt động của nhà máy thủy điện

 Biện pháp gỉam thiểu :

- Quan trắc long dẫn hạ du , chống xói mòn cục bộ

- San lấp hố khai thác và phủ xanh bề mặt

(Nguồn : Environmental Impacts of Hydroelectric Power )

II.2 Môi trường đất

Thiệt hại về diện tích đất do xấy dựng là tác động chính yếu trong quá trìnhxây dựng đập thủy điện

 Nguyên nhân :

- Tổn thất về đất vĩnh viễn do việc xây dựng hồ chứa làm ảnh hưởng đến

hệ sinh thái Tuy vậy việc thay đổi một diện tích đất bằng một diện tích nước hồđối với môi trường đất khu vực lân cận hồ chứa lại là một chuyển biến tích cực:tăng diện tích mặt nước dẫn đến tăng độ ẩm không khí, tăng lượng nước ngầmtrong đất, góp phần tăng trưởng tốt cho lớp phủ thực vật hoặc cây trồng xungquanh hồ Điều này có tác dụng chống xói mòn, giữ độ phì trong đất

- Tổn thất về đất do việc chiếm dụng tạm thời trong xây dựng làm nơi ăn,

ở cho công nhân, kho, bãi chứa,…

 Hậu quả của những tác động trên :

- Gây nên sự thay đổi cơ cấu sử dụng đất:

+ Nếu đất làm hồ chứa trước đây là khu vực dân cư sinh sống và hoạtđộng canh tác nông nghiệp nay bị chiếm dụng và sau khi dự án đi vào hoạtđộng thì nó sẽ là vùng để khai thác, nuôi trồng thuỷ sản

+ Nếu đất này trước đó là rừng nay bị chiếm dụng sẽ gây mất mát lớncho hệ sinh thái: từ hệ sinh thái cạn chuyển sang hệ sinh thái nước

+ Nếu những vùng bị chiếm dụng mà chứa các mỏ tài nguyên khoángsản trong lòng đất thì quá trình làm hồ chứa này đã làm mất mát tái nguyêntrong khu vực đó đồng thời làm cản trở việc khai thác tài nguyên

- Gây nên sự thay đổi cơ cấu nghề nghiệp cho người dân: từ hoạt động nông nghiệp, nghề rừng chuyển sang nghề nuôi trồng đánh bắt thuỷ sản

 Biện pháp giảm thiểu :

- Với việc mất diện tích đất cần:

+ Qui hoạch cẩn thận các vùng đất chiếm dụng tạm thời phục vụ xâydựng một cách hợp lý để giảm thiểu các tác động đến môi trường

+ Lập kế hoạch di dời các loài động vật sống trong khu vực lòng hồđến nơi ở mới (khu vực lân cận, hoặc khu bảo tồn) Còn với các thực vật sốngtrong khu vực đó sẽ được điều tra, khảo sát nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên gỗ

và bảo vệ thực vật vùng ven hồ chứa

+ Với khu vực chứa mỏ tài nguyên thì cần tập trung khai thác mỏ trướckhi cho tích nước

- Với nguy cơ xói mòn, sạt lở đất:

+ Các khu vực khai thác đất đá,… để xây dựng thì cần qui hoạch cẩn thận.

+ Các hoạt động mở đường cần có biện pháp gia cố, tăng độ ổn định sườndốc đối với hệ thống đường sá mở trên địa hình dốc, đặc biệt là đường gần sông

II.3 Môi trường nước

II.3.1 Ảnh hưởng đến chế độ thủy văn

Chế độ thủy văn sẽ thay đổi căn bản từ dạng sông suối thành dạng hồchứa với mực nước hồ Hàng năm mực nước hồ chứa sẽ thay đổi từ mực nướcchết đến mực nước dâng bình thường

Tại hạ lưu đập sẽ có thay đổi lớn về điều kiện thủy văn so với trước khixây dựng công trình, mùa kiệt dòng chảy vào hồ chứa sẽ bị giảm nhưng tăng lênđáng kể ở hạ lưu nhà máy làm tăng khả năng tưới cho các vùng canh tác vensông

II.3.2 Ảnh hưởng đến chất lượng nước

 Trong quá trình thi công

+ Một lượng đất đá được đổ vào các sông suối để chặn dòng, các hoạt động

về khai thác đất, đá, cát, khi đào bóc tầng phủ, các trạm sản xuất vật liệu khi rửa

đá, cát cho trạm trộn bê tông, các công tác đào móng, đào làm đường thi công các đập, đào kênh v.v khi gặp trời mưa một lượng bùn cát chảy tràn xuống sông suối làm tăng độ đục của nước sông lên (Hình 3)

Hình 3 : Nước sông đục ngầu nơi sạt lở đất thủy điện (nguồn : tinmoitruong.vn)

 Trong quá trình thi công cần có các biện pháp giảm thiểu để hạn chế đến mức thấp nhất về lượng bùn cát chảy vào sông Các biện pháp cần thiết đó

là hạn chế việc đào bới đất, cần có các rãnh thoát nước hoặc cấp thoát ra các bể lọc lắng và xử lý trước khi xả ra sông

+ Một lượng nhiên liệu rất lớn để phục vụ cho nhu cầu hoạt động của cácphương tiện cơ giới, máy móc v.v… và nếu các nhiên liệu này bảo quản khôngcẩn thân có thể gây ra sự cố tràn dầu, có thể tràn trực tiếp vào sông hoặc đượcxâm nhập theo dòng chảy vào sông Khả năng khắc phục sự cố này là rất khó

 Ngay từ đầu phải có khu vực dành riêng cho việc dự trữ nhiên liệu an toàn

và được bảo vệ nghiêm ngặt

+ Một lượng không nhỏ chất thải rắn từ quá trình xây dựng như các chấthữu cơ, hoặc kim loại sẽ góp phần làm tăng hàm lượng chất rắn lơ lửng, gây ônhiễm hữu cơ, ô nhiễm kim loại nặng.

+ Bên cạnh đó, do trong quá trình thi công còn sử dụng chất nổ để khai thác

đá, làm đường hầm tuy-nen, phá đá mở rộng lòng sông tại tuyến đập chính, làmmóng tràn và nhà máy v.v nên các loại hóa chất sinh ra từ các loại thuốc nổ sẽlan truyền đến các dòng nước làm ảnh hưởng xấu đến chất lượng nước sôngtrong thời gian thi công

 Biện pháp quản lý chặt chẽ và quan trắc thường xuyên trong quá trình thicông, cũng như trong quá trình nhà máy đi vào hoạt động sẽ được triểnkhai

 Khi hồ chứa vận hành:

+ Ở thời kỳ đầu sự phân hủy các chất hữu cơ như cây cối, thân cây, rễ cây

và lá cây sẽ phát sinh những loại khí độc cao như Sunfide, metane, carbon

dioxide v.v… sẽ được hòa tan trong nước Ngoài ra các vật chất được tích tụ từ các nguồn nước sông suối đổ vào có thể gây nên nhiễm khuẩn trong nước hồ, làm ảnh hưởng đến chất lượng nước sông khi xả ra hạ lưu

+ Để giảm thiểu ô nhiễm hữu cơ là thu dọn lòng hồ sạch trước khi tích nước.Sau khi tích nước cần thả cá vào hồ vừa làm sạch thêm môi trường nước vừatăng giá trị kinh tế, đồng thời cần có biện pháp vớt rác định kì nhất là tại cáctuyến đập chính, phụ và đập tràn

+ Sự phân tầng nước hồ với sự chênh lệch nhiệt độ từ 1-5oC Sự phân tầng

sẽ làm thay đổi quá trình trao đổi nhiệt và khí Hậu quả là khi hồ đầy nước, ởtầng sâu ôxy sẽ bị khử nhưng ngược lại chất dinh dưỡng sẽ giàu hơn và nhiệt độthấp hơn ở tầng mặt, ở chỗ nước nông và thượng lưu ôxy sẽ giàu hơn

II.3.3 Ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản

 Ảnh hưởng ở khu vực hình thành hồ chứa

- Tạo thành vùng nước rộng lớn để nuôi cá và khai thác cá.

- Thay đổi chất lượng nước , phân tầng nhiệt độ, các thành phần hóa họcdinh dưỡng => thay đổi sinh thái, quần thể sinh vật ở vùng hồ

- Giảm thành phần loài thủy sản do mất một số loài sống ở vùng nước chảy

và nước nông

- Làm giảm một số loài cá quý hiếm như cá Chình , cá Chiên , cá sóc trăng ,

cá Nàng hương…

- Làm mất bãi đẻ của nhiều loài cá kinh tế và quý hiếm

 Ảnh hưởng ở thượng lưu hồ

- Gây ngập ú , úng ở đoạn sông phía trên hồ chứa làm phù sa lắng đọng , ảnh hưởng đến bãi đẻ và sự di chuyển của cá bố mẹ, làm giảm thiểu khả năng tự làm sạch của hồ nước

- Tốc dộ dòng chảy chậm lại làm thay đổi môi trường sống của thủy sinh vật , cá nước tĩnh thay thế cá nước chảy làm mất một số loài quý hiếm

 Ảnh hưởng ở hạ lưu đập

- Đập chắn ngang dòng sông (Hình 4) , cản đường di cư sinh sản

- Thay đổi chế đọ thủy văn, chất lượng nước làm đảo lộn nhiều hoạt động sống của thủy sinh vật

- Giữ lại khối lượng lớn nước giảm hàm lượng dinh dưỡng và sinh vật phù

du , làm mất bãi đẻ , bãi sinh trưởng

- Giảm diện tích ngập lụt , gia tăng lưu lượng dòng chảy mùa khô gây giảm sút nguồn lợi thủy sản , có thể dẫm tới tuyệt chủng

Hình 4 : Bản đồ thu nhỏ các nhà máy thủy điện nằm trên sông Mê Kông

 Ở vị trí xây dựng công trình

- Mất nơi sinh sống của các loài thủy sản

- Mất giá trị làm nơi sinh sống cho cá ở cửa xả (Hình 5 )

Hình 5 : Môi trường nước ở cửa xả đập thủy điện (nguồn : tinmoitruong.vn )

(Nguồn : http://nature.org.vn/ )

II.4 Môi trường không khí

Môi trường không khí khi nhà máy thủy điện đi vào hoạt động không có ảnh hưởng gì lớn gây khó khăn cho người dân

- Không khí khu vực xung quanh các nhà máy thủy điện trong quá trình xây dựng bị ô nhiễm do các bụi đá , bụi đất

- Độ ẩm không khí quanh vùng tăng cao , tăng độ ẩm đất ven hồ => tạo điều kiện thuận lợi để hệ sinh thái ven hồ phát triển

- Diện tích mặt nước tăng , có tác động tích cực đến biên độ ngày – đêm

II.5 Môi trường sinh thái

Hoạt động của thủy điện gây mất cân bằng hệ sinh thái

II.5.1 Đối với thực vật

 Tác động

- Trong quá trình xây dựng và thi công , khu vực đập chính , đập phụ , đập tràn , cửa lấy nước , nhà máy và các mỏ đất đá , đườn th công , khu vực lán trại , khu làm việc và sau khi tích nước , một số loài thực vật phân bố ở long

hồ sẽ bị mất đi ( chủ yếu là các loài thứ sinh và các loại cây trồng)

- Thành phần loài thực vật có giá trị khoa học và tài nguyên đều tập trung chủ yếu ở các kiểu rừng rậm nhiệt đới gió mùa => Khi xây dựng hình thành hồ chứa sẽ ít có nguy cơ gây trực tiếp diệt vong các loài này

 Biện pháp giảm thiểu:

- Chọn phương án ít bất lợi nhát về môi trường

- Quản lí chặt chẽ quá trình dân nhập cư vào khu vực dự án

- Bảo vệ rừng , ngă chặn việc đốt phá rừng làm đất canh tác chặt cây trog khu vực công trình và rừng đầu nguồn

- Giáo dục công nhân và nhân dân có ý thức bảo vệ rừng

II.5.2 Đối với động vật

Trong quá trình xây dựng sẽ tọa ra những xáo trônhs lớn đối với môi trường sống của động vật hoang dã trong khu vực dự án Việc sử dụng cơ giới suốt ngày đêm , nổ mìn khai thác vật liệu xây dựng , một lượng người lớn tập trung vào khu vực sẽ làm thú hoặc bị bắt hoặc bị nhảy ra khỏi khu vực Tác độngnày chắc chắn sẽ không tránh khỏi mức độ ảnh hưởng tùy thuộc vào qui mô xây dựng công trình Đối với động vật quý hiếm trong khu vực này hầu như không còn, do dân cư xâm nhập sâu vào hầu hết các nơi của khu vực dự án

Để hạn chế tối thiểu những tác động bất lợi của thủy điện đến các loài động vật cần áp dụng các biện pháp :

- Có các điều khoản ràng buộc trong hồ sơ mời thầu về công ti quản lí công nhân xây dựng trong việc bảo vệ thú rừng, cấm săn bắn thú, nổ mìn bắt cá

và chặt cây cối bừa bãi

- Qui định về tiêu chuẩn bảo vệ môi trường đối với các thiết bị máy móc sử dụng trong quá trình thi công đảm bảo không gây tiếng ồn, xả bụi khói v.v… quá tiêu chuẩn cho phép của Việt Nam

- Tìm kiếm và tổ chức các mỏ khai thác vật liệu xây dựng xa các cánh rừng

- Lập các hành lang an toàn cho thú di chuyển đến khu vực an toàn hoặc di chuyển chúng đến khu bảo tồn

- Kết hợp với chính quyền địa phương cũng như các ngành liên quan như kiểm lâm, công an v.v… nhằm mục đích bảo vệ rừng và thú rừng

- Giáo dục cho công nhân và người dân địa phương có ý thức yêu thiên nhiên

và sẵn sàng bảo vệ các loài động vật trên cạn và dưới nước

- Sẵn sàng cứu chữa và giúp đỡ khi gặp thú bị thương hoặc sự cố

II.6 Môi trường kinh tế xã hội

Thuỷ điện có tiềm năng rất lớn trong việc cải thiện công bằng xã hội trong suốt thời gian dự án được triển khai và quản lý theo cách thức đẩy mạnh sự công bằng giữa các thế hệ hiện tại và tương lai, giữa các cộng đồng bản địa và trong khu vực, giữa các nhóm bị thiệt hại và toàn xã hội nói chung

Thủy điện thúc đấy phát triển kinh tế xã hội theo chiều hướng tích cực ,

giúp các nước đang phát triển giải quyết được nhiều vẫn đề về việc làm , về nguồn năng lượng thiếu hụt

II.6.1 Sự phân bố lại dân cư

 Tác động

Khi xây dựng công trình bắt buộc phải xây dựng một mạng lưới giao thông dẫn đến các tuyến công trình, các đường tạm phục vụ thi công Các đường giao thông thuận lợi này sẽ dẫn đến một lượng lớn dân cư trong khu vực hoặc từ nơi khác đến để làm ăn sinh sống.

 Ảnh hưởng tiêu cực: làm gia tăng dân số, khai phá đất đai, sang nhượng đất đai trái phép, phá rừng làm nương rẫy, gây khó khăn trong việc kiểm soát về an ninh trật tự và phát sinh các tệ nạn xã hội

 Ảnh hưởng tích cực : đa dạng hóa các thành phần kinh tế tạo ra bộ mặt nông thôn phát triển, hàng hóa sản xuất sẽ lưu thông dễ dàng thuận tiện trong địa phương cũng như các địa phương khác xa hơn

 Biện pháp khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực :

Ban quản lý dự án kết hợp với chính quyền địa phương cũng như các ban ngành liên quan cần sớm có những biện pháp cụ thể về việc kiểm soát dân nhập

cư tự do và những người thân của những người làm dự án

II.6.2 Biến đổi phát triển kinh tế khu vực

Nhà máy thủy điện phát triển đồng thời cũng làm thay đổi nên kinh tế ở khu vực đó , ảnh ưởng nhiều mặt tích cực :

- Trong quá trình thi công công trình, nhiều cơ hội việc làm sẽ xuất hiện,giúp cho bộ phận thanh niên thất nghiệp có việc làm Những người có nghềnghiệp chuyên môn hoặc đã được đào tạo qua các trường đều có cơ hộiđược tiếp cận với công nghệ mới trong nhiều lĩnh vực khác nhau trong côngtác tư vấn, giám sát, thi công tại hiện trường

- Lưới điện quốc gia sẽ dẫn đến tận vùng xa nhất của các xã vùng sâu thuộc

dự án, với nguồn điện này ở đây sẽ hình thành các xưởng chế biến nông sảnthực phẩm tại chỗ, nơi giàu có về nguyên liệu như cà phê, chè, dâu tằm, cây

ăn quả v.v Ngoài ra các kế hoạch phát triển công nghiệp, nông nghiệp, tiểuthủ công nghiệp và khai khoáng qui mô lớn tại các huyện sẽ được phát