(TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ) NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

(LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ) NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM(LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ) NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM(LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ) NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM(LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ) NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

-O -

HOÀNG NGUYÊN KHAI

NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRÊN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

Chuyên ngành: Kinh tế Tài chính – Ngân hàng

Mã số: 62.34.02.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Quang Đào

TP HỒ CHÍ MINH NĂM 2014

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HCM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Quang Đào

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Hoàng Nguyên Khai (2015), Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam trong tiến trình hội nhập thị trường tài chính ASEAN Tạp chí Tài chính, Tháng

1

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI

Chủ đề năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam

đã, đang và tiếp tục là vấn đề thời sự, thu hút được sự quan tâm lớn cả từ gốc độ nghiên cứu, xây dựng và điều hành chính sách, quản trị và điều hành kinh doanh ngân hàng

Kể từ khi triển khai thực hiện hai luật ngân hàng ban hành năm 2008, thực hiện hai luật mới ban hành năm 2010 có hiệu lực từ năm 2011, cùng với mở cửa thị trường dịch vụ tài chính gia nhập tổ chức thương mại thế giới WTO, hoạt động ngân hàng nước ta ngày càng sôi động trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt của các tổ chức tín dụng (TCTD) Để tồn tại và phát triển được, các tổ chức tín dụng luôn phải thực hiện liên tục và không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh trong quá trình hoạt động, mở cửa thị trường dịch vụ tài chính, hội nhập kinh tế quốc tế

Vietcombank là một trong những NHTM đi tiên phong về mở cửa thị trường và hội nhập quốc tế, quy mô tài sản không ngừng tăng lên, đa dạng về sản phẩm dịch vụ, mạng lưới chi nhánh ngày càng tăng Đứng trước những yêu cầu đặt ra trong thực tiễn việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam nói chung và Vietcombank nói riêng luôn đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ Xuất phát từ thực tiễn của ngành ngân hàng Việt Nam nói chung,

Vietcombank nói riêng Tác giả đã lựa chọn đề tài: “Nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Ngoại thương Việt Nam trên thị trường Việt Nam” để nghiên cứu nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách đang đặt ra

trong thực tiễn ở nước ta hiện nay

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

– Hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại

– Phân tích, đánh giá, làm rõ thực trạng năng lực cạnh tranh của Vietcombank

2

trong giai đoạn 2009-2014

– Phân tích các nhân tố ảnh hưởng và mức độ tác động của các nhân tố đến năng lực cạnh tranh của Vietcombank

– Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank trên thị trường Việt Nam

– Kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank trong hệ thống NHTM Việt nam hậu khủng hoảng kinh tế toàn cầu, hội nhập quốc tế giai đoạn đến năm 2020

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Nam

thương Việt Nam

– Phạm vi thời gian:

Dữ liệu thứ cấp: Thu thập trong giai đoạn 2009 -2013

Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông tin đánh giá của nhân viên ngân hàng và khách hàng sử dụng dịch vụ của ngân hàng trong giai đoạn 2012-2014

tập trung vào năng lực cạnh tranh trên các gốc độ: Quy mô; Chất lượng dịch vụ; Nỗ lực xúc tiến bán hàng; Công nghệ; Phí dịch vụ

4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận:

Thứ nhất: Trên cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, tác

giả đưa ra quan điểm năng lực cạnh tranh của ngân hàng là: “Năng lực cạnh tranh của NHTM là khả năng kiểm soát các điều kiện kinh doanh thuận lợi của ngân hàng so với NHTM và tổ chức tài chính khác trong một môi trường nhất định nhằm thu được lợi nhuận tối đa”

Thứ hai: Tác giả đưa ra các chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh của NHTM

3

cụ thể như: Năng lực tài chính; Năng lực về sản phẩm dịch vụ; Trình độ công nghệ ngân hàng; Nguồn nhân lực và năng lực quản trị điều hành; Thị phần và tốc

độ tăng trưởng thị phần của ngân hàng thương mại

Thứ ba: Luận án cũng tập trung làm rõ các nhân tố tác động đến năng lực

cạnh tranh của NHTM bao gồm: Chất lượng dịch vụ; Nỗ lực xúc tiến bán hàng; Công nghệ; Giá bán (phí dịch vụ)

Những phát hiện, đề xuất mới rút ra được từ kết quả nghiên cứu, khảo sát của luận án:

Thứ nhất: Dựa vào số liệu thứ cấp để phân tích thực trạng năng lực cạnh

tranh của Vietcombank cho thấy: Quy mô tổng tài sản của Vietcombank ngày càng tăng trong giai đoạn 2009-2013 do đó, năng lực cạnh tranh của Vietcombank về quy mô tài sản đứng thứ 4 trong toàn hệ thống NHTM Việt Nam; Quy mô vốn chủ sở hữu của Vietcombank năm 2013 đứng vị trí thứ 3, nhưng sang năm 2014 đứng vị trí thứ 4 trong hệ thống NHTM Việt Nam; Năng lực sử dụng vốn của Vietcombank năm 2012 đứng thứ 5 trong toàn hệ thống NHTM Việt Nam; Về năng lực sản phẩm dịch vụ của Vietcombank đã giảm sút trong năm 2014 và đứng sau Agribank

Thứ hai: Dựa vào số liệu sơ cấp để phân tích các nhân tố tác động đến năng

lực cạnh tranh của Vietcombank và kết quả phân tích hồi quy như sau:

Năng lực cạnh tranh = -0,124 + 0,386*Quy mô + 0,312*Chất lượng +

0,185*Công nghệ + 0,101*Phí dịch vụ + 0,049*Xúc tiến

Kết quả hồi quy cho thấy: Quy mô có mức độ tác động cao nhất (0,386); Chất lượng có mức độ tác động là 0,312; Công nghệ có mức độ tác động là 0,185; Phí dịch vụ có mức độ tác động là 0,101 và mức độ tác động thấp nhất là Xúc tiến (0,049)

Thứ ba: Trên cơ sở đánh giá năng lực cạnh tranh của Vietcombank, luận án

đã phân tích những nguyên nhân của hạn chế trong nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank để đưa ra những kiến nghị và giải pháp cụ thể nâng cao năng lực cạnh tranh của Vietcombank trên thị trường Việt Nam như: Nâng cao năng

4

lực cạnh tranh của Vietcombank thông qua việc tăng quy mô của ngân hàng; Nâng cao chất lượng dịch vụ; Giải pháp về công nghệ;…

5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN

LUẬN ÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài

Barbara Casu, Philip Molyneux (2000) đã tiến hành nghiên cứu so sánh kết quả hoạt động của hệ thống ngân hàng Châu Âu Các tác giả đã dùng phương pháp phân tích phát triển dữ liệu phi tham số (Non-parametric Data Development Analysis) kết hợp với cách tiếp cận hồi quy Tobit để phân tích tính cạnh tranh của

hệ thống ngân hàng Châu Âu trong bối cảnh thị trường Châu Âu thống nhất trong giai đoạn 1993-1997

Allen N.Berger và Loretta J.Mester (2003), đã nghiên cứu về sự thay đổi hiệu quả của hệ thống ngân hàng của Mỹ do sự thay đổi về các yếu tố kỹ thuật, cạnh tranh và quy định của Nhà nước Đề tài nghiên cứu đã cho thấy trong giai đoạn 1991-1997, hiệu quả về mặt chi phí giảm sút trong khi hiệu quả về mặt lợi nhuận được cải thiện một cách đáng kể, đặc biệt là khi các ngân hàng tham gia vào quá trình sát nhập Nghiên cứu đã cho thấy có sự gia tăng lợi nhuận bằng cách gia tăng các dịch vụ cao cấp

1.1.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước

- Các bài báo nghiên cứu và sách xuất bản trong khoảng 10 năm gần đây: Nâng cao năng lực cạnh tranh của các Ngân hàng Thương mại Việt nam trong thời gian tới” của Đinh Duy Đông (2007); Bàn về nâng cao năng lực cạnh tranh cho các NHTM Việt nam trên thị trường dịch vụ ngân hàng” của Phí Trọng Hiển (2006);

- Cuốn sách: “Năng lực cạnh tranh của các Ngân hàng Thương mại trong xu thế hội nhập” của tác giả Nguyễn Thị Quy xuất bản năm 2005;

6

- Luận án tiến sỹ đã bảo vệ trong khoảng 10 năm gần đây: Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các Ngân hàng Thương mại Việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế(2005);

- Đề tài: Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Thương mại Cổ phần trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (2005);

- Hướng nghiên cứu tiếp theo của luận án:

Theo sự hiểu biết của tác giả thì hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào

về đánh giá năng lực cạnh tranh của NHTM dựa vào các nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại Mà cụ thể là các nhân tố như: Quy mô của ngân hàng; Chất lượng dịch vụ; Nỗ lực xúc tiến bán hàng; Công nghệ; Giá bán (phí dịch vụ) Và hiện nay cũng chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá năng lực cạnh tranh của Vietcombank trên các chỉ tiêu như: Năng lực tài chính; Năng lực về sản phẩm dịch vụ; Trình độ công nghệ ngân hàng; Nguồn nhân lực và năng lực quản trị điều hành; Thị phần và tốc độ tăng trưởng thị phần của ngân hàng Và đây cũng là hướng nghiên cứu tiếp theo của tác giả

1.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

1.2.1 Phương pháp thu thập dữ liệu

- Dữ liệu thứ cấp:

Việc xác định các tiêu thức dùng để nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của NHTM, tác giả đã tổng hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các tài liệu, sách, tạp chí, trang website, số liệu từ cơ quan thống kê, thừa hưởng từ các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, các báo cáo thường niên, báo cáo tài chính của NHNN, của các NHTM Việt Nam…

- Dữ liệu sơ cấp:

Thông tin, số liệu thu thập thông qua việc điều tra tham khảo ý kiến của các chuyên gia ngành ngân hàng và ý kiến của các nhân viên ngân hàng và khách hàng sử dụng dịch vụ của Vietcombank

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tổng hợp: phương pháp này nhằm hệ thống hóa và góp phần

7

làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại

- Phân tích, thống kê, so sánh: số liệu thống kê mô tả, so sánh theo chuỗi và

so sánh chéo để tính toán một số chỉ tiêu phản ánh nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống NHTM Phương pháp này được sử dụng nhằm phân tích, đánh giá, làm rõ thực trạng năng lực cạnh tranh của Vietcombank trong thời gian qua

- Phương pháp chuyên gia: phỏng vấn một số nhà hoạch định chính sách,

nhà khoa học và nhà quản lý về nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống NHTM nhằm xây dựng khung nghiên cứu và bảng câu hỏi điều tra Trước khi đi vào nghiên cứu chính thức, tác giả cũng sử dụng phương pháp này nhằm điều chỉnh bảng câu hỏi điều tra cho phù hợp với thực tế

- Phương pháp định lượng: phương pháp này được thực hiện bằng kỹ thuật

thu thập thông tin bằng phiếu khảo sát từ các nhân viên và khách hàng của Vietcombank trên thị trường Việt Nam Và tiến hành các bước phân tích sau: (1) làm sạch dữ liệu trước khi tiến hành các bước phân tích; (2) để kiểm tra sự chặt chẽ và tương quan giữa các biến quan sát, đề tài tiến hành đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach Alpha; (3) phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratory Factor Analysis) nhằm tìm ra các nhóm nhân tố tác động đến đến năng lực cạnh tranh của Vietcombank, từ đó điều chỉnh mô hình nghiên cứu phù hợp; (4) và cuối cùng là phân tích hồi quy tuyến tính bội để kiểm định sự tác động của từng nhân tố đến đến năng lực cạnh tranh của Vietcombank Tất cả các bước phân tích trên đều được xử lý thông qua phần mềm thống kê SPSS

8

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

2.1 QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

2.1.1 Những quan điểm chung

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về năng lực cạnh tranh của NHTM đã đi đến thống nhất ở một số điểm sau:

– Cạnh tranh ngân hàng là một môi trường cạnh tranh đặc biệt giữa các đơn vị kinh doanh tiền tệ với mức độ khác biệt về sản phẩm thấp, tốc độ sao chép nhanh, mức độ rủi ro cao, chịu sự điều tiết rất lớn của chính sách tài chính, tiền tệ của chính phủ

– Cạnh tranh giữa các NHTM rất gay gắt, nhất là trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập Chính vì thế, NHTM nào cũng phải chú trọng nâng cao năng lực cạnh tranh

– Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh thống nhất ở phương diện tìm cách cải thiện các tiêu chí đo lường năng lực cạnh tranh của NHTM và bảo hộ môi trường cạnh tranh lành mạnh

2.1.1 Quan điểm nghiên cứu phát triển của luận án

2.1.1.1 Khái niệm cạnh tranh

Theo từ điển Bách khoa của Việt nam thì: ”Cạnh tranh trong kinh doanh là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối bởi quan hệ cung - cầu nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất”

2.1.1.2 Đặc điểm cạnh tranh ngân hàng

- Sản phẩm có rất ít sự khác biệt

- Cạnh tranh giá cả trong hoạt động ngân hàng cũng khá hạn chế

- Phạm vi tự chủ trong cạnh tranh của các NHTM cũng hạn chế hơn các doanh

- Phụ thuộc nhiều vào đặc điểm của sản phẩm ngân hàng

2.1.2 Các phương thức cạnh tranh của ngân hàng thương mại

- Cạnh tranh bằng cách tạo ra tính đa dạng của danh mục dịch vụ

- Cạnh tranh bằng cách cải thiện quy trình cung cấp dịch vụ nhằm tăng tiện ích, nâng cao chất lượng dịch vụ, giảm thiểu thời gian cung ứng dịch vụ, đảm bảo

an toàn cho khách hàng

- Cạnh tranh bằng giá cả, bao gồm chi phí, lãi suất, phí dịch vụ

- Cạnh tranh bằng mở rộng mạng lưới phòng giao dịch

- Cạnh tranh bằng hoạt động Marketing

2.2 NỘI DUNG VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

2.2.1 Khái niệm về năng lực cạnh tranh của NHTM

Về cơ bản, năng lực cạnh tranh của NHTM cũng được hiểu như năng lực cạnh

tranh của doanh nghiệp, có nghĩa “Năng lực cạnh tranh của NHTM là khả năng kiểm soát các điều kiện kinh doanh thuận lợi của ngân hàng so với NHTM và tổ chức tài chính khác trong một môi trường nhất định nhằm thu được lợi nhuận tối đa” Tuy nhiên, do hoạt động của NHTM là loại hình kinh doanh tiền tệ và các

dịch vụ tài chính nên tiêu chí đo lường năng lực cạnh tranh của NHTM có sự khác biệt

2.2.2 Tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của NHTM

2.2.2.3 Trình độ công nghệ ngân hàng

Khoa học công nghệ đã được thừa nhận như là lực đẩy khiến NHTM tiến những bước vượt bậc về phía trước trên các phương diện: tốc độ xử lý nghiệp vụ, tích hợp chức năng, chính xác, tiện dụng Đặc biệt trong điều kiện hội nhập quốc

tế công nghệ ngân hàng tiên tiến có độ lan tỏa nhanh, các ngân hàng đi đầu có thể gặp một chút khó khăn trong việc giúp khách hàng làm quen với công nghệ mới, nhưng khi công nghệ mới đã định vị, các NHTM lạc hậu sẽ chắc chắn mất khách hàng

2.2.2.4 Nguồn nhân lực và năng lực quản trị điều hành

Vốn quý nhất của bất kỳ ngân hàng nào cũng chính là yếu tố con người Sử dụng một cách có hiệu quả những người có trình độ kỹ năng và đạo đức tốt, cá tính tốt là điều kiện then chốt để thành công

2.2.2.5.Thị phần và tốc độ tăng trưởng thị phần của ngân hàng thương mại

Thị phần và tốc độ tăng trưởng của thị phần phản ánh sự phát triển và vị thế của một NHTM trong tương quan với các đối thủ cạnh tranh khác Nếu chỉ tiêu này được giữ vững hoặc cao hơn so với kỳ trước, thể hiện NHTM đang có sức cạnh tranh và phát triển tốt

2.2.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại

Năng lực hoạt động; Năng lực quản trị Marketing; Cơ sở hạ tầng; Công tác