Đề án lý thuyết Tài chính tiền tệ Nghiệp vụ thị trường mở một công cụ hữu hiệu của chính sách tiền tệ

Dựa trên cơ sở thống kê, lôgic và thu thập các tài liệu chuyên ngành lý thuyết tài chính tiền tệ cũng như tham khảo một số báo, tạp chí chuyênngành, đề án được kết cấu gồm ba phần với cá

Đối với các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng, pháttriển và tăng trưởng kinh tế luôn là mục tiêu quốc gia Trong khi nền kinh

tế phát triển thấp, tích luỹ từ nội bộ không nhiều, các nguồn lực của nềnkinh tế chưa có điều kiện khai thác thì việc hỗ trợ của dòng vốn từ bênngoài là rất cần thiết và đóng vai trò quan trọng đối với việc tăng trưởngkinh tế Tuy nhiên, để có thể thu hút dòng vốn từ bên ngoài đòi hỏi chúng

ta phải thực thi hàng loạt các chính sách kinh tế có liên quan nhằm tạo môitrường cho dòng vốn được lưu chuyển dưới tác động của cung cầu tiền tệtrên thị trường Bởi vì tiền tệ là vấn đề rất nhạy cảm, việc thực thi chínhsách tiền tệ không những tác động đến tình trạng của nền kinh tế quốc gia

mà còn ảnh hưởng đến các nước khác do xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá

nền kinh tế thế giới Mặt khác, việc thực thi chính sách tiền tệ rất đa dạng,

phần lớn tuỳ vào quan điểm nhận định của nhà lãnh đạo Đặc biệt, với bất

kỳ một Ngân hàng Trung ương (NHTƯ) nào, việc bảo đảm ổn định giá trịđồng tiền, bao giờ cũng là chức năng quan trọng nhất Muốn hoàn thành tốttrọng trách trên, NHTƯ phải điều hành chính sách tiền tệ thông qua cácchính sách và công cụ Ngoài các chính sách vĩ mô, thông thường như cácnước thường sử dụng ba công cụ quan trọng nhất, đó là: nghiệp vụ thịtrường mở, tái chiết khấu và dự trữ bắt buộc Với các nước phát triển đãtừng sử dụng các công cụ để điều chỉnh cơ số tiền tệ và tạo ra những biếnđộng trong cung ứng tiền thì nghiệp vụ thị trường mở luôn là công cụ tuyệtvời nhất, có vai trò quyết định quan trọng nhất trong số các công cụ được

sử dụng

Trên tinh thần đó, việc nghiên cứu, tổng kết việc thực thi chính sáchtiền tệ - cụ thể là hoạt động của nghiệp vụ thị trường mở là điều đáng quantâm Nhận thức được tầm quan trọng của nghiệp vụ thị trường mở, em đã

chọn đề tài: “ Nghiệp vụ thị trường mở - một công cụ hữu hiệu của chính sách tiền tệ” để đi sâu tìm hiểu trong đề án môn học

Nguyên tắc chung cho phương pháp luận của đề tài là nghiên cứumột cách hệ thống các quan điểm kinh tế theo phương pháp duy vật biệnchứng Dựa trên cơ sở thống kê, lôgic và thu thập các tài liệu chuyên ngành

lý thuyết tài chính tiền tệ cũng như tham khảo một số báo, tạp chí chuyênngành, đề án được kết cấu gồm ba phần với các nội dung cơ bản sau:

Phần 1: Cơ sở lý luận về nghiệp vụ thị trường mở

Phần 2: Thực trạng hoạt động của nghiệp vụ thị trường mở ở Việt

Nam trong thời gian qua

Phần 3: Định hướng phát triển nghiệp vụ thị trường mở ở Việt Nam

PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIỆP VỤ THỊ TRƯỜNG MỞ

1 Lịch sử hình thành nghiệp vụ thị trường mở:

* Những năm trước đây:

Chính sách chiết khấu là công cụ đầu tiên Khi FED được thành lậptrước đây, thì việc thay đổi lãi suất chiết khấu là công cụ đầu tiên của chínhsách tiền tệ - FED chưa phát hiện ra nghiệp vụ thị trường mở là một công

cụ đầy sức mạnh để ảnh hưởng đến cung ứng tiền tệ, và đạo luật về dự trữliên bang đã không có điều quy định nào về việc thay đổi dự trữ bắt buộc.Nguyên tắc chỉ đạo cho việc tiến hành chính sách tiền tệ là khi nào cáckhoản cho vay còn được cấp cho những mục đích sản xuất, nghĩa là đểnâng đỡ hàng hoá và dịch vụ, thì việc cung cấp dự trữ cho hệ thống ngânhàng để nó cấp các khoản vay đó chắc là không có lạm phát Trong thựctiễn, nó có nghĩa là FED cho các ngân hàng thương mại thành viên vay khi

họ đến cửa sổ chiết khấu xuất trình các phiếu chiết khấu Vào cuối cuộcchiến tranh thế giới lần thứ nhất, chính sách của FED tái chiết khấu cácphiếu chiết khấu được và duy trì ở mức lãi suất thấp để cho kho bạc tài trợchiến tranh đã đưa đến một cuộc lạm phát dữ dội Trong năm 1919 và

1920, tỉ lệ lạm phát bình quân là 14% FED quyết định sẽ không tiếp tụctheo đuổi chính sách bị động theo học thuyết tín phiếu thực tế, bởi vì nókhông phù hợp mục tiêu ổn định giá cả, và lần đầu tiên từ khi được thànhlập, FED chấp nhận trách nhiệm đóng một vai trò chủ động để ảnh hưởngđến nền kinh tế

* Phát hiện ra các nghiệp vụ thị trường mở:

Vào những năm 1920, xảy ra một sự kiện đặc biệt quan trọng – FEDphát hiện ra nghiệp vụ thị trường mở Khi FED được thành lập, nguồn thunhập của nó hoàn toàn chỉ là từ lãi thu được của những khoản tín dung cấpcho các ngân hàng thành viên Sau cuộc suy thoái 1920-1921, khối lượngvay chiết khấu giảm sút nghiêm trọng và FED rất túng tiền Nó giải quyết

vấn đề này bằng cách mua các chứng khoán sinh lãi Khi làm như vậy,FED phát hiện ra rằng, dự trữ trong hệ thống ngân hàng thương mại tănglên và những khoản cho vay và tiền gửi ngân hàng tăng lên gấp bội Kếtquả đó ngày nay đối với chúng ta rất hiển nhiên nhưng đối với FED lúc bấygiờ là một phát hiện Một công cụ mới của chính sách tiền tệ ra đời, và vàocuối những năm 1920, đó là một vũ khí quan trọng nhất trong kho vũ khícủa FED.

2 Khái niệm thị trường mở:

2.1 Khái niệm:

Với những lợi thế hơn hẳn các công cụ khác cho nên sau khi ra đờinghiệp vụ thị trường mở đã được áp dung rộng rãi ở hầu hết các nước pháttriển Tuy nhiên, một câu hỏi được đặt ra là: Thị trường mở là gì ? Câu hỏitưởng chừng đơn giản, nhưng trên thực tế không phải vậy Mặc dù kháiniệm thị trường mở được chúng ta bắt đầu tiếp cận từ thời kỳ đầu đổi mớihoạt động ngân hàng và cho đến nay, NHNN Việt Nam đang thực sự sửdụng nghiệp vụ này vào việc điều hành chính sách tiền tệ ở nước ta, song

để trả lời câu hỏi trên vẫn không ít người còn mơ hồ Không ít tài liệu và

sách vở của chúng ta đã viết rằng: Nghiệp vụ thị trường mở (Open Market

Operation - OMO) là nghiệp vụ Ngân hàng Trung Ương (NHTW) thựchiện việc mua vào hoặc bán ra các giấy tờ có giá (chủ yếu là ngắn hạn)nhằm làm thay đổi cơ số tiền tệ trệ cơ sở đó tác động đến lượng tiền cungứng và lãi suất ngắn hạn

Theo R GlemHubbard- Đại học Columbia thì “Nghiệp vụ thị trường

mở là việc mua và bán các loại chứng khoán trên thị trường tài chính được thực hiện bởi Fed” (Money, the financial system and the economy-Trang

500)

Theo một tài liệu của Đại học Victoria New Zealand thì “Một nghiệp

vụ thị trường mở ra xảy ra khi NHNN thay đổi cơ số tiền tệ bằng việc muahoặc bán các chứng khoán tài chính trên thị trường mở” Như vậy, chúng ta

cần phân biệt rõ ràng các khái niệm như thị trương mở, nghiệp vụ thịtrường mở, thị trường tài chính, thị trường chứng khoán Thị trường mở làmột bộ phận của thị trường tiền tệ nói riêng và thị trường tài chính nóichung Với tư cách là nơi mua bán giấy tờ có giá thì trong lịch sử, thịtrường mở tồn tại trước nghiệp vụ thị trường mở Chỉ khi nào Ngân hàngTrung ương thực hiện các hình thức giao dịch giấy tờ có giá ( ngắn hạn làchủ yếu) để chủ động can thiệp vào lượng tiền cung ứng nhằm thực hiệncác mục tiêu của chính sách tiền tệ thì khi đó, nghiệp vụ thị trường mở mớiđược coi là công cụ của chính sách tiền tệ Thị trường tiền tệ là thị trườngvốn ngắn hạn mà trong đó, thị trường mở chỉ là một bộ phận cấu thành và

nó đem lại vẻ đẹp cho thị trường tiền tệ Còn thị trường chứng khoán và thịtrường vốn trung và dài hạn, nơi mua bán giấy tờ có giá trung và dài hạnqua đó hình thành nên thị giá chứng khoán

Do đó, có thể nói một cách rõ ràng rằng: “Nghiệp vụ thị trường mở

là nghiệp vụ được thực hiện bởi NHTƯ mà nội dung cụ thể của nó là mua hoặc bán các loại chứng khoán và các chứng khoán này không bị giới hạn

về thời hạn như cách hiểu của chúng ta lâu nay".

Với cách hiểu khái quát như vậy, nghiệp vụ thị trường mở ở ViệtNam còn rất non trẻ Đây là lần đầu tiên, thị trường mở hữu hiệu ở ViệtNam trong khi các điều kiện cần thiết khác cho nó hội tụ chưa đủ, ít ra làvào thời điểm này

2.2 Phân loại nghiệp vụ thị trường mở:

Có hai loại nghiệp vụ thị trường mở:

Nghiệp vụ thị trường mở năng động: nhằm thay đổi mức dự trữ và

cơ số tiền tệ

Nghiệp vụ thị trường mở thụ động : nhằm bù lại những chuyển

động của các nhân tố khác đã ảnh hưởng đến cơ số tiền tệ

Ví dụ như thay đổi trong tiền gửi của kho bạc tại FED hoặc tiền nổi.FED tiến hành nghiệp vụ thị trường mở với chứng khoán của Kho bạc Mỹ

và của các cơ quan nhà nước khác, nhất là các tín phiếu Kho bạc

3 Nội dung hoạt động của thị trường mở:

3.1 Phạm vi thành viên tham gia nghiệp vụ thị trường mở:

Thành viên tham gia nghiệp vụ thị trường mở là các tổ chức tín dungthành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dung có đủ ba điều kiệnsau:

*1 Có tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước (Sở giao dịch

Ngân hàng Nhà nước hoặc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh, thànhphố)

*2 Có đủ các phương tiện cần thiết để tham gia nghiệp vụ thị trường

mở gồm nối mạng máy vi tính với Ngân hàng Nhà nước, có máy Fax vàđiện thoại để giao dịch với Ngân hàng Nhà nước

*3 Có đăng ký tham gia nghiệp vụ thị trường mở.

Từ các yêu cầu trên của Thống đốc NHNN đối với các thành viêntham gia thị trường mở có thể thấy :

Thứ 1: NHTƯ muốn can thiệp trực tiếp vào lượng tiền cung ứng bao

gồm cả tiền mặt và tiền gửi, về lý thuyết, thành viên tham gia mua bántrong trường hợp này được mở rộng không những chỉ gồm các TCTD màcòn cả các tổ chức khác, thậm chí có thể cả các cá nhân, miễn là họ có tiềnmặt và có tiền gửi

Thứ 2: Nếu cơ sở pháp lý cho phép các tổ chức tín dụng hoạt động

theo hướng đa năng như hệ thống tổ chức tín dung của nước ta thì phạm vithành viên tham gia mở rộng đến tổ chức tín dung là đủ

Thứ 3: Khả năng chuyển tải của hệ thống thanh toán Nếu cá nhân

không có séc hoặc tiền trên tài khoản gửi tại NHTƯ thì không thể tham giamua bán được trên nghiệp vụ thị trường mở, cho nên, nếu không có mạng

kết nối với NHTƯ trong điều kiện giao dịch trên mạng thì không thể trởthành viên được.

- Các chủ thể tham gia:

* Ngân hàng Trung ương

Ngân hàng trung ương luôn là một bên chủ thể trong các giao dịchtrên thị trường mở Ngân hàng trung ương tham gia với vai trò hoạch định

và tổ chức thực hiện chính sách tiền tệ, lựa chọn các công cụ cần thiết đểđiều hành chính sách tiền tệ, trong đó có nghiệp vụ thị trường mở Ngânhàng trung ương tham gia thị trường mở không phải vì động cơ lợi nhuận

mà để điều tiết và quản lý thị trường, nhằm thực hiện được các mục tiêucủa chính sách tiền tệ quốc gia

* Ngân hàng thương mại

NHTM là trung gian tài chính lớn nhất, có mạng lưới hoạt độngrộng, các NHTM đóng vai trò quan trọng trong việc cung ứng vốn cho nềnkinh tế nhất là ở các nước đang phát triển Hơn thế nữa, NHTM còn làngười huy động vốn để cho vay trên thị trường tiền tệ

Các NHTM là thành viên chủ yếu tham gia nghiệp vụ thị trường mởcủa NHTW Các NHTM tham gia thị trường mở nhằm điều hoà vốn khảdụng để đảm bảo khả năng thanh toán, cho vay khoản dư thừa để hưởnglãi

Sự tham gia của các NHTM trong các giao dịch nghiệp vụ thị trường

mở có ý nghĩa quan trọng xét trên góc độ hiệu quả chính sách tiền tệ

* Các tổ chức tài chính phi ngân hàng

Bên cạnh các ngân hàng, ở một số nước các tổ chức tài chính phingân hàng cũng tham gia nghiệp vụ thị trường mở do NHTW tổ chức

* Các nhà giao dịch sơ cấp(Primary Dealers)

Ngoài ra, trong thực tế ở hầu hết các nước 70% giao dịch củaNHTW trên thị trường mở được thực hiện thông qua vai trò các nhà giaodịch sơ cấp

Trong các phiên giao dịch nghiệp vụ thị trường mở NHTW chỉ thựchiện mua (bán) giấy tờ có giá với các nhà giao dịch sơ cấp Để thực hiệnvai trò này, các nhà giao dịch phải có nguồn vốn đủ mạnh đáp ứng đúngquy định của NHTW và phải sẵn sàng thực hiện vai trò người tạo lập thịtrường trong tất cả các phiên đấu thầu tín phiếu kho bạc.

3.2 Phạm vi hàng hoá được sử dung giao dịch trên nghiệp vụ thị trường mở:

Ngân hàng Nhà nước đã ban hành Thông tư số 42/2015/TT-NHNNquy định về nghiệp vụ thị trường mở (OMO), có hiệu lực kể từ ngày30/4/2016

Điều kiện để giấy tờ có giá được chấp nhận giao dịch trên OMO

Các loại giấy tờ có giá được Ngân hàng Nhà nước chấp nhận giaodịch nghiệp vụ thị trường mở phải có đủ các điều kiện sau:

Một là: Có thể chuyển nhượng và nằm trong danh mục các loại giấy

tờ có giá được giao dịch qua nghiệp vụ thị trường mở;

Hai là: Thuộc quyền sở hữu hợp pháp của thành viên;

Ba là: Được phát hành bằng đồng Việt Nam;

Bốn là: Lưu ký trực tiếp tại Ngân hàng Nhà nước hoặc lưu ký tại tàikhoản khách hàng của Ngân hàng Nhà nước tại Trung tâm lưu ký chứngkhoán Việt Nam trước khi đăng ký bán giấy tờ có giá cho Ngân hàng Nhànước;

Năm là: Thời hạn còn lại của giấy tờ có giá trong giao dịch mua, bán

có kỳ hạn phải lớn hơn thời hạn giao dịch mua, bán có kỳ hạn theo thôngbáo của Ngân hàng Nhà nước; Giấy tờ có giá chỉ được đăng ký bán trướcngày đăng ký cuối cùng thanh toán lãi và gốc giấy tờ có giá đáo hạn

Về nguyên tắc, mọi tài sản có thể mua bán trên nghiệp vụ này, vìchúng đều là tài sản thế chấp Tuy nhiên, khác với tái cấp vốn thông quahình thức cho vay có bảo đảm ở chỗ, tài sản thế chấp trên nghiệp vụ thịtrường mở phải là tài sản có khả năng thanh khoản cao đảm bảo quản lý dễ

dàng, đồng thời đáp ứng yêu cầu điều hành nghiệp vụ này nhanh nhạy,chính xác và đạt được ý muốn Tài sản hội đủ các điều kiện như vậy chỉ cóthể là các công cụ tài chính thuật ngữ gọi là giấy tờ có giá Căn cứ LuậtNgân hàng Nhà nước Việt Nam, các công cụ được sử dung để giao dịch

trên nghiệp vụ thị trường mở hiện nay là các tín phiếu Kho bạc Nhà nước, tín phiếu Ngân hàng Nhà nước, chứng chỉ tiền gửi và các giấy tờ có giá ngắn hạn khác

3.2.1 Tín phiếu Kho bạc Nhà nước:

Tín phiếu Kho bạc Nhà nước là một loại trái phiếu do Nhà nước pháthành với lãi suất cố định và thời hạn ấn định trước với kỳ hạn thanh toánthường 3, 6 và 12 tháng nhằm huy động vốn để bổ sung Ngân sách Nhànước Chúng được hoàn trả vốn khi đến hạn thanh toán hoặc chúng đượcthanh toán lãi do việc bán lần đầu có giảm giá Tức là, với giá thấp hơn sovới khoản tiền đã định được thanh toán khi hết hạn Tín phiếu Kho bạc làloại lỏng nhất trong tất cả các công cụ trên thị trưòng tiền tệ, do vậy, chúngđược mua bán nhiều nhất Chúng cũng là loại công cụ an toàn nhất trong tất

cả các công cụ ở thị trường tiền tệ, vì Chính phủ luôn đáp ứng được cácmón nợ phải trả bằng cách tăng thuế hoặc phát hành giâý bạc Tín phiếuKho bạc chủ yếu do các Ngân hàng nắm giữ, cũng có một lượng nhỏ các hộgia đình, các công ty và các trung gian tài chính khác nắm giữ

3.2.2 Tín phiếu Ngân hàng Nhà nước:

Để huy động được một khối lượng vốn lớn trong thời gian ngắn,phục vụ mục đích hoạt động hoặc đầu tư trung hạn cho các chương trình,Chính phủ quy định các Ngân hàng thương mại Quốc doanh phát hành tínphiếu Ngân hàng Nhà nước để thu hút vốn Lãi suất thông thường cao hơnlãi suất gửi tiết kiệm, trả lãi trước hoặc sau Nếu so sánh với tín phiếu Khobạc, thì loại kỳ phiếu này có mức độ rủi ro cao hơn, do có thể các ngânhàng này không có khả năng thanh toán Tuy nhiên, trên thực tế cho thấy

các ngân hàng này là các ngân hàng của Chính phủ, do vậy việc mất khảnăng thanh toán là rất khó có thể xảy ra.

3.2.3 Giấy chứng nhận tiền gửi của ngân hàng( CD):

Giấy chứng nhận tiền gửi của ngân hàng(CD) là một công cụ vay nợ

do ngân hàng thương mại bán cho người gửi tiền Người gửi được thanhtoán lãi hàng năm theo một tỷ lệ nhất định và khi đến kỳ thanh toán, thìhoàn trả gốc theo giá mua ban đầu Trước 1961, CD là không thể bán lạiđược Năm 1966, nhằm làm cho CD lỏng và hấp dẫn những người đầu tưhơn, Citibank đă lần đầu phát hành CD bán lại được đối với những loaị cómệnh giá cao (trên 100.000 đô la) CD có thể bán lại ở thị trường cấp hai.Hiện nay, công cụ này được hầu hết các ngân hàng thương mại lớn pháthành và thu được thành công to lớn với tổng số dư gần đây vượt quá tổng

số dư của tín phiếu Kho bạc Chúng là nguồn vốn đặc biệt quan trọng màcác ngân hàng thương mại thu hút được từ các công ty, các quỹ tương trợthị trường tiền tệ, các tổ chức từ thiện và các cơ quan của Chính phủ

3.2.4 Th¬ng phiÕu

Thương phiếu là chứng chỉ có giá ghi nhận lệnh yêu cầu thanh toánhoặc cam kết thanh toán không điều kiện một số tiền xác định trong mộtthời gian xác định Đây là giấy nhận nợ được phát hành bởi các doanhnghiệp nhằm bổ sung nhu cầu vốn ngắn hạn Luật và pháp lệnh thươngphiếu ở các nước đảm bảo tính chất an toàn cho công cụ này bằng các quyđịnh về điều kiện được phép phát hành thương phiếu Thương phiếu là tàisản có đối với người sở hữu; Có thể là ngân hàng (thông qua các hành vichiết khấu hoặc cho vay có bảo đảm bằng thương phiếu) hoặc các tổ chứcphi ngân hàng trong quan hệ thanh toán trực tiếp (cơ chế bảo lãnh củangân hàng làm cho thương phiếu có tính chuyển nhượng cao và vì thếđược chấp nhận dễ dàng trong thanh toán của các tổ chức này) Vì vậy,việc mua bán thương phiếu của Ngân hàng Trung ương sẽ ảnh hưởng

mạnh đến dự trữ của các ngân hàng hoặc tiền gửi của các khách hàng tạingân hàng thương mại.

3.2.5 Trái phiếu chính quyền địa phương

Tương tự như trái phiếu Chính phủ, nhưng trái phiếu chính quyềnđịa phương khác thời hạn và các điều kiện ưu đãi liên quan đến trái phiếu.Thông thường người sở hữu trái phiếu của chính quyền địa phương đượchưởng ưu đãi về thuế thu nhập trái phiếu Sự can thiệp của NHTW quaviệc mua bán trái phiếu loại này cũng tương tự như trái phiếu Chính phủ.Chính quyền địa phương phát hành trái phiếu là để tài trợ cho chi tiêu của

họ và thường chỉ có chính quyền địa phương lớn phát hành Loại chứngkhoán này được các nhà đầu tư ưa chuộng và các NHTM thường dùng loạichứng khoán này tái chiết khấu tại NHTW

3.2.6 Các hợp đồng mua lại

Đây là những món vay ngắn hạn trong đó tín phiếu kho bạc đượcdùng làm vật đảm bảo cho tài sản có mà người cho vay nhận được nếungười đi vay không thanh toán được nợ Phần lớn các hợp đông mua lại là

do người kinh doanh thực hiện qua đêm, người kinh doanh là ngân hànghoặc tổ chức phi ngân hàng thường vay để tài trợ cho tình hình vốn của

họ Các hợp đồng mua lại cũng có thể hiểu là các nghiệp vụ trên thị trườngmở

3.3 Vấn đề giá và lãi suất bao gồm giá mua và bán trên thị trường mở:

Giá và lãi suất là hai đại lượng ngược chiều nhau Lãi suất cao thì giáthấp và ngược lại, lãi suất thấp thì giá cao Tuỳ lợi ích của việc mua haybán mà xếp trật tự ưu tiên theo giá từ thấp đến cao, hoặc theo lãi suất từ caoxuống thấp đối với trường hợp mua

3.3.1 Trường hợp bán có kỳ hạn kèm theo hợp đồng bán và mua lại:

a) Giá bán giữa Ngân hàng Nhà nước với các tổ chức tín dụng xácđịnh theo công thức sau:

Gđ: Giá bán

GT: Giá trị của giấy tờ có giá khi đến hạn thanh toán

T: thời hạn còn lại của giấy tờ có giá khi đến hạn thanh toán

L: Lãi suất thống nhất hoặc lãi suất riêng lẻ (trường hợp đấu thầu lãisuất)hoặc lãi suất do ngân hàng nhà nước thông báo (trường hợp đấu thầukhối lượng ) tại phiên đấu thâù, tính theo % năm

365: số ngày qui ước của một năm

Tb: thời hạn bán (số ngày)

365: số ngày quy ước của một năm

3.3.2 Trường hợp mua hoặc bán hẳn giấy tờ có giá giữa ngân hàng nhà nước với các tổ chức tín dụng

Giá mua hoặc giá bán hẳn giấy tờ có giá được áp dụng như côngthức quy định tại mục a nêu trên

3.4 Phương thức giao dịch:

Là phương thức giao dịch thể hiện tính linh hoạt của công cụ nghiệp

vụ thị trường mở mà các công cụ khác không thể có được Nghiệp vụ thịtrường mở cho phép mua hoặc bán với số lượng, thời gian Giao dịch vàmột phương pháp giao dịch tuỳ ý, phù hợp yêu cầu chính sách tiền tệ Khi

dự báo cho thấy vốn khả dụng không thay đổi biểu hiện một sự trì trệ tronglưu thông tiền tệ trong trường hợp như vậy phương thức giao dịch sẽ làmua bán hẳn giấy tờ có giá, nhằm tạo ra một sự chuyển động tiền tệ banđầu cần thiết Ngoài ra, nghiệp vụ mua bán hẳn cho phép sửa sai bằng cáchđảo ngược giao dịch Khi dự báo cho thấy vốn khả dụng thay đổi thấtthường do nhiều nguyên nhân như thời tiết, thiên tai để đảm bảo hạn chếsai sót trong việc cung ứng tiền tệ, phương thức giao dịch được áp dung sẽ

là phương thức mua bán có kỳ hạn gọi là hợp đồng mua lại Kết thúc thờihạn hợp đồng,vốn khả dung cũng đồng thời giảm xuống

3.5 Trình độ phối hợp giữa các công cụ trong điều hành chính sách tiền tệ:

Ảnh hưởng đến hiệu quả của nghiệp vụ thị trường mở đó là trình độphối hợp giữa các công cụ điều trong điều hành chính sách tiền tệ, đặc biệt

là giữa nghiệp vụ thị trường mở và công cụ cho vay tái cấp vốn không cóbảo đảm bằng giấy tờ có giá hoặc giấy tờ có giá chất lượng thấp, thực chất

là cho vay tái cấp vốn theo chỉ định hiện nay là một loại tín dung khôngphải ai cũng có quyền vay Vì vậy, TCTD được vay sẽ có nhiều lợi thếtrong giao dịch trên nghiệp vụ thị trường mở, một khi tổ chức đó tìm đượcnguồn vay với giá rẻ có thể sử dung để mua giấy tờ có giá với lãi suất có

lợi hơn trên nghiệp vụ thị trường mở Điều này không những tạo ra mộtsân chơi thiếu bình đẳng giữa các thành viên mà còn làm cho mục tiêu kíchcầu tín dung không thực hiện được Để chống sự lạm dụng này, NHTƯ cácnước thường xét đơn vay rất nghiêm ngặt, mặt khác áp dung cơ chế nânglãi suất thị trường vay để kích thích các TCTD ưu tiên bán giấy tờ có giátrên nghiệp vụ thị trường mở Khi lượng giấy tờ có giá không còn để bán,lúc đó NHTƯ mới giảm đần lãi suất vay đến mức ngang bằng lãi suất trênnghiệp vụ thị trường mở

3.6 Công nghệ thông tin và hệ thống thanh toán:

Góp phần không nhỏ để nghiệp vụ thị trường mở hoạt động có hiệuquả đó là công nghệ thông tin và hệ thống thanh toán Việc kết nối theomột chương trình phần mềm hiện đại trong nội bộ NHTƯ, giữa Trưởng banđiều hành nghiệp vụ thị trường mở, các uỷ viên và người trực tiếp điềuhành sàn giao dịch; giữa NHTƯ và các ngân hàng thành viên, bảo đảmthực hiện các công đoạn giao dịch từ khi công nhận thành viên, đăng kýchữ ký điện tử, thông báo mời thầu, đăng ký giấy tờ có giá, xét thầu, thôngbáo kết quả đấu thầu, tạo lập và ký hợp đồng mua lại, đến khâu thanh toánchuyển tiền và làm các loại thông báo, báo cáo

4 Các hình thức giao dịch chủ yếu trên thị trường mở:

Ban điều hành nghiệp vụ thị trường mở quyết định mỗi phiên giaodịch chỉ áp dung một trong hai phưong thức sau:

4.1 Bán và cam kết mua lại ( giao dịch có kỳ hạn ):

Là việc bên bán ( Ngân hàng Nhà nước hoặc tổ chức tín dung ) bán

và chuyển giao quyền sở hữu giấy tờ có giá cho bên mua ( tổ chức tín dunghoặc Ngân hàng Nhà nước ) đồng thời cam kết mua lại và nhận quyền sởhữu giấy tờ có giá đó sau một thời hạn nhất định Các hợp đồng mua lạithích hợp với điều kiện khó dự báo vốn khả dung, có thể can thiệp linh hoạtviệc cung ứng vốn khả dung khi thời hạn hợp đồng chấm dứt Hợp đồng

mua lại (mua bán có kỳ hạn) đồi hỏi trình độ, kiến thức cao của cả NHNN

và các TCTD, mà điều này chưa chín muồi ở Việt Nam

4.2 Phương thức mua bán hẳn:

Là việc mua, bán và chuyển giao quyền sở hữu giấy tờ có giá từ bênbán cho bên mua và không kèm theo thoả thuận mua, bán lại giấy tờ có giá

Việc thực hiện nghiệp vụ thị trường mở dưới hình thức mua bán hẳn

sẽ làm tăng tỉ lệ cung ứng tiền của NHTƯ qua quan hệ tín dung, làm yếukhả năng điều tiết của NHTƯ, gây biến động lớn tới thị trường chứngkhoán theo chiều hướng không tốt khi mà thị trường chứng khoán ViệtNam còn rất nhỏ bé và yếu ớt Nếu như Ngân hàng Trung ương mua hẳntín phiếu Kho bạc, trái phiếu Kho bạc thì lượng tiền tệ trong lưu thông sẽthay đổi, khả năng tiền tệ hoá thâm hụt ngân sách sẽ xảy ra Vì vậy,NVTTM có tính linh hoạt cao trong thực tế sử dung, mà phương thức muabán hẳn chỉ phù hợp với giai đoạn đầu

5 Cơ chế tác động tới lượng tiền cung ứng của nghiệp vụ thị trường mở:

5.1 Khái niệm lượng tiền cung ứng:

Lượng tiền cung ứng (MS) là tổng các phương tiện tiền tệ, bao gồmtiền mặt và tiền gửi không kỳ hạn tại các Ngân hàng thương mại (NHTM)

Để dẫn ra một mô hình của quá trình cung ứng tiền tệ, người ta phânbiệt các khối lượng tiền trong lưu thông Sự phân chia tuỳ theo mỗi nước,nhưng cách phân chia phổ biến là:

M1: Bao gồm tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng và tiềngửi không kỳ hạn tại các ngân hàng

M2: Bao gồm M1 cộng với các khoản tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi có

kỳ hạn tại các ngân hàng

M3: Bao gồm M2 cộng với các khoản tiền gửi tại các định chế tàichính khác

Khối tiền tệ L: bao gồm M3 và các loại giấy tờ có giá trong thanhtoán.

5.2 Cơ chế tác động:

Một cách mà NHTƯ tạo ra các thay đổi của cơ số tiền tệ là mua hoặcbán các trái khoán chính phủ thông qua một nghiệp vụ thị trường mở Việcmua trái khoán do NHTƯ thực hiện được gọi là mua trên thị trường mở,trong khi việc bán trái khoán do NHTƯ thực hiện được gọi là bán trên thịtrường mở

5.2.1 Mua trên thị trường mở từ một ngân hàng:

Một doanh nghiệp mua 100 triệu đồng trái khoán từ một ngân hàng

và thanh toán các trái khoán ấy bằng môt séc 100 triệu đồng Ngân hàng đóhoặc sẽ gửi tờ séc đó vào tài khoản của mình ở NHTƯ hoặc đổi lấy tiềnmặt, đây sẽ được coi là tiền két Dù hành động theo cách nào ngân hàngnày sẽ thấy bản thân có thêm 100 triệu đồng tiền dự trữ và giảm 100 triệuđồng tiền tài sản chứng khoán

NHTƯTài sản có Tài sản nợ

Chứng khoán +100 Tiền dự trữ +100Kết quả thực của việc mua trên thị trường tự do này là tiền dự trữ đãtăng thêm 100 triệu đồng Vì lúc đó không có thay đổi nào về đồng tiền lưuhành nên cơ số tiền tệ cũng đã tăng thêm 100 triệu đồng

5.2.2 Mua trên thị trường mở từ giới phi ngân hàng:

Trường hợp 1: giả sử rằng 1 cá nhân hay 1 công ty bán 100 triệuđồng trái khoán cho NHTƯ vào 1 ngân hàng địa phương Tài khoản củacông chúng đó sau giao dịch này là :

Giới phi ngân hàng

Tài sản có Tài sản nợ

Chứng khoán -100 Tiền gửi có thể phất séc +100

Sau khi ngân hàng này nhận séc ấy, nó ghi có cho tài khoản củangười gửi tiền và sau dố gửi tấm séc ấy vào tài khoản của mình ở NHTƯ.Tài khoản T của hệ thống ngân hàng trở thành :

Hệ thống ngân hàng

Tài sản có Tài sản nợ

Tiền dự trữ +100 Tiền gửi có thể phát séc +100

Tác dung đối với bản quyết toán tài sản của NHTƯ là ở chỗ nó đãthêm được 100 chứng khoán trong coọt tài sản của nó, trong khi ấy , nótăng thêm 100 tiền dự trữ ở cột tài sản nợ của nó

Tiền dự trữ tăng thêm 100 triệu đồng từ vụ mua trên thị trường mở

và cơ số tiền tệ cũng tăng thêm 100 triệu đồng đó

Mặt khác, nếu cá nhân hoặc công ty ấy bán trái khoáncho NHTƯ đổi

tờ séc của NHTƯ lấy tiền mặt tại một ngân hàng địa phương hoặc tại mộtngân hàng dự trữ liên bang, thì tác dung đối với tiền dự trữ khác nhau Cánhân ấy sẽ nhận 100 triệu đồng tiền mặt trong khi tài sản chứng khoán củaanh ta giảm 100 triệu đồng Tài khoản T của cá nhân ấy sẽ là :

Giới phi ngân hàng

Tài sản có Tài sản nợ

Chứng khoán: -100 Tiền mặt: +100

Khi NHTƯ nhận thấy rằng nó đã trao đổi 100 triệu đồng tiền mặt lấy

100 triệu đồng tiền chứng khoán, do đó tài khoản T của nó là:

NHTƯ

Tài sản có Tài sản nợ

Các chứng khoán +100 Đồng tiền lưu hành +100

Kết quả thực của vụ mua trên thị trường mở trong trường hợp này làtiền dự trữ không thay đổi, trong khi đồng tiền lưu hành tăng thêm 100triệu đồng Như vậy cơ số tiền tệ tăng thêm số tiền 100 triệu đồng từ vụmua trên, trong đó khi ấy tiền dự trữ không tăng

Sự phân tích trên cho thấy tác dụng của một vụ mua trên thị trường mở với tiền dự trữ khác đi tuỳ theo việc người bán các trái khoán đó giữ món tiền thu được dưới dạng tiền mặt hoặc là dưới dạng tiền gửi Nếu số tiền thu được ấy giữ ở dạng tiền mặt, vụ mua trên thị

trường mở này không có tác dung gì đến tiìen dự trữ; nếu số tiền thu được

ấy giữ dưới dạng tiền gửi, thì tiền dự trữ tăng thêm một số tiền của vụ muatrên thị trường mở đó

Tuy nhiên tác dụng của một vụ mua trên thị trường mở đối với

cơ số tiền tệ luôn luôn như nhau, dù tiền thu được từ vụ bán đó được

giữ ở dạng tiền gửi hay tiền mặt Tác động của một vụ mua trên thị

trường mở đối với tiền dự trữ là không chắc chắn hơn nhiều so với tác dungcủa nó đối với cơ số tiền tệ

5.2.3 Bán trên thị trường mở:

Nếu NHTƯ bán 100 triệu đồng trái khoán cho một ngân hàng haymột giới phi ngân hàng cơ số tiền tệ sẽ giảm 100 triệu đồng Ví dụ, nếuNHTƯ bán các trái khoán đó cho một cá nhân, cá nhân đó thanh toán cáctài khoản ấy bằng tiền mặt, thì người mua đó trao đổi 100 triệu đồng tiềnmặt lấy 100 triệu đồng trái khoán và đưa đến tài khoản T như sau:

Giới phi ngân hàng

Tài sản có Tài sản nợ

Chứng khoán +100 Tiền mặt -100

Mặt khác, NHTƯ đã giảm bớt tài sản chứng khoán của nó 100 triệuđồng và cũng đã hạ thấp tài sản nợ tiền tệ qua việc nhận tiền mặt để thanhtoán cho các trái khoán của nó, do vậy giảm bớt số lượng tiền lưu hành 100triệu đồng

NHTƯ

Tài sản có Tài sản nợ

Chứng khoán -100 Đồng tiền lưu hành - 100Tác dụng của 100 triệu đồng trái khoán đó trên thị trường mở là làmgiảm bớt một số tiền bằng như thế của cơ số tiền tệ, tuy rằng tiền dự trữ giữnguyên không thay đổi Những trạng thái khác nhau của các tài khoảntrong các trường hợp người mua các trái khoán đó là một ngân hàng hoặcngười mua đó thanh toán các trái khoán ấy bằng một séc phát ra theo mộttài khoản tiền gửi có thể phát séc tại ngân hàng địa phươngcủa người ấy,

đều dẫn đến một sự giảm bớt 100 triệu đồng trong cơ số tiền tệ, tuy rằngviệc giảm xảy ra do mức tiền dự trữ đã sụt giảm.

Từ sự phân tích của chúng ta về mua bán trên thị trường mở, nay có

thể đưa ra kết luận sau: tác dung của các nghiệp vụ thị trường mở đối với tiền dự trữ là không chắc chắn hơn nhiều so với tác dung đố đối với

cơ số tiền tệ Do đó, NHTƯ có thể kiểm soát cơ số tiền tệ một cách có

hiệuquả hơn bằng các nghiệp vụ thị trường mở so với có thẻ kiểm soát cáckhoản tiền dự trữ

6 Ưu điểm của nghiệp vụ thị trường mở:

Sở dĩ nghiệp vụ thị trường mở được coi là công cụ quan trọng nhất

do các ưu điểm nổi bật sau:

6.1 Nghiệp vụ thị trường mở phát sinh theo ý tưởng chủ đạo của NHTƯ:

Tuy NHTƯ hoàn toàn chủ động kiểm soát được khối lượng giaodịch Tuy nhiên, việc kiểm soát này là gián tiếp, không nhận thấy được Ví

dụ như trong nghiệp vụ chiết khấu, NHTƯ có thể khuyến khích hoặc khôngkhuyến khích các NHTM, chỉ thông báo lãi suất chiết khấu, mà không kiểmsoát trực tiếp khối lượng cho vay chiết khấu

6.2 Nghiệp vụ thị trường mở vừa linh hoạt nhưng vừa chính xác.

Có thể sử dụng ở bất kỳ quy mô nào Khi có yêu cầu thay đổi về dự trữhoặccơ số tiền tệ, dù ở mức nhỏ nào đi nữa, nghiệp vụ thị trường mở cũng

có thể đạt được bằng cách mua hoặc bán một lượng nhỏ chứng khoán.Ngược lại, nếu có yêu cầu thay đổi dự trữ hoặc cơ sở tiền tệ ở quy mô lớn,NHTƯ cũng có đủ khả năng thực hiện được thông qua việc mua hoặc bánmột khối lượng lớn tương ứng các chứng khoán

6.3 Nghiệp vụ thị trường mở dễ dàng đảo chiều

Nếu NHTƯ có mắc phải sai sót nào đó trong quá trình thực hiệnnghiệp vụ thị trường mở, thì có thể ngay tức khắc sửa chữa sai sót đó Ví

dụ, khi NHTƯ nhận thấy rằng, lãi suất trên thị trường tiền tệ (lãi suất ngắn

hạn ) hiện đang quá thấp do vừa qua NHTƯ đã thực hiện việc mua quánhiều trên thị trường mở, thì có thể tức khắc sửa chữa nó bằng cách bánngay các giấy tờ có giá cho các ngân hàng.

6.4 Nghiệp vụ thị trường mở có tính an toàn cao

Giao dịch trên thị trường mở hầu như không gặp rủi ro, xét trên góc

độ của cả ngân hàng trung ương lẫn các NHTM, bởi vì, cơ sở bảo đảm chocác giao dịch trên thị trường mở đều là những giâý tờ có giá, có tính thanhkhoản cao, không có rủi ro tài chính

6.5 Nghiệp vụ thị trường mở có thể thực hiện một cách nhanh chóng không vấp phải sự chậm trễ của các thủ tục hành chính Khi NHTƯ

quyết định muốn thay đổi dự trữ hoặc cơ sở tiền tệ, NHTƯ chỉ cần đưa rayêu cầu cho các nhà giao dịch chứng khoán ( trên thị trường tiền tệ ) và sau

đó việc mua bán sẽ được thực thi ngay

PHẦN 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA NGHIỆP VỤ THỊ

TRƯỜNG MỞ Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA

1 Sự cần thiết phải ra đời nghiệp vụ thị trường mở ở Việt Nam:

Ở góc độ khái quát, chính sách tiền tệ là những mục tiêu và nhữnggiải pháp đồng bộ mà NHTƯ sử dụng trong điều hành nhằm tác động vàokhả năng sẵn có và giá vốn khả dung, qua đó ảnh hưởng lên toàn bộ cáchoạt động tiền tệ, tín dụng, thanh toán trong nền kinh tế Nói cách khác,chính sách tiền tệ phải nhằm vào mục tiêu bảo đảm ổn định giá trị đồngtiền và an toàn hệ thống tín dụng, bằng cách kiểm soát các kênh bơm và rúttiền NHTƯ trong lưu thông Theo thuật ngữ tiền tệ, đây là nhiệm vụ kiểmsoát lượng tiền cung ứng, được điều tiết qua hai kênh bao gồm kênh tín

dụng và kênh mua, bán Kênh thứ nhất được thể hiện qua hình thức cho vay tái cấp vốn của NHTƯ cho các tổ chức tín dung Kênh thứ hai qua mua,

bán ngoại tệ trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng và mua, bán giấy tờ cógiá trên nghiệp vụ thị trường mở Ngoài ra, tăng hay giảm lượng tiền cungứng còn được điều tiết thông qua tỉ lệ dự trữ bắt buộc: một tỉ lệ dự trữ bắtbuộc thấp, tiền dưới dạng vốn khả dụng sẽ tăng lên và ngược lại, một tỉ lệ

dự trữ bắt buộc cao vốn khả dụng sẽ giảm đi tương ứng, theo thuật ngữ tiền

tệ gọi là khả năng tạo tiền Cách tăng hay giảm tiền cung ứng qua các kênhnói trên đều có những ưu nhược điểm khác nhau phụ thuộc vào điều kiệnkhách quan của nền kinh tế và khả năng cho phép của NHTƯ Theo đánhgiá của các chuyên gia, điều tiết lượng tiền cung ứng qua nghiệp vụ thịtrường mở có nhiều ưu thế hơn các kênh khác.Thông qua việc mua, bán cácgiấy tờ có giá trên thị trường thứ cấp giữa một bên là Ngân hàng Trungươngmột bên khác là các tổ chức tín dụng, làm lượng tiền biến thiên chỉtheo một chiều hoặc tăng hoặc giảm phù hợp yêu cầu can thiệp của NHTƯ

Hoạt động nghiệp vụ thị trường mở bao quát toàn bộ những nội dungquyết định tính hiệu quả của nó Các bước tiến hành của phiên giao dịch

gồm hoạt động của ban điều hành nghiệp vụ thị trường mở và quy trìnhthao tác kỹ thuật của bộ phận sàn giao dịch.

Từ những thuận lợi khi thực hiện nghiệp vụ thị trường mở kết hợpvới điều kiện thực tế của nước ta, ngày 09/03/2000 Quyết định số 85/2000/QĐ-NHNN14 về việc ban hành Quy chế Nghiệp vụ thị trường mở do thốngđốc NHNN Việt Nam ký đã được ban hành Cho tới ngày 12/07/2000,nghiệp vụ thị trường mở do NHNN chủ trì đã mở phên giao dịch đầu tiên,đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong điều hành chính sách tiền tệcủa Ngân hàng Trung ương theo phương pháp gián tiếp

2 Vài nét về hoạt động của nghiệp vụ thị trường mở tại Việt Nam:

Với việc mua bán trái phiếu, tín phiếu và các công cụ tài chính kháctrên thị trường mở, Ngân hàng Trung ương (NHTƯ) sẽ làm tăng hoặc giảmmức tiền cơ bản ( tiền NHTƯ) trong toàn hệ thống ngân hàng và qua đó tácđông đến mức cung tiền tệ cho nền kinh tế.Trong suốt thời gian hoạt động,khối lượng trái, tín phiếu được mua bán qua thị trường không ngừng tănglên, qua đó, NHNN đã từng bước tác động vào thị trường, giảm dần cáccông cụ kiểm soát trực tiếp để chuyển sang sử dụng các công cụ kiểm soátgián tiếp Tuy nhiên, phải nói rằng thị trường mở hoạt động chưa thực sựsôi động Cụ thể là, thành phần tham gia chủ yếu là bốn ngân hàng thươngmai nhà nước; có nhiều phiên đấu thầu không có thành viên đăng ký Mặtkhác, Việt Nam đang trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế, nền kinh

tế đang tăng trưởng, việc kiểm soát gián tiếp ngày càng trở nên quan trọng.Nếu chúng ta tiếp tục duy trì sử dung các công cụ kiểm soát trực tiếp thì thịtrường sẽ tìm cách lẩn tránh Tuy vậy, để cho nghiệp vụ thị trưòng mở trởthành một bộ phận chính của chính sách tiền tệ thì các công cụ khác đangđược NHNN sử dung cần được xem xét lại và cần điều chỉnh; đồng thời, cơ

sở hạ tầng của thị trường cần phải được chuyển đổi để tạo nên sự phối hợpđồng bộ trong việc sử dung các công cụ chính sách tiền tệ

2.1 Điều kiện thị trường tài chính:

Thị trường tài chính của nước ta từ lúc bắt đầu vẫn còn nhỏ bé về qui

mô, đơn sơ về chủng loại hàng hoá đồng thời cơ sở vật chất kỹ thuật còn rấtlạc hậu, cho đến nay đang dần nâng cấp Trong những năm gần đây, khuvực tài chính đã phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu

2.1.1 Thị trường trái phiếu Chính phủ:

Cho đến năm 2000 Việt Nam hầu như chưa có thị trường tráiphiếu thứ cấp mặc dù trái phiếu chính phủ và trái phiếu của một số doanhnghiệp đã được phát hành trong thập kỷ 1990 Ở thời kỳ đó trái phiếu saukhi được phát hành chủ yếu được các công ty bảo hiểm và ngân hàng quốcdoanh nắm giữ đến khi đáo hạn Tháng 7/2000 Trung tâm Giao dịch Chứngkhoán TP HCM mở cửa và sau đó không lâu một số trái phiếu chínhphủ được niêm yết trên sàn giao dịch này đánh dấu sự ra đời của thị trườngtrái phiếu thứ cấp Cùng với NHNN, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TPHCM cũng được giao tổ chức đấuthầu một số loại trái phiếu chính phủ dàihạn Đây có thể nói là cố gắng đầu tiên nhằm thúc đẩy sự phát triển của thịtrường trái phiếu chính phủ của Việt Nam

Dưới đây là biểu đồ tổng số dư thị trường trái phiếu Việt Nam giai đoạn

2010 - 2011