Sang kien kinh nghiem Ren luyen ki nang phan tich moi quan he nhan qua trong day hoc phan mon Dia li lop 4

Do đó trong quá trình dạy học phân môn Địa lí giáoviên GV cần hướng dẫn, phân tích rõ nguyên nhân - kết quả của các sự việc,nguồn gốc của các hiện tượng, cũng như rèn luyện cho học sinh

PHÒNG GIÁO DỤC HUYỆN EAHLEO TRƯỜNG TH LÊ ĐÌNH CHINH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VỀ NGHIỆP VỤ SƯ PHẠM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ NGUYÊN NHÂN VÀ KẾT QUẢ TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ

LỚP 4

Người thực hiện : Ngô Thị Thanh Huynh

Trường : TH Lê Đình Chinh

Năm học : 2015 - 2016

CưAMung, 2015

M C L C Đ TÀI ỤC LỤC ĐỀ TÀI ỤC LỤC ĐỀ TÀI Ề TÀI

I PHẦN MỞ ĐẦU 1

I.1 Lý do chọn đề tài 1

I.2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài 2

I.3 Đối tượng nghiên cứu 2

I.4 Phạm vi nghiên cứu 2

I.5 Phương pháp nghiên cứu 2

II PHẦN NỘI DUNG……… 3

II.1 Cơ sở lí luận 3

II.1.1 Mối quan hệ nguyên nhân và kết quả ……….3

II.1.2 Phát triển tư duy lôgic cho học sinh 6

II.1.3 Cấu trúc về nội dung chương trình phân môn Địa lí lớp 4 8

II.2 Thực Trạng 10

a Những thuận lợi – khó khăn 10

b Thành công - hạn chế……… 11

c Mặt mạnh - mặt yếu……… 12

d Nguyên nhân , các yếu tố tác động………12

II.3 Biện pháp thực hiện……… 13

a Mục tiêu của giải pháp, biện pháp………13

b Nội dung và cách thực hiên………13

c Điều kiện thực hiên……… 14

d Mối quan hệ……… 16

e Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học……….16

II.4 Kết quả thu được qua khảo nghiệm, giá trị khoa học 18

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

I PHẦN MỞ ĐẦU I.1 Lý do chọn đề tài

Cùng với những xu thế phát triển chung của thời đại, nước ta không chỉ đầu

tư về kinh tế mà còn đặc biệt chú trọng đến nhân tố “Con người” Nhân dịp khaigiảng năm học 1995 – 1996, Tổng bí thư Đỗ Mười đã nói: “ Con người là nguồnlực quý báu nhất, đồng thời là mục tiêu cao cả nhất Tất cả do con người và vì hạnhphúc của con người trong đó trí tuệ là nguồn tài nguyên lớn nhất của quốc gia Vìvậy đào tạo nhân lực, bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài là vấn đề có tầm chiến lược,

là yếu tố quyết định tương lai đất nước” Chính vì thế ngay từ bậc Tiểu học các em

đã được học nhiều môn học khác nhau để trang bị mọi mặt về kiến thức văn hóa,đạo đức nhằm hình thành và phát triển nhân cách một cách toàn diện Mà trong đóĐịa lí được xem là một trong những môn học quan trọng quan trọng góp phần giáodục lối sống và cách ứng xử với môi trường tự nhiên cho thế hệ trẻ

Địa lí học là khoa học về tìm hiểu về bề mặt Trái đất, về hiện tượng tự nhiên vàcác hoạt động của con người trên Trái đất Dạy học phân môn Địa lí góp phần hìnhthành cho các em những kiến thức cơ bản về khoa học địa lí cũng như biết cách vậndụng vào cuộc sống để ứng xử đúng đắn với môi trường tự nhiên và môi trường xàhội xung quanh

Ngày nay, trong sự vận động và phát triển không ngừng của xã hội, con ngườiđang tác động mạnh mẽ đến môi trường tự nhiên Việc khai thác tài nguyên thiênnhiên đã mang đến nguồn lợi to lớn thúc đẩy sự phát triển của các ngành côngnghiệp Thế nhưng dân số tăng nhanh kéo theo hang loạt vấn đề nảy sinh Nhữngthành phố, khu dân cư, nhà máy hay các công trình xây dựng được mở rộng lànguyên nhân làm thu hẹp diên tích rừng, mất dần môi trường sống của nhiều loàisinh vật

Đặc biệt, hằng năm các nghành công nghiệp sản xuất, khu dân cư, phương tiệngiao thông đã thải ra một lượng lớn các chất độc hại làm ô nhiễm môi trường đất,nước và môi trường không khí Con người đang làm cho nguồn tài nguyên khôngtái tạo cạn kiệt dần, nguồn tài nguyên sinh học và đất bị suy thoái, tính đa dạng sinhhọc bị suy giảm và môi trường bị ô nhiễm từ đó làm suy giảm cuộc sống của chínhmình

Còn nhiều hơn nữa những nguyên nhân đã và đang tác động đến môi trường tựnhiên và xã hội, gây ra những biến đổi và ảnh hưởng lâu dài đến sự sống Chính vìthế mỗi người cần có những hiểu biết nhất định và có cái nhìn sâu sắc về nhữngbiến đổi xảy ra xung quanh mình để có cách ứng xử phù hợp

Bất kì một sự việc mới nảy sinh bao giờ cũng chứa đựng nguyên nhân phát sinh

ra nó và kết quả hình thành Do đó trong quá trình dạy học phân môn Địa lí giáoviên (GV) cần hướng dẫn, phân tích rõ nguyên nhân - kết quả của các sự việc,nguồn gốc của các hiện tượng, cũng như rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tíchnhững mối liên hệ địa lí trong bài học Để các em phát triển kĩ năng tư duy lôgic

cùng như hiểu rõ hơn, có cái nhìn đầy đủ hơn về các hiện tượng nảy sinh trong tựnhiên và xã hội.

Tuy nhiên hiện nay việc dạy học phân môn Địa lí trong nhà trường Tiểu học chỉ chú trọng cung cấp mảng kiến thức có sẵn mà chưa chỉ rõ những mối liên hệ địa

lí, những nguyên nhân, nguồn gốc phát sinh các sự vật hiện tượng Mà ở lứa tuổi Tiểu học, khả năng tư duy lôgic còn hạn chế Vì nếu không có sự hướng dẫn của giáo viên thì khó có thể tìm ra bản chất của vấn đề Từ đó làm cho các em có cái nhìn chưa bao quát và nhận định sai lầm về kiến thức khoa học

Xuất phát từ những lí do trên tôi đã lựa chọn đề tài: “ Rèn luyện kĩ năng phân

tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 ”

làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm

I.2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

I.2.1 Mục tiêu của đề tài

Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học phân môn Địa lí tai trường Tiểu học

Lê Đình Chinh để đưa ra một số biện pháp nhằm rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả cho học sinh Qua đó nâng cao chất lượng dạy và học cho phân môn Địa lí lớp 4 nói riêng và phân môn Địa lí ở cấp Tiểu học nói chung

I.2.2 Nhiệm vụ của đề tài

- Thu thập, hệ thống hóa, chọn lọc các tài liệu lí thuyết để xác định cơ sở lí luận cho đề tài.

- Hệ thống cấu trúc về nội dung chương trình phân môn Địa lí lớp 4 và những bài học Địa lí chứa mối quan hệ nguyên nhân và kết quả

- Tìm hiểu thực trạng của việc dạy học có phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 tại trường Tiểu học Lê Đình Chinh, xã CưAMung, huyện EaH’leo

- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4

I.3 Đối tượng nghiên cứu

- Là những bài học Địa lí có chứa mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong

chương trình lớp 4

I.4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ đi sâu nghiên cứu trong phạm vi “Rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4, trường Tiểu học Lê Đình Chinh”

I.5 Phương pháp nghiên cứu

I.5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Tìm hiểu một số tài liệu có liên quan và phục vụ cho đề tài, đọc các tài liệu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu là phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4, bao gồm các loại sách về phân môn Địa lí ở tiểu học

I.5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Trong quá trình dạy học tôi đã trao đổi ý kiến với một số giáo viên tại trường đang công tác xung quanh vấn đề Rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4

Điều tra bằng phiếu, dự giờ, phỏng vấn, quan sát về việc Rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4cho học sinh tại trường Tiểu học Lê Đình Chinh

I.5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định phương án của đề tài đề xuất Soạn hai giáo án có Rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4

Chọn lớp thực nghiệm và đối chứng có kết quả học tập tương đương nhau.Tiến hành thực nghiệm

Xử lí kết quả thực nghiệm Việc đánh giá dựa trên cơ sở so sánh kết quả của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng

I.5.4 Phương pháp thống kê toán học

Xử lí số liệu thu thập được thông qua phiếu điều tra

Xử lí kết quả thực nghiệm

II PHẦN NỘI DUNG

II.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

II.1.1 Mối quan hệ nguyên nhân và kết quả

II.1.1.1 Khái niệm nguyên nhân và kết quả

Theo nguyên lí của chủ nghĩa Mác – Lê Nin thì nguyên nhân và kết quả là mộttrong 6 cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật

Nguyên nhân dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hiện tượng với nhau từ đó tạo ra sự biến đổi nhất định

Kết quả dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do sự tác động giữa các mặt, yếu tố trong một sự vật hiện tượng hoặc giữa các sự vật hiện tượng

II.1.1.2 Mối quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả là mối quan hệ khách quan bao hàmtất yếu: Không có nguyên nhân nào không dẫn tới kết quả nhất định và ngược lại không có kết quả nào lại không có nguyên nhân

- Nguyên nhân là cái sản sinh ra kết quả nên nguyên nhân luôn xuất hiện trướckết quả, nhưng không phải hiện tượng nào có trước cũng là hiện tượng của có sau Hiện tượng có trước phải có quan hệ sản sinh ra hiện tượng có sau mới là nguyên nhân của nó

Chẳng hạn: Hiện tượng sấm và chớp thì chớp có trước còn sấm có sau nhưng không phải chớp sinh ra sấm mà do sự va chạm giữa hai đám mây tích điện trái dấu

sinh ra sấm và chớp cùng nhau , tuy nhiên vận tốc truyền ánh sáng nhanh hơn vận tốc truyền âm thanh nên ta nhìn thấy chớp rồi mới nhìn thấy sấm.

- Nguyên nhân sinh ra kết quả rất phức tạp: một nguyên nhân trong những điều kiện khác nhau có thể sinh ra kết quả khác nhau Như chặt phá rừng có thể gây

ra nhiều hậu quả như lũ lụt, hạn hán, thay đổi khí hậu,tiêu diệt một số loài sinh vật, ,

- Nguyên nhân khác nhau trong những điều kiện khác nhau có thể sinh ra kết quả giống nhau Như có thể do hạn hán, có thể do lũ lụt, hay do sâu bệnh, do chăm bón không đúng kĩ thuật đều là nguyên nhân gây ra mất mùa

- Có nhiều loại nguyên nhân và những nguyên nhân này có vị trí và vai trò khác nhau trong việc hình thành kết quả:

+ Nguyên nhân bên trong- bên ngoài

+ Nguyên nhân chủ yếu – thứ yếu

+ Nguyên nhân trực tiếp – dán tiếp

+ Nguyên nhân chủ quan – khách quan

Nếu những yếu tố này tác động cùng chiều với nhau thì thúc đẩy nhanh quá trình hình thành kết quả, ngược lại tác động không cùng chiều thì sẽ cản trở thậm chí triệt tiêu việc hình thành kết quả

II.1.1.3 Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn Địa lí

a Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả địa lí là gì?

Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả Địa lí là mối quan hệ biểu hiện mối quan hệ tương quan phụ thuộc một chiều giữa các sự vật, hiện tượng, quá trình địa

lí Trong mối quan hệ nguyên nhân và kết quả địa lí có hai phần: Một bên là nhân

và một bên là quả Chỉ có nhân mới sinh ra quả, ngược lại quả không sinh ra nhân

Ví dụ: Hiện tượng khí hậu khô khan, ít mưa ở các vùng chí tuyến đã làm cho vùng này trở thành hoang mạc, nhưng hiện tượng hoang mạc không phải là nguyên nhân của khí hậu khô khan ít mưa

Hay do trái đất có hình cầu và trái đất quay quanh mặt trời là nguyên nhân sinh ra hiện tương các mùa ( Xuân, hạ, thu, đông), thế nhưng hiện tượng các mùa không phải là nguyên nhân làm cho trái đất có hình câu và quay quanh mặt trời

b Phân loại các mối quan hệ nguyên nhân và kết quả

Trong dạy học phân môn Địa lí thì một trong những nhiệm vụ chủ yếu là việc giải thích các hiện tượng và quá trình có tính không gian xảy ra trong môi trường tựnhiên và kinh tế - xã hội Chính vì thế, nội dung học tập của nó chứa đựng rất nhiềumối quan hệ nguyên nhân và kết quả đòi hỏi người học phải luôn tìm hiểu để biết được các mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng của chúng

Dựa vào đặc điểm, tính chất của mối quan hệ nguyên nhân và kết quả có thể phân loại thành:

+ Mối quan hệ nguyên nhân – kết quả địa lí đơn giản: là mối mối quan hệ

nguyên nhân và kết quả địa lí mà trong đó có một nguyên nhân sinh ra một kết quả

Ví dụ: Do trái đất có hình cầu nên ánh sáng mặt trời chỉ chiếu được một nữa.+ Mối quan hệ nguyên nhân – kết quả địa lí phức tạp: là mối quan hệ nguyên nhân và kết quả địa lí mà trong đó có một nguyên nhân sinh ra nhiều kết quả hoặc một kết quả được tạo ra nhiều nguyên nhân

Ví dụ 1: Một nguyên nhân sinh ra nhiều kết quả

Thực vật, động vật bị hủy diệt

Mực nước ngầm bị hạ thấp Đất đai bị xói mòn, rửa trôi Tăng cường lũ lụt, hạn hán

Ví dụ 2: Nhiều nguyên nhân sinh ra một kết quả

Do trái đất có hình cầu

+ Mối quan hệ nguyên nhân – kết quả địa lí trực tiếp: Là mối quan hệ nguyên nhân kết quả mà trong đó nguyên nhân trực tiếp sinh ra kết quả

Ví dụ :

Do trái đất có hình cầu

Trái đất quay quanh mặt trời

Góc nghiêng và hướng nghiêng của trái đất

Không khí thay đổi khi di chuyển trên quỹ đạo

+ Mối quan hệ nguyên nhân – kết quả địa lí gián tiếp: Là mối quan hệ địa lí chúng ta không thể dễ dàng nhận ra mà phải thông qua các khâu trung gian

Ví dụ: Các khối khí di chuyển là nguyên nhân làm cho thời tiết ở những nơi chúng đi qua thay đổi Muốn hiểu được các mối quan hệ này cần phải nắm vững các mối quan hệ trung gian: thời tiết là sự tổng hợp của nhiều yếu tố như nhiệt độ, gió, mưa, Mỗi khối khí đặc điểm riêng về nhiệt độ, độ ẩm, khí áp, Vậy khi

chúng di chuyển những đặc tính của nó sẽ ảnh hưởng đến mặt đất tiếp xúc làm cho chế độ nhiệt mưa thay đổi (tức là thời tiết thay đổi ) Khi nắm được mối quan hệ trung gian trên thì mới hiểu được mối quan hệ nguyên nhân và kết quả một cách đầy đủ

c kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả

Phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn địa lí là một kĩ năng hết sức quan trọng bởi bản chất của khoa học địa lí là gắn liền với

không gian, bản đồ và gắn với các mối quan hệ giữa các sự vật hiện tượng vì thế đòi hỏi người học phải dựa vào sự hiểu biết của bản thân về môi trường xung quanh(tự nhiên-kinh tế-xã hội ) kết hợp với nhiều kĩ năng địa lí khác như sử dụng sách

Phá rừng

Hiện tượng ngày và đem

kế tiếp nhau trên trái đất

Do trái đát tự quay quanh

trục

Hiện tượng ngày và đem kếtiếp nhau trên trái đất

giáo khoa, kĩ năng quan sát, sử dụng lượt đồ , để tìm ra được các mối liên hệ địa

lí, nguồn gốc phát sinh và kết quả hình thành các sự vật hiện tượng càng nắm vững, hiểu sâu, càng tích lũy được nhiều kiến thức địa lí thì càng thành thạo Đó chính là nền tảng vững chắc để học sinh tự tìm ra kiến thức mới cũng như giải thíchđược sự phát triển và biến đổi không ngừng của sự vật hiện tượng

Tuy nhiên để rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả địa lí cho học sinh cần phải rèn luyện dần dần qua từng cấp học,đòi hỏi người giáo viên phải có tâm huyết, sự đầu tư về thời gian và công sức thì mới đem lại kết quả tốt nhất

II.1.2 Phát triển tư duy lôgic cho học sinh

II.1.2.1 Khái niệm tư duy lôgic

c Ý nghĩa của việc rèn luyện tư duy lôgic cho học sinh tiểu học

Xu thế hội nhập phát triển đòi hỏi giáo dục và đào tạo phải đổi mới để đào tạo

nên những con người lao động có tư duy và sáng tạo có khả năng giải quyết các vấn đề trong xã hội, mà muốn có tư duy sáng tạo, có khả năng giải quyết các vấn

đề trong xã hội, mà muốn có tư duy sáng tạo thì cần phải rèn luyện cho học sinh biết tư duy, suy luận một cách lôgic Do đó việc bồi dưỡng tư duy lôgic cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng của nhà trường phổ thông

Tư duy lôgic được rèn luyện và phát triển sẽ thúc đẩy quá trình nhận thức làm cho quá trình nhận thức đạt được kết quả bằng con đường ngắn nhất, mất ít sức lực nhất và ít có sai xót nhất Học sinh với tư duy phát triển bao nhiêu thì kết quả hoạt động của các em cũng mang lại hiệu quả bấy nhiêu Tư duy được hình thành và phát triển trong hoạt động và chính tư duy cũng chỉ đạo hoạt động giúp các em lựa chọn nhiều phương pháp học tập phù hợp mục đích đã đề ra

Tư duy lôgic phát triển sẽ giúp ngôn ngữ phát triển vì tư duy và ngôn ngữ có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Ngôn ngữ là công cụ của tư duy, nếu tư duy lôgic phát triển thì ngôn ngữ của trẻ sẽ mạch lạc, có tính thuyết phục, lí lẽ chặt chẽ, kết cấu đầy đủ

Ngược lại, tư duy lôgic kém thì hiệu quả sử dụng ngôn ngữ do đó cũng hạn chế Chính vì thế rèn luyện tư duy lôgic cho học sinh ngay từ bậc tiểu học là việc làm hết sức cần thiết

II.1.2.2 Phát triển tư duy lôgic cho học sinh thông qua phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn địa lí.

a phát triển tư duy lôgic cho học sinh

Phát triển tư duy lôgic trong quá trình dạy học cho học sinh là quá trình lâu dài và được hình thành dần dần trong suốt quá trình học tập, có thể hiểu đó là sự tích lũy lâu dài về lượng tạo nên những biến đổi về chất Chính vì thế luôn đòi hỏi

sự dày công của cả người học lẫn người dạy

Trong chương trình của phân môn địa lí không chỉ chứa đựng những kiến thức bên ngoài về tự nhiên và xã hội mà cả những mối quan hệ nảy sinh bên trong

nó Chúng biến đổi, phát triển và không ngừng tác động lên đời sống của con người và thấy, chẳng hạn: những mối liên hệ địa lí đơn giản nhất là những mối liên

hệ địa lí về vị trí trong không gian giữa các đối tượng địa lí Những mối liên hệ địa

lí này thể hiện trực tiếp, rõ ràng trên bản đồ, học sinh có thể dễ dàng nhận ra khi

mô tả các đối tượng địa lí trên bản đồ

Ví dụ: Khi mô tả một con sông, học sinh phải tìm ra các mối liên hệ của nó với nơi bắt nguồn, với những miền địa hình mà nó chảy qua, với những phụ lưu mà

nó tiếp nhận, với vịnh biển hoặc sông hồ nơi nó đổ vào Ngoài những mối liên hệ đơn giản đó còn có những mối liên hệ không thể hiện trực tiếp rõ ràng trên bản đồ

và để phát hiện ra chúng học sinh không chỉ dựa trên bản đồ mà còn phải dựa vào những hiểu biết, vốn kiến thức địa lí của bản thân Chính vì thế các em cần phải tích lũy rất nhiều kiến thức, đây chính là động lực cho sự tìm tòi và sáng tạo và qua

đó phát triển khả năng nghi nhớ một cách chính xác, lôgic hơn cũng như biết cách sắp xếp các vấn đề sự kiện khoa học hơn

Để tìm ra bản chất, nguồn gốc phát sinh của các sự vật hiện tượng tự nhiên –

xã hội, bản thân người học luôn luôn tự đặt rất nhiều câu hỏi “ vì sao” , vì sao lại cócái này? Vì sao lại xuất hiện cái kia? Hay giữa hai cái này có mối quan hệ như thế nào với nhau? Các em luôn phải suy nghĩ phân tích và trả lời Từ đó kích thích sự tìm tòi sáng tạo của học sinh Nói cách khác là dựa vào những điều đã biết, các em liên hệ giữa các sự vật hiện tượng có nét tương đồng hay có liên quan đến nhau về một mặt nào đó rồi sâu chuổi chúng lại theo một trật tự lôgic để tìm ra nguồn gốc phát sinh và kết quả hình thành của chúng ( nguyên nhân phát sinh và kết quả hình thành )

Nhờ quá trình suy luận, liên kết mối quan hệ và tự đặt ra hàng trăm câu hỏi giúp cho học sinh không những hiểu được nguồn gốc phát sinh các sự vật hiện tượng đại lí mà còn biết vận dụng và vận dụng có sáng tạo những kiến thức cũ để tìm ra những kiến thức mới đồng thời phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo của các em

Qua đó góp phần phát triển tư duy lôgic, bồi dưỡng thế giới quan khoa học và những quan điểm nhận thức đúng đắn Chẳng hạn, khi dạy bài “ Người dân và hoạt động sản xuất ở đồng bằng duyên hải miền Trung ( tiếp theo) Giáo viên có thể tổ chức rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả cho học sinhsau khi đã hệ thống lại kiến thức của bài và yêu cầu các em vận dụng kiến thức của hai bài trước ( bài 24, 25) để hoàn thành bài tập

b Ý nghĩa việc rèn luyện tư duy lôgic cho học sinh thông qua phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân môn địa lí.

Giúp học sinh nắm vững kiến thức cũ cũng như các thuật ngữ, khái niệm địa

lí trong chương trình địa lí tiểu học Ví dụ: để giải thích vì sao ĐB Nam Bộ lại trở thành vùng có nghành công nghiệp phát triển nhất nước ta? Học sinh phải nhớ lại kiến thức của bài 18, bài 19 cũng như hiểu được các khái niệm như : nguồn nhiên liệu, giá tri sản xuất, nghành công nghiệp ,… để có thể đưa ra đáp án đúng

Giúp học sinh có khả năng suy luận chính xác và chặt chẽ, đây là yêu cầu cơ bản trong việc phát triển tư duy lôgic Các vấn đề sự kiện và quá trình phải được trình bày một cách có hệ thống, chặt chẽ với nhau Bởi bản chất của mối quan hệ nguyên nhân và kết quả là mối quan hệ một chiều, chỉ có nhân mới sinh ra quả và ngược lại quả không thể sinh ra nhân

Ví dụ: khi học bài Dãy Hoàng Liên Sơn, giáo viên đặt ra câu hỏi “ vì sao ở

những nơi cao của Hoàng Liên Sơn khí hậu lạnh quanh năm?” học sinh phải dựa trên các gợi ý của giáo viên cùng với suy luận và hiểu biết của mình để giải thích được là do mặt đất và không khí là nơi hấp thụ ánh sáng mặt trời mạnh nhất nên càng xa mặt đất thì sự hấp thụ ánh sáng và nhiệt độ càng giảm, đây chính là nguyênnhân làm cho càng lên cao thì không khí càng lạnh và khi ở gần mặt đất ta thấy nắng hơn

Giúp học sinh biết mô tả và nhận thức được đầy đủ, đúng đắn các dấu hiệu đặc trưng của sự vật hiện tượng trong tự nhiên và xã hội

II.1.3 Cấu trúc về nội dung chương trình phân môn Địa lí lớp 4

II.1.3.1 Cấu trúc chương trình phân môn Địa lí lớp 4

Chương trình phân môn Địa lí lớp 4 được xây dựng theo 3 chủ đề: Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở miền núi và Trung du; Thiên nhiên vàhoạt động sản xuất của con người ở miền dồng bằng; vùng biển Việt Nam Nội dung các bài học Địa lí lớp 4 chủ yếu liên quan đến chương trình Địa lí Việt Nam Nội dung dạy học trong giai đoạn này chủ yếu giúp học sinh nhận biết một số đặc điểm khái quát tự nhiên, dân cư và hoạt động của con người ở các miền địa hình nói riêng và cả nước nói chung

Nếu ở các lớp 1,2,3 các bài học có nội dung địa lí thường được tích hợp trong môn tự nhiên và xã hội thông qua hai chủ đề là: Tự nhiên, xã hội Nội dung địa lí qua các bài tự nhiên và xã hội chủ yếu giúp học sinh thích ứng với các sự vật hiện tượng địa lí gần gũi với môi trường xung quanh nơi em sống (bầu trời, mặt đất, gió,mưa, ) chứ chưa đi sâu phân tích, giải thích các hiện tượng

Lên lớp 4 và lớp 5 thì nội dung các bài học địa lí liên quan đến chương trình địa lí Việt Nam và thế giới được trình bày thành môn học riêng Ngoài ra còn phải

kể đến một số nội dung địa lí và môi trường được tích hợp trong môn khoa học lớp

4, 5

Phân môn Địa lí được trình bày chung với phân môn Lịch sử, bao gồm:

Phần 1: Lịch sử (từ trang 1 đến trang 69 )

Phần 2: Địa lí ( từ trang 70 đến trang 159)

II.1.3.2 Những bài học Địa lí chứa mối quan hệ nguyên nhân và kết quả

Bài 3: Hoạt động sản xuất của người dân ở Hoàng Liên Sơn

Bài 4: Trung du Bắc BộBài 5 : Tây nguyênBài 6: Một số dân tộc ở Bài 7:

Tây NguyênBài 7-8: Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây Nguyên

Bài 9: Thành phố Đà lạt

a Về thiên nhiên:

- Đặc điểm tiêu biểu về địa hình, khí hậu của dãy Hoàng Liên Sơn, trung duBắc Bộ, Tây Nguyên

- Mô tả sơ lược về sông ởmiền núi, rừng rậm nhiết đới, rừng rụng lá mùa khô

- Vai trò của rừng đối với

tự nhiên, đời sống và sản xuất

b Dân cư

- Tên một số dân tộc thiểu số ở Hoàng liên Sơn, Tây Nguyên

- Đặc điểm phân bố dân

cư ở miền núi

c Hoạt động sản xuất

- Một số hoạt động sản xuất chủ yếu của người dân ở Hoàng liên sơn, trung du Bắc Bộ, Tây nguyên

- Đặc điểm giao thông miền núi

Bài 13-14: Hoạt động sản xuất của con người ở đồng bằng Bắc Bộ

Bài 15: Thủ đô Hà Nội

a.Thiên nhiên

- Đặc điểm tiêu biểu về địa hình, khí hậu, đất sông ngòi của ĐB Bắc

Bộ, ĐB Nam Bộ, ĐB Duyên Hải miền trung

b Dân cư

bằng Bài 16 : Thành phố Hải Phòng

Bài 17 : Đồng bằng Nam BộBài 18: Người dân ở đồng bằng Nam Bộ

Bài 19 - 20: Hoạt động sản xuất của người dân ở đồng bằng Nam Bộ

Bài 21: Thành phố Hồ Chí MinhBài 22: Thành phố Cần ThơBài 23: Ôn tập

Bài 24: Dãi đồng bằng duyên hảimiền trung

Bài 25 – 26: Người dân và hoạt động sản xuất ở đồng bằng duyên hải miền trung

Bài 27: Thành phố HuếBài 28: Thành phố Đà Nẵng

- Một số dân tộc ở đông bằng, đặc điểm về nhà ở, trang phục của một số dân tộc

- Đặc điểm phân bố dân

d Thành phốcủa các thành phố:

- Đặc điểm chủ yếu của các thành phố: Hà Nội ,

Tp Hồ Chí Minh, Đà Nẵng

Việt Nam

Bài 29: Biển đảo và quần đảoBài 30: khai thác khoáng sản và hải sản ở vùng biển Việt Nam

- Đặc điểm vùng biển, các đảo và quần đảo ở nước ta

- Một số hoạt động khai thác nguồn lợi chính của biển, đảo

- Trường nhận được sự quan tâm của chính quyền địa phương và các đoàn thể,ban ngành

- Hầu hết các học sinh đều chăm chỉ đến trường, ngoan ngoãn, tích cực trong giờ học

Tuy nhiên, trường cũng gặp không ít khó khăn làm ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học như:

* Khó Khăn

- Đối với học sinh

Học sinh chưa xác định đúng đắn sự cần thiết của môn học, chỉ xem đây làmôn học phụ nên chưa quan tâm đúng mức Qua thực tế dự giờ và khảo sát việcdạy học phân môn Địa lí lớp 4 tại trường cho thấy các em học sinh chưa thực sựđược đi sâu phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong dạy học phân mônĐịa lí trong khi học mà chỉ dừng lại ở việc tiếp thu kiến thức có sẵn trong sách giáokhoa (SGK) Bởi để rèn luyện được kĩ năng này đòi hỏi phải dựa vào sự hiểu biếtkiến thức địa lí sâu sắc của học sinh, thế nhưng bản thân các em lại nhanh nhớnhưng cũng rất mau quên.

Do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan học sinh vẫn ít khi biết liên hệ các sựvật hiện tượng có mối liên hệ với nhau để tìm ra nguồn gốc náy sinh và kết quảhình thành của chúng Các em chưa phát huy được khả năng suy luận và giải thíchvấn đề Qua việc trực tiếp trao đổi cùng các em và thực hiện phiếu điều tra thì tôithấy: đa số học số học sinh còn cảm thấy mới mẻ và khó khăn trong việc tìm ra mốiquan hệ nguyên nhân và kết quả địa lí

Để rèn luyện được kĩ năng này thì cần rất nhiều thời gian cũng như sự hướngdẫn chu đáo của các thầy cô Khi học sinh chưa nắm vững, chưa hiểu sâu về kiếnthức cũ thì khó có thể phân tích các mối quan hệ địa lí

- Đối với giáo viên

Trong khi dạy học Phân môn Địa lí đa số giáo viên chỉ chú trọng cung cấp mảng kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa mà chưa chỉ rõ những mối liên hệ địa

lí, những nguyên nhân nảy sinh và kết quả hình thành của các sự vật hiện tượng Chính vì thế học sinh vẫn chưa có nhiều kĩ năng giải thích vấn đề, cách nhìn nhận

về kiến thức khoa học và các mối quan hệ địa lí vẫn chưa sâu sắc

Một số giáo viên còn lúng túng trong việc lựa chọn nội dung, kiến thức phù hợp với trình độ học sinh, chưa xác định rõ đối tượng phân tích, quy trình của việc rèn luyện kĩ năng phân tích mối quan hệ nhân quả Địa lí cho nên việc lựa chon đối tượng phân tích chưa phù hợp với khả năng hiểu biết của học sinh khiến cho bài học trở nên khó hiểu và không kích thích được hứng thú học tập của các em

Nhà trường đã cung cấp nhiều phương tiện phục vụ cho quá trình dạy học nhưtranh ảnh, bản đồ, lược đồ, máy chiếu,…Tuy nhiên một số trường hợp vẫn còn sơ sài, thiếu đồng bộ và tính thẩm mĩ chưa cao, gây khó khăn cho việc mở rộng và khai thác kiến thức cho HS

Do điều kiện của nhà trường và địa phương mà các hoạt động ngoại khóa như

dã ngoại, tham quan còn rất hạn chế

b.Thành công – hạn chế

Qua khảo sát tình hình thực tế của việc dạy học phân môn Địa lí ở khối lớp 4cho thấy 30% học sinh biết cách sắp xếp, kết nối các kiến thức đã học từ đó suyluận tìm ra nguyên nhân và kết quả của các sự vật hiện tượng tự nhiên, xã hội 25%học sinh còn chậm trong việc phân tích các mối quan hệ nhân quả địa lí và 45%chỉ dừng lại ở việc tiếp thu các mảng kiến thức có sẵn trong SGK mà chưa biết