SKKN cách tiếp cận tác phẩm người lái đò sông đà của nhà văn nguyễn tuân

Vì thế vấn đề đặt ra là phải tìm ra một “Con đường sáng”, mang lại hiệu quả cao và vững chắc trong dạy học Văn; biến mỗi giờ Văn là một giờ học hứng thú bởi học sinh được khám phá, được

I DAT VAN DE

1 Ly do chon dé tai:

Những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

phổ thông lại được đặt ra một cách cấp bách và khẩn thiết hơn bao giờ hết Nói như vậy, có nghĩa là vấn đề này đã được nêu lên từ nhiều lần và từ rất lâu Từ những năm bảy mươi của thế kỷ trước, khẩu hiệu “Phát huy tính tích cực của

người học sinh” đã được dương cao Bản thân câu khẩu hiệu ấy đã nói ra được mục đích và ý nghĩa của nó

Tiếp đến những năm tám mươi, vấn đề dạy học theo thiết kế với chủ

trương: “Thây thiết kế, trò thi công” và khẩu hiệu “Chống đọc chép” thực chất

cũng nhằm phát huy tính chủ động tích cực của người học sinh

Rồi những năm chín mươi, vấn đề đổi mới lại dấy lên mạnh mẽ với hàng loạt định hướng như: “Lấy học sinh làm trung tâm”; “Tích cực hoá hoạt động của người

32

học”; “Phương pháp giáo dục tích cực” hoặc cụ thể hơn trong môn Văn như:

“Học sinh là bạn đọc sáng tạo”

Và giờ đây, những năm đầu của thế kỷ XXI, thế kỷ bùng nổ công nghệ

thông tin, học sinh chỉ thích ngồi trước màn hình vi tính hơn là việc đọc Văn, học Văn; vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nhất là dạy học Văn quả là một sự thôi thúc, một đồi hỏi chính đáng của ngành giáo đục Như vậy đổi mới phương pháp

dạy học Văn thực ra không phải là một vấn đề mới, tuy mỗi thời kỳ có những quan niệm, thể hiện ở những phương châm cụ thể ít nhiều khác nhau Nhưng tất

cả đều có chung một mục đích là nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh

Trên thực tế, những năm gần đây, học sinh dường như rất thờ ơ với môn

Văn - Một môn học chính của chương trình THPT, một môn thi tốt nghiệp và là môn trụ cột của khối C Mở rộng ra, môn Văn là môn học làm người Vậy lý do

C có ít trường Đại học, CD tuyển chọn hay còn vì một lý đo nào khác từ những giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Văn?

Quả thực, suốt mấy chục năm liên tục suy nghĩ để đổi mới việc dạy và học trong nhà trường như thế, nhưng cho đến nay kết quả dường như vẫn chưa có gì khởi sắc “Một bộ phận lớn giáo viên vẫn dạy theo cách dạy từ mấy chục năm

nay- đạy nặng về ghi nhớ, dạy nhồi nhét, đạy theo kiểu đọc chép ” (Trần Kiều - Một vài suy nghĩ về đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông ở nước

ta) Như vậy, phải thừa nhận rằng, chính giáo viên Văn đã làm mất đi sự hấp dẫn của môn Văn, chưa khơi đậy được niềm yêu thích và đam mê văn học ở học sinh

Vì thế vấn đề đặt ra là phải tìm ra một “Con đường sáng”, mang lại hiệu quả cao

và vững chắc trong dạy học Văn; biến mỗi giờ Văn là một giờ học hứng thú bởi học sinh được khám phá, được phát hiện cái hay, cái đẹp của tác phẩm Và quan trọng hơn, giáo viên còn phải hình thành và rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân

tích, tiếp cận tác phẩm văn học, cách tìm hiểu, cách đáng giá thẩm định những giá

trị văn học Nghĩa là cung cấp cho các em con đường để các em tự tìm ra cái hay cái đẹp đó

Trong chương trình Văn học 12, có một tác phẩm văn học mà đường như

khoá học nào học sinh cũng rất “sợ”, và cũng rất đáng suy nghĩ là chính bản thân giáo viên cũng rất ngại Đó là tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” của tác giả Nguyễn

Tuân

Đã nhiều năm giảng dạy khối 12, chúng tôi thấy đó là một thực tế đáng phải bận tâm Đúng là chỉ ra cái hay cái đẹp của tác phẩm này là rất khó Nêu vấn

đề, gợi mở vấn đề để hoc sinh suy nghĩ tìm tòi tự tìm ra được cái hay cái đẹp của

nó lại càng khó hơn Vì thế chúng tôi nghĩ cần phải đưa ra một giải pháp về

“Cách tiếp cận tác phẩm Người lái đò sông Đà của nhà văn Nguyễn Tuân”

2

Đặt ra vấn đề này chúng tôi không ngoài mục đích làm thay đổi thái độ của

các em đối với thiên tuỳ bút nổi tiếng này Đồng thời nhằm ít nhiều tháo gỡ cho

một số giáo viên khi giảng dạy tác phẩm “Người lái đồ sông Đà” của Nguyễn Tuân Trên cơ sở đó bài viết hy vọng khơi dậy chút ít niềm yêu thích văn học của học sinh đù chỉ qua một tác phẩm cụ thể

I GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Một số điều tra cụ thể:

Trước thực tế học sinh khối 12 có vẻ “rất mệt” khi học tác phẩm “Người lái đồ sông Đà” của Nguyễn Tuân mà chúng tôi đã nhận thấy qua nhiều năm giảng dạy khối 12 và ôn luyện vào Đại học và cao đẳng, chúng tôi đã tiến hành điều tra 4

lớp 12 năm học 2005-2006 bao gồm:

- - Một lớp chuyên A: Lớp 12E

- Một lớp chuyên C: Lớp 12C

- Một lớp công lập: Lớp 12D

- Một lớp bán công: Lớp 12N

Qua một số câu hỏi chúng tôi thu được kết quả như sau:

- _ Trên 80% số học sinh dược hỏi cho rằng, đây là một tác phảm khó học, khó nhớ

- _ 90% lại tỏ ra yêu thích Nguyên Tuân khi được tiếp cận tác phẩm “Người lái

đò sông Da”

- Nhưng cũng có đến 85% học sinh sợ gặp tác phẩm “Người lái đồ sông Đà” trong các kỳ thi tốt nghiệp và đại học, cao đẳng

Như vậy, học sinh ít nhiều đã cảm nhận được cái hay cái đẹp của tác phẩm nhưng sợ thi cử mà gặp phải tác phẩm này là vì các em thấy khó học, khó nhớ

nghĩa là một phần các em chưa chịu khó tìm hiểu tác phẩm; mặt khác chắc chắn

Đó là chưa nói đến “Người lái đồ sông Đà” của Nguyễn Tuân được tạo nên bởi một phong cách nghệ thuật độc đáo, tài hoa, uyên bác hơn người Tác phẩm lại

thuộc thể tài tuỳ bút - một thể tài có phần xa lạ với các em trong chương trình văn học phổ thông Đây là tác phẩm thuộc thể tài tuỳ bút duy nhất các em được học

trong 3 năm ở trường THPT Chính những lý do đó khiến “Người lái đò sông Đà” trở thành một tác phẩm khó, vượt quá sức học, sức cảm thụ của các em Sách giáo khoa Văn 12 cũng khẳng định: “Văn Nguyễn Tuân ( ) không phải ai cũng ưa

thích”, huống hồ là học sinh - một đối tượng chỉ phù hợp với những tác phẩm giản đơn, rõ nghĩa

Vì thế chúng tôi quyết định chọn đề tài này với niềm tin làm cho các em

không còn cảm giác sợ gặp Nguyễn Tuân, gặp “Người lái đồ sông Đà”, không những thế còn có thể đem đến cho các em niềm hứng thú sự say mê cùng với tác

giả về vẻ dep tran day chất thơ mà cũng rất hùng vĩ của thiên nhiên và con người

Tây bắc; yêu cái tài hoa uyên bác, lịch lãm của nhà văn Nguyễn Tuân

2 Khái quát chung:

Sách giáo khoa Văn học 12 có nhận định: “Nguyễn Tuân là một cái định nghĩa về người nghệ sỹ Đối với ông, văn chương trước hết phải là văn chương, nghệ thuật trước hết phải là nghệ thuật và đã là nghệ thuật thì phải có phong cách

độ đáo”

Quả thực, Nguyễn Tuân là một người nghệ sỹ luôn luôn đề cao tính nghệ

thuật, đề cao cái tôi cá nhân của người nghệ sỹ Bởi chính ông là một phong cách

vô cùng độc đáo trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam Nguyễn Tuân luôn có ý

thức viết sao cho không giống ai từ đề tài, nhân vật, lối kết cấu cho đến hành văn, cách dùng từ, đặt câu và trong thực tế sáng tác, Nguyễn Tuân đã làm đúng được như thế Tác phẩm “Người lái đò sông Đà” được rút từ tập tuỳ bút “ Sông Đà”,

4

Nguyễn Tuân sau cách mạng Tìm hiểu tác phẩm này, chúng tôi cho rằng nên từ

phong cách của Nguyên Tuân soi chiếu vào tác phẩm để có thể cảm nhận được cái hay cái đẹp của tác phẩm Tức là ở một khía cạnh nào đó chúng ta đã dạy học tác phẩm theo thi pháp tác giả Cần hướng dẫn học sinh biết cách tiếp cận tác phẩm, phân tích tìm hiểu tác phẩm từ phong cách tác giả

Mat khác, “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân như trên đã nói là một

tác phẩm thuộc thể tài tuỳ bút, thể tài rất không quen thuộc đối với học sinh phổ thông, vì thế chắc chấn có ít nhiều khó khăn trong việc khám phá tác phẩm của

các em Huống hồ “Người lái đò sông Đà” lại là tuỳ bút của một lối viết thực sự rất độc đáo, phong phú và tài hoa đậm cái tôi nghệ sỹ của Nguyễn Tuân Và vì thế

trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam chỉ có Nguyễn Tuân mới có thể trở thành nhà tuỳ bút xuất sắc

Vậy tiếp cận tác phẩm này còn cần phải đi từ thi pháp thể loại - một thể loại mới, khó đối với các em nên lại càng phải chú trọng hơn Có như vậy, học

sinh mới thấy được cái hay của tác phẩm và còn rõ hay ở chỗ nào vì sao như thế

lại hay Và chắc chắn các em cũng không những không sợ gặp Nguyễn Tuân gặp

“Người lái đò sông Đà” mà biết đâu lại còn mong được gặp để trình bày để phat biểu về vẻ đẹp của tác phẩm theo con mắt, cái nhìn, trí tuệ, trái tim của chính các

em

Với riêng “Người lái đò sông Đà” thì giữa phong cách nghệ thuật của nhà

văn với thể loại của tác phẩm lại có mối quan hệ mật thiết với nhau Bởi vì một đặc điểm trong phong cách của Nguyễn Tuân chính là ở sở trường tuỳ bút Chỉ có tuỳ bút mới có thể giúp Nguyễn Tuân thể hiện được phong cách tự do, phóng túng

và cái tôi độc đáo, tài hoa, uyên bác của chính ông Chung quy lại, cách khám phá

“Người lái đồ sông Đà” của Nguyễn Tuân vẫn đi từ phong cách của Nguyễn Tuân

sắc này

3 Cụ thể:

a, Tiếp cận tác phẩm từ thi pháp tác giả tức là từ phong cách nghệ thuật của nhà văn:

Nguyễn Tuân là người ưa mới lạ độc đáo, thích biến ảo, biến hoá nên văn của ông cũng bắt người đọc phải thực sự tham gia vào trò chơi rượt đuổi nghệ thuật đầy thú vị mà cũng rất nhọc nhằn, công phu Vốn là kẻ có sắn máu phiêu

lãng giang hồ, luôn có nhu cầu săn tìm cảm giác lạ, Nguyễn Tuân đã tìm đến với

sông Đà, một dòng chảy vĩ đại của núi rừng Tây bắc nên thơ hùng vĩ Đó là một con người hiếu động, thích “xê dịch”, vì thế mà hay di Di dé “thay thực đơn cho

giác quan” Tất nhiên phải là mới lạ bất ngờ và mãnh liệt Nguyễn Tuân quyết không chấp nhận, không chịu nổi những gì bằng phẳng, nhợt nhạt, yên ổn, mực

thước, khuôn phép, những cái quần quanh đơn điệu Chỉ có đi, mà đã đi thì đi đến đầu sông, ngọn nguồn tới những nơi tận cùng của tổ quốc, “xê dịch” trên bộ, trên sông, trên trời, trên biển Nên nhớ là Nguyễn Tuân “xê dịch” có mục đích: đi thực

tế, đi công tác, đi mà gắn bó, mà thấy đâu cũng là quê hương; chứ không như trước cách mạng, “xê dịch” vì chán đời, vì bất mãn với thời cuộc, vì “có chỗ để

bỏ”

Và thế là Nguyễn Tuân đến với Đà giang và ông đã in cái bản ngã độc đáo

và vẻ đẹp rất chủ quan của tâm hồn, thêm cái tưởng tượng vào cải vẻ đẹp khách quan của đồng sông để dưới ngồi bút của nhà văn tuôn chảy một Đà giang mang

dấu ấn thật riêng của Nguyễn Tuân Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Tuân tìm

đến sông Đà để thoả mãn sự khát thèm cảm giác lạ; sông Đà thực sự là cả một nguồn cảm hứng vô cùng mãnh liệt của ngồi bút Nguyễn Tuân Bởi sông Đà cũng

ở lời đề từ:

Chúng thuỷ giai đông tẩu

Đà giang độc bắc lưu Sông Đà đi ngược với mọi dòng sông Chỉ riêng điều đó đã kích thích mạnh

giác quan của người nghệ sỹ vốn ưa sự độc đáo duy nhất này Một đối tượng độc

lạ rất thích hợp với một ngòi bút độc chiêu Và Nguyễn Tuân đã làm cho sông Đà

thêm phần độc đáo bởi cách nhìn lạ lẫm, tài hoa của mình: Một dòng sông vừa hung bạo lại vừa trữ tình Tính cách của sông Đà là một hệ thống những phẩm chất đối chọi nhau, và phải từ những nghịch lý ấy, con sông mới có điều kiện phô bày hết vẻ phức tạp, sự phong phú đầy hấp dẫn của nó

* Nguyễn Tuân thực sự chỉ có cam hứng mãnh liệt với những hiện tượng gây cam gidc la:

Sông Đà của Nguyễn Tuân trước hết là một con sông tột cùng của sự đữ

đội, bạo liệt với những cái hút nước khủng khiếp làm chóng mặt người, những thác gềnh ngang ngược, lac cấc, đặc biệt là cảnh gió thác man đại, cuồng loạn, bủa vây và sắn sàng nhấn chìm tất cả Ở cảnh này Nguyễn Tuân đã đem đến cho người đọc cái cảm giác thót tim, có người còn cho rằng ông thích gây áp lực lên

hệ thần kinh người đọc, bắt họ phải chiêm nghiệm cảm giác lạ lùng ấy cùng với ông Còn ông thì hứng khởi, say mê thích thú như một đứa trẻ thơ trước một trò

chơi mới lạ Thế mới biết người nghệ sỹ luôn là người trẻ trung luôn là kẻ đam mê trước vẻ đẹp muôn màu muôn vẻ của cuộc sống

Nguyễn Tuân bằng sự đam mê ấy đã làm chô sông Đà dậy sống, dậy đá Sóng dữ và đá cũng đữ - đó là tâm điểm dữ đội của sông Đà Nguyễn Tuân đã

dựng đá dậy cho lộ bản chất của nó ra Những kẻ yếu bòng vía chắc phải rờn rợn

trước những hòn đá mà mặt hòn nào cũng “ngỗ ngược”, “nhăn nhúm, méo mó”

hàm thách thức” ông đò Nguyễn Tuân không những tạo khắc hình người cho đá

và còn truyền vào đấy những hình người Sông Đà đã bày một thạch trận để ăn chết con thuyền Cái đữ tợn hung bạo của nó chính là ở chỗ đó Hãy xem cách

bày binh bố trận của Đà giang: rất bài bản Đám đá hòn đá tảng chia làm ba vòng

chặn ngang trên sông, dan trận địa sẵn để đánh giáp lá cà với ông lái đò Mỗi

chặng có một nhiệm vụ khác nhau Chặng thứ nhất hai hòn tiền vệ canh cửa mới nhìn thì có vẻ sơ hở nhưng nhiệm vụ của chúng là dụ đối phương di sâu vào tuyến giữa để đánh khuýp quật vu hồi lại Nếu thuyền chọc thủng tuyến hai thì boong ke

chìm pháo đài ở tuyến ba phải đánh tan cái thuyền lọt lưới tuyến trên, phải tiêu điệt thủy thủ thuyền trưởng ở ngay chân thác Rõ ràng trí tưởng tượng của Nguyễn Tuân quả là đáng thán phục bởi vì Đà giang trong sự cảm nhận của ông không chỉ độc ác đữ tợn mà còn mưu mô, quỷ quyệt, nham hiểm đến không ngờ

Đã thế Nguyễn Tuân còn nhìn ra từng sắc mặt người đầy xấc xược, hỗn hào, mất nết, du côn trong từng hình thù đá vô tri vô giác như đã nói ở trên Rồi Nguyễn

Tuân còn cho sông Đà thêm một lần đáng sợ mà cũng rất đáng phục đối với

chúng ta ở cách nó bố trí cửa sinh cửa tử để lừa ông lái đò Vòng một nó mở năm

cửa trận: bốn cửa tử, một cửa sinh lệch nhau Vòng hai tăng thêm nhiều cửa tử để

lừa đối phương, cửa sinh vẫn chỉ một và bố trí ngược với vòng đầu Còn vòng ba ít cửa hơn song bên phải bên trái đều là cửa tử Luồng sống duy nhất nằm ngay ở

bọn đá hậu vệ Phối hợp với đá, nước thác reo hò làm thanh viện cho đá một cách

rất hào hứng, nhiệt tình và đắc lực Chúng xông tới đối phương và đã dùng đến

ngón đòn độc hiểm nhất để tấn công ông lái đò Và thế là với Nguyễn Tuân sông

Đà ghê gớm khủng khiếp như một loài thuỷ quái khổng lồ mang diện mạo và tâm địa của thứ kẻ thù số một của con người Nó đang trong đỉnh điểm của sự cuồng

loạn, man đại: cơn dận dữ chết người Đọc Nguyễn Tuân người đọc không thể

8

hùng, rợn ngợp, căng thắng: thân kinh phải hoạt động thậm chí có lúc căng lên như sợi dây đàn Nhưng có một điều rất lạ là sao vẫn thấy thú vị ngạc nhiên ngỡ

ngàng đến như vậy Cứ như là có ma lực ấy Phải chăng đó là cảm giác lạ mà chỉ

có Nguyễn Tuân mới đem lại được cho độc giả Sao lại không yêu thích những

trang văn đầy ấn tượng như thế của Nguyễn Tuân! Chẳng phải chúng ta hầu như

cũng khát thèm cảm giác lạ đó sao? chẳnh phải cũng ta cũng dễ dàng bị chinh

phục bởi những gì mới mẻ, lạ lẫm đó sao? Vậy thì Nguyễn Tuân đã thực sự thuyết phục chúng ta bằng sự khám phá đây tỉnh tế của ông ở những cảnh trí gây ấn

tượng mạnh, hiếm có

* Nguyễn Tuân là nhà văn luôn khám phá sự vật hiện tượng ở phương diện

van hod, tham mỹ

Nhu trên đã khẳng định, cái mà Nguyễn Tuân hướng tới phải là độc chiêu, biến ảo, sông Đà của Nguyễn Tuân là vậy không chỉ hung bạo không Đà còn rất

đỗi trữ tình Ở nét tính cách này của con sông người đọc sẽ nhận thấy một cái

nhìn thực sự tỉnh tế, tài hoa của Nguyễn Tuân về con sông Tây bắc Sông Đà quả

là lung linh ngời sáng trướcmắt người đọc và là biểu tượng của cái đẹp, cái đẹp tuyệt mỹ, tột cùng của sự tuyệt mỹ Cái bạo liệt của sông Đà là vùng thượng

nguồn Còn khi êm ả về xuôi, Đà giang rất trữ tình, hồn nhiên, đầy thơ trẻ, mơ

mộng, lãng mạn như một thiếu nữ lúc đương thì “Sông Đà tuôn đài, tuôn dài như

một áng tóc trữ tình ”, mềm mại, thướt tha, yêu kiều và duyên dáng Sau những

thết gào man đại, sau những quần quại vật vã như con quái vật bị bóp cổ, sông Đà bỗng nhiên dịu lại chỉ còn một âm hưởng du dương, ngọt ngào, êm ái Thật lạ!

Lầm sao có thể có một dòng sông vừa là “kẻ thù số một của con người” vừa là “cố

nhân” rất gợi cảm “đằm đằm, âm ấm” khiến cho du khách khi xa thương nhớ đến ngẩn ngơ Sông Đà đáng sợ mà lại đáng yêu đến vậy sao? Gợi cảm như một người

giòn tan sau kỳ mưa dầm”, “như nối lại chiêm bao đứt quãng” đó là những cảm

giác vừa cụ thể rõ ràng lại vừa trừu tượng mông lung Nhưng có một điều rất thực

là du khách thực sự vui sướng ngẩn ngơ trước sự tình tứ nồng nàn và cũng rất dịu

hiền hồn nhiên của một Đà giang thấm đẫm hồn người Đúng là cái nhìn nên hoạ

nên thơ tạo nên những trang hoa đầy hấp dẫn “Bờ sông hoang dại như một bờ

tiền sử Bờ sông hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa” Vẻ đẹp tỉnh khôi

trong sáng, thanh thoát của Đà giang khiến cho người nghệ sỹ trẻ lại Nguyễn

Tuân yêu đời lắm, gắn bó với thiên nhiên đất nước lắm không như trước cách mạng luôn có cảm giác bơ vơ lạc lõng của kẻ “sinh lầm thé ky” “Xê dịch” trên

dòng sông quê hương thanh bình yên ả “lững lờ như nhớ thương những hòn đá

thác xa xôi để lại trên thượng nguồn Tây bắc”, Nguyễn Tuân như thấy lòng mình lắng đọng bao yêu thương gắn bó với cuộc sống với quê hương Để rồi “nói

chuyện với người lái đò như càng thêm lai láng cái lòng muốn đề thơ vào sông nước” Chỉ đến với nhân dân, đến với cách mạng, con người nổi tiếng chơi

“ngông” một thời mới có thể có được cảm giác thanh thản nhẹ nhõm, ngập tràn

xúc cảm tin yêu đối với cuộc đời như vậy

Đấy, cái tài hoa, cái độc đáo trong phong cách của Nguyễn Tuân là ở cách nhìn cách cảm thật lạ lãm độc chiêu Ông chỉ cảm xúc được với những cảnh trí gây ấn tượng mãnh liệt, chỉ hứng thú khám phá sự vật ở phương điện thẩm mỹ với một mục đích là làm nổi bật vẻ đẹp phong phú của sông Đà Từ những nét phong

cách này soi vào tác phẩm “Người lái đồ sông Đà” ta không chỉ thấy tài hoa của

nhà văn mà còn cảm nhận được một tình cảm sâu nặng với non sông đất nước lai

láng niềm tin, tình yêu cuộc sống

* Nguyễn Tuân là nhà văn luôn luôn khám phá con người ở phương diện tài hoa nghệ sỹ

10