Kiểm tra kiến thức học sinh bằng các câu hỏi tự luận để lựa chọn các phương án nhiễu cho hệ thống câu hỏi khách quan nhiều lựa chọn chương i sinh học 11 ban cơ bản

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ------ LƯƠNG THỊ QUANG KIỂM TRA KIẾN THỨC HỌC SINH BẰNG CÁC CÂU HỎI TỰ LUẬN ĐỂ LỰA CHỌN CÁC PHƯƠNG ÁN NHIỄU CHO HỆ THỐNG CÂU H

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

- -

LƯƠNG THỊ QUANG

KIỂM TRA KIẾN THỨC HỌC SINH BẰNG CÁC CÂU HỎI

TỰ LUẬN ĐỂ LỰA CHỌN CÁC PHƯƠNG ÁN NHIỄU CHO HỆ THỐNG CÂU HỎI KHÁCH QUAN NHIỀU LỰA CHỌN CHƯƠNG I

SINH HỌC 11 BAN CƠ BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI - 2009

Lời cảm ơn

Với tấm lòng biết ơn sâu sắc, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới GS-

TS Đinh Quang Báo, ng-ời thày đã tận tình chỉ bảo cho em trong suốt quá trình làm luận văn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thày cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy đặc biệt là các thày cô trong khoa S- phạm, Đại học Quốc Gia Hà Nội

đã tạo mọi điều kiện cho em trong quá trình học tập và làm luận văn

Xin gửi lời cảm ơn đến các thày cô giáo và các em học sinh tr-ờng THPT

Lê Quý Đôn - Hải Phòng, tr-ờng THPT chuyên Trần Phú đã giúp đỡ tác giả thực hiện các thực nghiệm s- phạm

Mặc dù đâ rất cố gắng song bản luận văn không tránh khỏi những thiếu sót

và hạn chế Tác giả rất mong đ-ợc sự chỉ dẫn, đóng góp ý kiến của các thày cô giáo, các nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp và những ng-ời quan tâm đến vấn

đề nêu trong luận văn để luận văn đ-ợc hoàn thiện và có giá trị thực tiễn hơn Xin chân thành cám ơn!

Hà nội, ngày 15 tháng 5 năm 2009

Tác giả

L-ơng Thị Quang

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

GD - ĐT Giáo dục và đào tạo

KT- ĐG Kiểm tra - đánh giá

MCQ Trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn

MỤC LỤC

Trang

1.1.2 Những khái niệm cơ bản về kiểm tra đánh giá 11

1.1.4 Các hình thức kiểm tra đánh giá 14

1.1.5 Quy trình kiểm tra đánh giá 18 1.1.5.1 Những nguyên tắc trong kiểm tra đánh giá 18

1.1.6 Những hạn chế trong thực tế về kiểm tra đánh giá 19 1.1.7 Trắc nghiệm dạng MCQ trong dạy học 20 1.1.7.1 Ưu điểm của trắc nghiệm khách quan 20 1.1.7.2 Ưu điểm của trắc nghiệm khách quan dạng MCQ 23 1.1.8 Vai trò của phương án nhiễu trong xây dựng hệ thống câu

1.1.9.Quan hệ giữa câu hỏi tự luận và câu hỏi MCQ 24

Chương 2 Xây dựng hệ thống câu hỏi tự luận chương I Sinh

2.1 Đặc điểm cấu trúc chương trình Sinh học 11 cơ bản 29

2.4 Xây dựng các câu tự luận ngắn bao quát nội dung kiến thức

2.4.1 Nguyên tắc xây dựng các câu hỏi tự luận ngắn 33 2.4.2 Quy trình xây dựng câu tự luận ngắn 35 2.4.3.Kết quả xây dựng các câu tự luận ngắn 36 2.4.4 Sử dụng câu tự luận ngắn để kiểm tra kiến thức học sinh tìm

Chương 3 Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan

3.1 Tiêu chuẩn một câu hỏi trắc nghiệm, một bài trắc nghiệm dạng

3.1.2 Tiêu chuẩn của một bài trắc nghiệm 87 3.2 Các nguyên tắc xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan 88 3.3 Quy trình xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan dạng

3.4 Phương pháp xác định các chỉ tiêu định lượng của câu hỏi trắc

3.4.1 Xác định độ khó của câu trắc nghiệm 93 3.4.2 Xác định độ phân biệt của các câu hỏi 94 3.4.3 Xác định độ tin cậy tổng thể của bài trắc nghiệm 95 3.4.4 Xác định độ tin cậy tổng thể của bộ MCQ 96 3.4.5 Phân biệt độ giá trị và độ tin cậy của bài trắc nghiệm 98 3.5 Thực nghiệm định lượng cho bộ câu hỏi MCQ 99 3.5.1 Phương án tiến hành thực nghiệm 99 3.5.2 Phân tích các chỉ số về độ khó và độ phân biệt 99 3.5.3 Kết quả phân tích tổng thể xác định độ tin cậy, tính giá trị 102

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cùng với sự tiến bộ mạnh mẽ của các ngành khoa học cơ bản, khoa học công nghệ, lí luận dạy học cũng có những bước phát triển đáng kể trong mấy thập kỉ trở lại đây Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước (2000- 2020), sự thách thức trước nguy cơ tụt hậu trên đường tiến vào thế kỉ XXI bằng cạnh tranh trí tuệ đang đòi hỏi đổi mới giáo dục, trong đó có sự đổi mới căn bản

về phương pháp dạy và học

Trong xu thế phát triển chương trình và đổi mới quan niệm về SGK của giáo dục phổ thông trong khu vực và trên thế giới, từ năm 2001 Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta đã thực hiện triển khai thực hiện đổi mới chương trình, SGK cho các bậc học từ tiểu học đến THPT

Trong những vấn đề cần phải đổi mới của dạy học thì đổi mới phương thức kiểm tra, đánh giá là rất cấp thiết Có thể coi kiểm tra đánh giá là công cụ chủ yếu điều chỉnh hoạt động dạy và học của thày và trò, là động lực để đổi mới phương pháp, góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng đào tạo con người theo mục tiêu giáo dục KTĐG trong dạy học giúp làm sáng tỏ mức độ HS đạt và không đạt về kiến thức, kĩ năng và thái độ, phát hiện những nguyên nhân sai sót, giúp HS điều chỉnh hoạt động học, tạo cơ hội cho HS phát triển kĩ năng tự đánh giá, giúp HS nhận ra sự tiến bộ của mình, khuyến khích và thúc đẩy quá trình học tập, giúp GV có cơ sở thực tế để tự điều chỉnh, tự hoàn thiện hoạt động dạy, phấn đấu không ngừng nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học

Để đáp ứng được mục tiêu đổi mới KTĐG nêu trên, việc lựa chọn và hoàn thiện hình thức KTĐG phù hợp là rất quan trọng Có rất nhiều hình thức kiểm tra đánh giá và hiện nay, một trong những hình thức được quan tâm là bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn (MCQ) Trắc nghiệm khách quan được

quan tâm do: có thể đánh giá phạm vi kiến thức rộng hơn hình thức thi tự luận,

số lượng câu hỏi trong một bài kiểm tra nhiều hơn tự luận, mỗi câu lại có nhiều phương án trả lời nên đề cập được khối lượng kiến thức lớn, có thể bao quát hầu hết nội dung của chương trình học

Đề trắc nghiệm khách quan với số lượng câu hỏi nhiều có thể phủ khắp phạm vi kiến thức của môn học trong chương trình THPT Vì vậy, bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan, HS sẽ không học tủ, học lệch mà phải học đầy đủ, toàn diện và không được bỏ qua bất cứ một kiến thức cơ bản nào có trong chương trình Việc chấm và cho điểm dễ bảo đảm khách quan hơn so với trắc nghiệm tự luận Có thể dễ dàng ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông để tổ chức thi, chấm bài một cách nhanh chóng, chính xác và an toàn

Tuy nhiên, thực tế cho thấy bộ ngân hàng câu hỏi TNKQ dùng để KTĐG còn ít về số lượng và chưa hoàn thiện về chất lượng thể hiện ở nhiều khía cạnh, trong đó các phương án nhiễu thường còn áp đặt, mang nhiều tính chủ quan của người ra đề, thậm chí có phương án sai không có lý Cần phải có một bộ ngân hàng TNKQ bám sát nội dung chương trình sách giáo khoa (SGK), đo được nhiều mức

độ nhận thức khác nhau như: ghi nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp,

Xuất phát từ việc nhận thức vai trò quan trọng của phương án nhiễu trong

xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan (MCQ) chúng tôi chọn đề tài: “Kiểm tra kiến thức học sinh bằng các câu hỏi tự luận để lựa chọn các phương án nhiễu cho hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn chương I sinh học 11 ban cơ bản.”

2 Mục tiêu nghiên cứu:

- Xây dựng hệ thống câu hỏi tự luận ngắn tổng quát về nội dung kiến thức của chương I sinh học 11 ban cơ bản

- Chấm bài, lập được bảng trọng số về các phương án sai và tỉ lệ từng phương án sai là bao nhiêu phần trăm trong số các phương án sai mà học sinh gặp phải

- Xây dựng câu hỏi trắc nghiệm để sử dụng vào quá trình giảng dạy chương I sinh học 11 ban cơ bản

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Các câu MCQ mà các phương án nhiễu được lựa chọn từ các câu trả lời sai khi học sinh trả lời các bài kiểm tra tự luận ngắn

4 Khách thể nghiên cứu

Học sinh khối 11 học môn sinh học ban cơ bản

5 Mẫu khảo sát:

Học sinh khối 11 của 2 trường THPT:

- Trường THPT chuyên Trần Phú - Hải Phòng

- Trường THPT Lê Quý Đôn - Hải Phòng

6 Giả thuyết nghiên cứu

Sử dụng hệ thống các câu hỏi tự luận ngắn kiểm tra kiến thức học sinh từ

đó phân tích kết quả làm bài có thể lựa chọn được các phương án nhiễu phù hợp

để xây dựng được các câu hỏi MCQ

7 Phương pháp nghiên cứu:

Sử dụng phối hợp các phương pháp sau:

7.1 Nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu văn bản nghị quyết của Đảng và Nhà nước, Bộ giáo dục - Đào tạo về đổi mới dạy học, kiểm tra đánh giá Nghiên cứu chương trình dạy bộ môn Sinh học ở trường THPT

Nghiên cứu tài liệu có liên quan : Lý luận và phương pháp dạy học Sinh học, Đo lường và đánh giá trong giáo dục, các luận án, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ có

liên quan

7.2 Phương pháp điều tra

Khảo sát trực tiếp việc KT-ĐG kết quả học tập môn Sinh để thấy được thực trạng của việc KT-ĐG môn Sinh ở trường THPT hiện nay Khảo sát bằng cách dự giờ, sử dụng phiếu điều tra để biết được thực trạng của việc thực hiện

KT- ĐG môn Sinh ở trường THPT hiện nay

7.3 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm: thực nghiệm bằng cách kiểm tra

học sinh bằng các câu hỏi ngắn để xác định các phương án trả lời mà học sinh hay nhầm lẫn

7.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng các phép thống kê trong xử lý các số liệu thu được trong các khảo

sát và thực nghiệm

8 Luận cứ:

+ Hệ thống câu hỏi tự luận ngắn cung cấp nguồn phương án nhiễu hiệu quả để xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm chất lượng

+ Câu hỏi trắc nghiệm khách quan là một công cụ để đổi mới phương pháp dạy và học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo

9 Những đóng góp mới của luận văn

9.1 Xác định thực trạng sử dụng câu hỏi trắc nghiệm MCQ trong dạy học bộ

môn Sinh học 11 ở trường THPT hiện nay

9.2 Bổ sung, hoàn chỉnh quy trình xây dựng MCQ

9.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi tự luận ngắn kiểm tra kiến thức HS để tìm các

phương án nhiễu hiệu quả để xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm chất lượng

9.4 Xây dựng bộ câu hỏi trắc nghiệm MCQ chương I Sinh hoc 11 ban cơ bản

bảo đảm độ tin cậy cao để đưa vào sử dụng trong dạy học Sinh học 11 ở trường THPT

10 Cấu trúc của luận văn

- Ngoài phần mở đầu, kết luận và đề nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Xây dựng hệ thống các câu hỏi tự luận chương I Sinh học 11

ban cơ bản

Chương 3: Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa

chọn chương I Sinh học 11 ban cơ bản

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998) - Lí luận dạy học sinh học,

NXB GD

2 Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thuỷ, Đỗ Thị Phƣợng, Nguyễn Thị

Nghĩa - Một số vấn đề về PP giảng dạy sinh học

3 Benjamin S Bloom (1956) - Nguyên tắc phân loại mục tiêu giáo dục,

Đoàn Văn Điều dịch, NXB Giáo dục Hà Nội 1995

4 Hoàng Đức Cự (2006) - Sinh học thực vật, NXB ĐHQG Hà Nội

5 Nguyễn Thành Đạt, Nguyễn Văn Vụ (đồng chủ biên) và các tác giả

khác - Tài liệu bồi dưỡng GV thực hiện chương trình thay sách giáo khoa

11 môn sinh học, NXB GD 2007

6 Vũ Cao Đàm (2005), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, NXB khoa

học kỹ thuật Hà Nội

7 Nguyễn Thành Đạt, Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Xuân Viết - Tài liệu

bồi dưỡng thường xuyên GV THPT chu kỳ 2004 - 2007, NXB ĐHSP

8 Nguyễn Thành Đạt (tổng chủ biên), Lê Đình Tuấn (chủ biên), Nguyễn Nhƣ Khanh - SGK và Sách GV Sinh học 11 (ban cơ bản), NXB GD 2007

9 Trần Bá Hoành (2003) - Lí luận cơ bản về dạy và học tích cực, dự án

phát triển GV THPT, Bộ GD&ĐT

10 Trần Bá Hoành (1995) - Đánh giá trong giáo dục, NXB GD

11 Trần Bá Hoành (2006) - Đổi mới PP dạy học, chương trình và sách giáo

khoa, NXB Đại học Sư phạm

12 Nguyễn Phụng Hoàng, Võ Ngọc Lan (1996) - PP trắc nghiệm trong

kiểm tra ĐG kết quả học tập, NXBGD Hà Nội

13 Ngô Văn Hƣng, Trần Văn Kiên (2007) - Bài tập sinh học 11, NXB GD

14 Ngô Văn Hưng (chủ biên), Đỗ Mạnh Hùng, Trần Minh Hương - Đề

thi olympic quốc tế môn Sinh học (1999, 2000, 2001), NXB GD

15 Nguyễn Thị Hường (2007), Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm

khách quan dạng MCQ chương I và chương II sinh học 11 nâng cao THPT để đánh giá kết quả học tập của học sinh, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP Hà Nội

16 Trần Đăng Kế (chủ biên), Nguyễn Như Khanh (2001) - Sinh lý học Thực

vật (tập 1), NXB GD

17 Nguyễn Như Khanh (2002) - Sinh học phát triển thực vật, NXB GD

18 Trần Văn Kiên - Phạm Văn Lập (2000)- Giới thiệu đề thi HS giỏi quốc gia và olympic quốc tế môn sinh học năm 2004 - 2005, NXBGD

19 Nguyễn Quang Kính (biên dịch và giới thiệu), Phạm Đỗ Nhật Tiến (hiệu đính) - Cải cách giáo dục cho thế kỷ XXI bảo đảm để dẫn đầu trong kỷ nguyên thông tin và toàn cầu hoá, Uỷ ban cải cách giáo dục trực thuộc Tổng

thống Hàn Quốc

20 Nguyễn Kỳ - Mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm, Trung tâm

trường Cán bộ quản lý, Bộ GD&ĐT Hà Nội 1996

21 Vũ Đình Luận (2005) - Xây dựng và sử dụng câu hỏi TNKQ MCQ để

nâng cao chất lượng dạy học môn di truyền ở trường cao đẳng sư phạm, luận án tiến sĩ giáo dục

22 Vũ Đức Lưu (2007) - Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm sinh học 11

(Chương trình chuẩn và nâng cao), NXB GD

23 Magumi sichino, NIER, Cải cách giáo dục Nhật Bản hướng tới thế kỷ

XXI, Thông tin KHGD, số 48/95

24 Vũ Văn Nam (2007), Tường minh hoá mục tiêu bài học bằng hệ thống

câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn (MCQ) phần chuyển hoá

vật chất và năng lượng (Chương I, Sinh học 11 nâng cao), Luận văn thạc

sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP Hà Nội

25 Lưu Xuân Mới (2000) - Lí luận dạy học đại học, NXB GD

26 Nguyễn Duy Minh (Chủ biên), Cao Xuân Phan, Kiểm tra đánh giá

thường xuyên và định kì môn Sinh học 11, NXBGD

27 Lê Đức Ngọc (1997) - Vắn tắt về kiểm tra - đánh giá, NXB ĐHQG Hà

Nội

28 Lê Đức Ngọc (2001), Đánh giá học lực của học sinh (Trích trong Giáo

dục đại học - Lý luận và thực tiễn), NXB ĐHQGHN

29 Lê Đức Ngọc (2003), Bài giảng: Đo lường và đánh giá trong giáo dục

30 Lê Đức Ngọc (2003), Bất cập và giải pháp về đo lường và đánh giá trong

giáo dục (Tham luận tại hội thảo khoa học: Đo lường và đánh giá trong

giáo dục)

31 Lê Đức Ngọc (2004), Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm khách quan là

công cụ để đảm bảo và nâng cao chất lượng đào tạo đại học, Tạp chí Phát

triển giáo dục số 10

32 Lê Đức Ngọc (2004), Cơ sở khoa học của đo lường và đánh giá trong

giáo dục (Trích trong Giáo dục đại học - Quan điểm và giải pháp), NXB

ĐHQGHN

33 Lê Đức Ngọc (2005), xây dựng cấu trúc đề thi và biểu điểm, Tài liệu tập

huấn - nâng cao năng lực cho giảng viên Cao đẳng sư phạm

34 Patrick Griffin và John Izard - Những cơ sở của kĩ thuật trắc nghiệm,

Lâm Quang Thiệp biên tập và giới thiệu 1994

35 Đỗ Thị Phượng (2004) - Xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập để tổ

chức HĐ tự lực của HS trong dạy học Sinh thái học THPT, luận văn thạc

36 Quentin Stodola, Ph.D và Kalmer Stordahl, Ph.D - Trắc nghiệm và đo

lường cơ bản trong giáo dục, Bộ GD&ĐT 2000, Nghiêm Xuân Nùng biên

dịch, Lâm quang Thiệp hiệu đính và giới thiệu

37 Robert J.Marzano - Debra J Pockering - Jane E Pollock - Các PP dạy

học hiệu quả (Classroom instruction that works), Hồng Lạc dịch, NXBGD

2005

38 Nguyễn Đức Thành - Tổ chức HĐ dạy HS học trong trường THPT, giáo

trình cho học viên Cao học

39 Nguyễn Đức Thành - Tổ chức HĐ học tập trong dạy học Sinh học ở

trường trung học phổ thông, Chuyên đề giảng dạy Cao học, ĐHSP Hà

Nội

40 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn kỳ, Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo (2004)

- Học và dạy cách học, NXB ĐHSP

41 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Vũ Văn Tảo, Bùi Trường (1997) -

Quá trình dạy - Tự học, NXB GD

42 Dương Thiệu Tống (1998) - Trắc nghiệm theo tiêu chí, NXBGD Hà Nội

43 Vũ Văn Vụ, Vũ Thanh Tâm, Hoàng Minh Tuấn (1999) - Sinh lý

học thực vật, NXB GD

44 Vũ Văn Vụ, Phan Tuấn Nghĩa, Ngô Tự Thành, Lê Đình Tuấn - Một

số chuyên đề sinh học bồi dưỡng HS giỏi hệ THPT năm 2006 (tài liệu bồi dưỡng GV THPT chuyên)

45 Vũ Văn Vụ, Vũ Đức Lưu, Nguyễn Như Hiền, Ngô Văn Hưng, Nguyễn Đình Quyến, Trần Quý Thắng - Sách giáo khoa sinh học 11 nâng cao, NXB

GD