Vận dụng lý thuyết tình huống trong dạy học một số nội dung củ chương trình hình học lớp 10 trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI tr-ờng đại học giáo dục NGUYỄN THỊ TÂM VẬN DỤNG Lí THUYẾT TèNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CHƯƠNG TRèNH HèNH HỌC LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THễNG Luận vă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

tr-ờng đại học giáo dục

NGUYỄN THỊ TÂM

VẬN DỤNG Lí THUYẾT TèNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CHƯƠNG TRèNH HèNH HỌC

LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THễNG

Luận văn thạc sĩ s- phạm Toán học

Hà Nội - 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

tr-ờng đại học giáo dục

VẬN DỤNG Lí THUYẾT TèNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CHƯƠNG TRèNH HèNH HỌC

LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THễNG

Luận văn thạc sĩ s- phạm toán học

Chuyên ngành: Lý luận và ph-ơng pháp dạy học

(bộ môn Toán)

Mã số : 60 14 10

Học viên: Nguyễn Thị Tâm Cán bộ h-ớng dẫn: TS Nguyễn Chí Thành

Hà Nội - 2009

Môc lôc

Trang

Më §ÇU

1.1 Phương pháp dạy học hiện đại và đổi mới phương pháp dạy học

Toán THPT ở Việt Nam

5

1.1.1 Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán

THPT ở Việt Nam

5

1.1.2 Phương pháp dạy học hiện đại và quan điểm dạy học tích cực 6

1.2.1 Vài nét về sự hình thành và phát triển của lý thuyết tình huống 11 1.2.2 Các cơ sở khoa học của lý thuyết tình huống 12 1.2.3 Các giả thuyết về dạy học của lý thuyết tình huống 15 1.2.4 Hệ thống dạy học trong lý thuyết tình huống 15

1.2.6 Tình huống didactic và biến didactic 25

1.2.9 Các kết luận sư phạm rút ra từ lý thuyết tình huống 39

1.3 Kết luận chương 1 43

Ch-¬ng 2: VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG VÀO DẠY

HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC LỚP 10

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

45

2.1 Giới thiệu chương trình hình học lớp 10 THPT 45

2.2 Vận dụng lý thuyết tình huống vào dạy học hình học 10 THPT 48

2.2.2 Những kỹ năng đối với GV khi dạy học theo LTTH 49 2.2.3 Điều kiện để sử dụng tình huống dạy học và yêu cầu khi sử dụng

tình huống dạy học

52

2.2.4 Đề xuất quy trình dạy học môn Toán bằng PPDH tình huống 53 2.2.5 Thiết kế một số bài giảng để dạy học một số nội dung trong chương

trình hình học 10 THPT theo quan điểm vận dụng LTTH

54

3.4.1 Bài dạy thực nghiệm 1: §4 Tích của một vectơ với một số 79 3.4.2 Bài dạy thực nghiệm 2: §5 Đường Elip 80 3.4.3 Bài dạy thực nghiệm 3: §3 Phương trình đường Elip 81

3.6 Kết luận chương 3 89

PHô LôC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Một yêu cầu cấp thiết đang được đặt ra cho ngành giáo dục và đào tạo của nước ta trong thời gian gần đây chính là việc đổi mới phương pháp dạy

học “Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ

một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của học sinh Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học.” (Nghị quyết hội nghị II, BCHTƯ Đảng CSVN-khóa VIII, 1997) Theo

Nguyễn Bá Kim, 2007 [14], cốt lõi của đổi mới PPDH là hướng vào hoạt

động hoá HS: “Phương pháp dạy học cần hướng vào việc tổ chức cho học

sinh học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo” Việc đổi mới PPDH môn Toán hiện nay ở trường THPT cũng

không nằm ngoài quan điểm chung đó

Để góp phần đổi mới PPDH, cần thiết phải đẩy mạnh nghiên cứu lý luận và thực tiễn dạy học không chỉ ở trong nước mà còn cả ở ngoài nước

để tìm ra những PPDH có hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của xã hội Đổi mới PPDH cần được thực hiện theo định hướng “hoạt động hoá học sinh”, “phát huy tính tích cực của học sinh” PPDH bằng tình huống trong LTTH, là một hướng tiếp cận của đổi mới PPDH nói chung và đổi mới PPDH môn

Toán nói riêng LTTH nhấn mạnh đến khả năng thích ứng tích cực của HS

(qua hai cơ chế đồng hoá và điều ứng) với những yêu cầu thường xuyên

đổi mới của môi trường thông qua việc giải quyết những tình huống được

GV xây dựng có dụng ý sư phạm Đó cũng chính là bản chất của PPDH tình huống, một trong những PPDH hiện đại, hướng đến sự phát triển toàn

diện của HS

Các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, đặc biệt tại Pháp, đã và đang vận dụng LTTH trong dạy học và đạt được hiệu quả nhất định trong việc

nghiên cứu, nâng cao chất lượng dạy học Còn tại Việt Nam, tuy nghiên cứu LTTH đã được bắt đầu từ những năm 90 bởi các bài báo giới thiệu của một số tác giả như Nguyễn Bá Kim, Trần Thúc Trình nhưng việc vận dụng vào trong dạy học còn khá mới mẻ Vận dụng LTTH trong giảng dạy các môn học nói chung, đối với môn Toán nói riêng ở bậc THPT còn hiếm hoi Các ví dụ về tình huống adidactic, tình huống didactic trong lý thuyết này theo chương trình Toán THPT hầu như chưa có

Trong chương trình môn Toán THPT, môn hình học lớp 10 có nhiều kiến thức mới mẻ và khó đối với HS Do HS đang quen với môn hình học tổng hợp trong một thời gian khá dài ở bậc THCS nên khi chuyển sang hình học giải tích

ở lớp 10 thì với HS đó là một bước chuyển mới Vận dụng LTTH có nhiều khả năng giúp GV tổ chức các tình huống hướng dẫn HS vượt qua các bước chuyển

đó một cách hiệu quả

Do vậy, nhận thức được khả năng ứng dụng của LTTH trong dạy học đáp ứng nhu cầu đổi mới PPDH môn Toán, cũng như sự mới mẻ của việc nghiên cứu lý thuyết này để áp dụng trong dạy học môn Toán THPT ở Việt

Nam, tôi mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài: “VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

2 Lịch sử nghiên cứu

LTTH là một trong những lý thuyết dạy học hiện đại, do các nhà nghiên cứu Didactic của Pháp, đứng đầu là Guy Brousseau, khởi đầu nghiên cứu và phát triển LTTH được nhiều nhà lý luận dạy học ở Pháp, trong đó có Claude Comiti, Annie Bessot, Francoise Richard, Claire Margolinas,…giới thiệu ở Việt Nam từ những năm 1990 Từ đó đến nay một số cán bộ nghiên cứu lý luận dạy học bộ môn Toán như Lê Thị Hoài Châu, Đoàn Hữu Hải, Nguyễn Bá Kim, Lê Văn Tiến, Nguyễn Chí Thành, Trần Thúc Trình đã tiếp tục nghiên cứu và phát triển

lý thuyết đó ở Việt Nam

Trong tài liệu “Phương pháp dạy học môn Toán”, NXB ĐHSP 2007, tác giả Nguyễn Bá Kim đã trình bày một số yếu tố của LTTH chủ yếu dựa

theo Comiti 1991 và Bessot 1997, nhiều thuật ngữ chuyên môn được tác giả Việt hoá căn cứ vào nội dung khái niệm chứ không câu nệ nghĩa từ điển Cùng với việc giới thiệu tóm tắt LTTH, tác giả còn đưa ra một hệ thống kết luận sư phạm có tính chất chỉ dẫn hành động cho GV, nhờ đó ý nghĩa của lý thuyết này được sáng tỏ hơn Những ví dụ minh họa LTTH còn hiếm, đặc biệt

là rất khó tìm được những ví dụ tổng hợp đặc sắc mà lại thích hợp trong chương trình Toán THPT ở Việt Nam Điều này có lẽ là do sự bó hẹp về thời lượng chương trình giảng dạy, do các nghiên cứu tại Việt Nam chưa có nhiều

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

 Nêu rõ định hướng đổi mới PPDH môn Toán THPT, sự cần thiết phải

áp dụng PPDH theo quan điểm tích cực, vị trí của LTTH trong lý luận dạy học hiện đại đáp ứng nhu cầu và định hướng đổi mới PPDH

 Hệ thống hoá một cách rõ ràng và đầy đủ LTTH về các mặt: cơ sở khoa học của LTTH, một số khái niệm cơ bản của LTTH, các giả thuyết về dạy học của LTTH

 Nghiên cứu khả năng vận dụng LTTH theo hướng đổi mới PPDH vào việc dạy và học môn Toán nói chung, dạy học hình học 10 nói riêng

 Thiết kế một số bài giảng trong chương trình hình học 10 THPT theo hướng vận dụng PPDH tình huống

 Đưa ra cách tiến hành giảng dạy hình học 10 THPT bằng PPDH tình huống và đánh giá hiệu quả giảng dạy bằng thực nghiệm sư phạm

4 Phạm vi nghiên cứu

 Nghiên cứu một số khái niệm cơ bản của của LTTH;

 Nghiên cứu vận dụng LTTH trong giảng dạy một số nội dung trong chương

trình hình học 10 THPT hiện hành theo định hướng đổi mới PPDH;

 Thực nghiệm được thực hiện đối với một số lớp và GV giảng dạy môn Toán ở trường THPT Chuyên Hưng Yên trong năm học 2008-2009

5 Câu hỏi nghiên cứu

Vận dụng LTTH trong dạy học môn Toán THPT như thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán THPT?

6 Giả thuyết nghiên cứu

Chất lượng dạy và học môn Toán nói chung, môn hình học 10 THPT nói riêng sẽ nâng cao khi GV vận dụng LTTH bằng cách sử dụng PPDH tình huống và vận dụng hợp lý các cơ sở của LTTH vào dạy học môn học đó

7 Phương pháp nghiên cứu

 Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu các tài liệu về LTTH; PPDH môn Toán; đo lường và đánh giá trong giáo dục; các luận văn, luận án có liên quan

 Phương pháp thực nghiệm kiểm tra, so sánh: Thiết kế và tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của PPDH tình huống vào dạy học hình học 10 THPT

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung luận văn được trình bày thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Vận dụng lý thuyết tình huống vào dạy học một số nội dung của chương trình hình học 10 THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Phương pháp dạy học hiện đại và đổi mới phương pháp dạy học Toán THPT ở Việt Nam

1.1.1 Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán THPT ở Việt Nam

Theo xu thế phát triển của xã hộị, giáo dục Việt Nam cần có hướng phát triển phù hợp để đào tạo những con người mới với các phẩm chất, năng lực, kiến thức thích ứng trong thời kỳ hội nhập và phát triển Một yêu cầu cấp thiết đã được đặt ra cho ngành giáo dục và đào tạo của nước ta trong thời gian gần đây là việc đổi mới PPDH “Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người hoc Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học.” (Nghị quyết hội nghị II, BCHTƯ Đảng CSVN-khóa VIII, 1997)

Giáo dục phổ thông với những đặc thù riêng, có định hướng giáo dục đào tạo thích hợp trong xu hướng đổi mới được thể chế hóa trong Luật Giáo Dục (1998) “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh.”

Từ nhiều năm gần đây, những tư tưởng chủ đạo của đổi mới PPDH được phát biểu dưới nhiều hình thức khác nhau như “Phát huy tính tích cực ”, “Phương pháp dạy học tích cực ”, “Phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm ”, “Tích cực hoá hoạt động học tập” Theo Nguyễn Bá Kim,

2007 [14], cần nêu bật bản chất của tất cả các ý tưởng này như là định hướng

của việc đổi mới PPDH cần hướng vào việc tổ chức cho HS “học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo.”

Như vậy quan điểm chung của việc đổi mới PPDH chính là hoạt động hoá HS Đổi mới PPDH môn Toán hiện nay ở trường THPT cũng không nằm ngoài quan điểm chung đó Cụ thể, định hướng đổi mới PPDH môn Toán ở trường THPT gồm các nội dung cơ bản sau [14, tr 113-122]:

 Xác lập vị trí chủ thể của HS, bảo đảm tính tự giác, tích cực chủ động và sáng tạo của hoạt động học tập được thực hiện độc lập hoặc trong giao lưu;

 Tri thức dạy học cần được cài đặt trong những tình huống có dụng ý sư phạm;

 Cần coi trọng dạy việc học, dạy tự học thông qua toàn bộ quá trình dạy học;

 Tự tạo và khai thác các phương tiện dạy học để tiếp nối và gia tăng sức mạnh của con người;

 Tạo niềm tin lạc quan học tập dựa trên lao động và thành quả của bản thân HS;

 Xác định vai trò mới của người GV với tư cách người thiết kế, uỷ thác,

điều khiển và thể chế hoá Trong đó hai vai trò uỷ thác và thể chế hoá

được nhấn mạnh trong LTTH

1.1.2 Phương pháp dạy học hiện đại và quan điểm dạy học tích cực

Sự phát triển của các nghiên cứu và thực tiễn giáo dục diễn ra ở quy mô toàn cầu đã và đang tạo ra cơ hội thuận lợi để giáo dục Việt Nam nhanh có thể tiếp cận với xu thế mới, tri thức mới, những cơ sở lý luận dạy học hiện đại và tận dụng các kinh nghiệm quốc tế để đổi mới và phát triển

Mỗi khi có một tư tưởng sư phạm mới xuất hiện (thường là được giới thiệu từ nước ngoài) là lại có những sự nghiên cứu để tìm hiểu bản chất và tìm cách vận dụng chúng vào thực tiễn dạy học ở Việt Nam

Trong những năm gần đây, người ta hay nói đến một số cách tiếp cận dạy học mới như dạy học lấy HS làm trung tâm, dạy học theo lý thuyết kiến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Calter Technical mathematics with alculus Prentice Hall,

Englewood Cliffs, NJ 07632, 1990

2 Comiti, Lê Thị Hoài Châu (và cộng sự) Lý thuyết didactic Nxb

ĐHSP Tp HCM, 2009

3 Commission on Behavioral and Social Sciences and Education

Phương pháp học tập tối ưu (Người dịch: Nguyễn Vĩnh Trung, Lê

Thu Giang) Nxb tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2007

4 Brouseau Edited and translated by Nicolas Balacheff, Martin

Cooper, Rosamund Sutherland, Virginia Warfield Theory of

didactical situation in mathematics Kluwer Academic Pulishers,

1997

5 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo Tài liệu bồi dưỡng giáo viên (Thực hiện

chương trình lớp 10 THPT- Toán học ) Nxb Giáo dục, 2006

6 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo Tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học

môn Toán THPT Nxb Giáo dục, 2003

7 ĐHSP Thành phố Hồ Chí Minh và ĐH Joseph Fourier, France

(2008), Tập bài giảng thạc sĩ Didactic Toán

8 Vũ Cao Đàm Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nxb Khoa

học và kỹ thuật Hà Nội, 2006

9 Trần Văn Hạo (Tổng chủ biên), Nguyễn Mộng Hy (Chủ biên),

Nguyễn Văn Đoành, Trần Đức Huyên Hình học 10-Sách giáo viên

Nxb Giáo dục, 2006

10 Trần Văn Hạo (Tổng chủ biên), Nguyễn Mộng Hy (Chủ biên),

Nguyễn Văn Đoành, Trần Đức Huyên Hình học 10 Nxb Giáo dục,

2006

11 Nguyễn Thị Phương Hoa Tập bài giảng lý luận dạy học hiện đại

Đại học quốc gia Hà Nội, 2005

12 Đặng Thành Hưng Dạy học hiện đại- lí luận, biện pháp, kỹ thuật

Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2005

13 Đỗ Thế Hưng Tình huống dạy học môn Giáo dục học Nxb Đại học

Sư Phạm Hà Nội, 2006

14 Nguyễn Bá Kim.Phương pháp dạy học môn Toán Nxb Đại học Sư

phạm Hà Nội, 2007

15 Nguyễn Phú Lộc Sự“thích nghi”trí tuệ trong quá trình nhận thức

theo quan điểm của J Piaget Tạp chí Giáo dục số 183( kì 1-2/2008)

16 Phan Trọng Ngọ (chủ biên), Dương Diệu Hoa, Nguyễn Lan Anh

Tâm lí học trí tuệ Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2001

17 Phạm Thanh Phương Dạy và học Toán với phần mềm cabri Nxb

Giáo dục, 2006

18 Vũ Đình Phượng Sử dụng biến dạy học trong việc thiết lập những

tình huống dạy học theo quan điểm của Lý thuyết tình huống Tạp chí

giáo dục số 184 (kì 2-2/2008)

19 Đoàn Quỳnh (Tổng chủ biên), Văn Như Cương (Chủ biên), Phạm

Vũ Khuê, Bùi Văn Nghị Hình học 10 nâng cao Nxb Giáo dục,

2006

20 Đoàn Quỳnh( Tổng chủ biên), Văn Như Cương (Chủ biên), Phạm

Vũ Khuê, Bùi Văn Nghị Hình học 10 nâng cao- Sách giáo viên

Nxb Giáo dục, 2006

21 Nguyễn Chí Thành Tập bài giảng Phương pháp dạy học bằng tình

huống Khoa Sư Phạm, Đại học quốc gia Hà Nội, 2008

22 Nguyễn Chí Thành Môi trường tích hợp công nghệ thông tin -

truyền thông trong dạy và học môn Toán Tạp chí KHGD số 7, tháng

4 - 2007