Thái độ của sĩ phu bắc hà với phong trào tây sơn (1771 1802)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐINH THỊ HẰNG NGA THÁI ĐỘ CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN 1771 - 1802 LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lịch

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐINH THỊ HẰNG NGA

THÁI ĐỘ CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771 - 1802)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐINH THỊ HẰNG NGA

THÁI ĐỘ CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771 - 1802)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 60 22 03 13

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS VŨ VĂN QUÂN

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả

Đinh Thị Hằng Nga

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc tới PGS.TS Vũ Văn Quân, người

đã tận tình hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn toàn thể thầy, cô giáo Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thư viện trường, các thầy, cô và các bạn trong tập thể lớp cao học Lịch sử Việt Nam QH-2013 đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã hỗ trợ, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tôi học tập, nghiên cứu và làm luận văn

Chân thành cảm ơn

Tác giả

Đinh Thị Hằng Nga

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC BẢNG 3

MỞ ĐẦU 4

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT BỐI CẢNH CH S CUỐI THẾ KỶ XVIIIError! Bookmark not defined 1.1 Khủng hoảng xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIIIError! Bookmark not defined.

1.2 Vài nét về phong trào Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa, đánh đổ chế độ chúa Nguyễn ở

Đàng Trong, chính quyền ê - Trịnh ở Đàng NgoàiError! Bookmark not defined.

1.2.2 Kháng chiến chống quân xâm lược bảo vệ vững chắc nền độc

lập dân tộc Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Xây dựng lại giang san Error! Bookmark not defined.

1.2.4 Chính sách đối ngoại với nhà ThanhError! Bookmark not defined.

Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2: KHUYNH HƯỚNG TƯ TƯỞNG CỦA SĨ PHU BẮC HÀ

VỚI PHONG TRÀO TÂY SƠN (1771-1802)Error! Bookmark not defined.

2.1 Các sĩ phu Bắc Hà thời Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Quan niệm chung về sĩ phu Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Sĩ phu Bắc Hà trong thời Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

2.2 Thái độ ủng hộ Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Nguyễn Đề Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Đoàn Nguyễn Tuấn Error! Bookmark not defined.

2.2.3 Nguyễn Gia Phan Error! Bookmark not defined.

2.2.4 Vũ Huy Tấn Error! Bookmark not defined.

2.2.5 Nguyễn Huy ượng Error! Bookmark not defined.

2.2.5 Phan Huy Ích Error! Bookmark not defined.

2

2.2.6 Ngô Thì Nhậm Error! Bookmark not defined 2.2.7 Nguyễn Thiếp Error! Bookmark not defined.

2.3 Khuynh hướng chống Tây Sơn, không ủng hộ Tây Sơn, muốn phục

hưng triều ê - Trịnh Error! Bookmark not defined 2.3.1 ý Trần Quán Error! Bookmark not defined 2.3.2 ê Quýnh Error! Bookmark not defined 2.3.3 Trần Công Xán Error! Bookmark not defined 2.3.4 Phạm Thái Error! Bookmark not defined 2.3.5 Nguyễn Hành Error! Bookmark not defined 2.3.6 Ngô Thì Chí Error! Bookmark not defined 2.3.7 Nguyễn Du Error! Bookmark not defined 2.4 Thái độ không rõ ràng Error! Bookmark not defined 2.4.1 Nguyễn Huy Tự Error! Bookmark not defined 2.4.2 Bùi Huy Bích Error! Bookmark not defined 2.4.3 Phạm Nguyễn Du Error! Bookmark not defined 2.4.4 Ngô Thì Đạo Error! Bookmark not defined 2.4.5 Bùi Dương ịch Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3: ĐÓNG GÓP CỦA SĨ PHU BẮC HÀ VỚI PHONG TRÀO

TÂY SƠN Error! Bookmark not defined 3.1 Chính trị Error! Bookmark not defined 3.2 Kinh tế Error! Bookmark not defined 3.3 Quân sự Error! Bookmark not defined 3.4 Văn hóa Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC TÀI IỆU THAM KHẢO 9

DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1 Danh sách các sĩ phu Bắc Hà ủng hộ phong trào Tây SơnError! Bookmark not defined Bảng 2.2 Danh sách các sĩ phu Bắc Hà chống đối phong trào Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.3 Danh sách các sĩ phu Bắc Hà có thái độ không rõ ràng với phong

trào Tây Sơn Error! Bookmark not defined.

4

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chế độ phong kiến Việt Nam cực thịnh vào thế kỷ XV, sang thế kỷ XVI, XVII chế độ này đã bộc lộ những dấu hiệu khủng hoảng với sự chia cắt đất nước thành Bắc Triều và Nam Triều rồi Đàng Trong và Đàng Ngoài Cùng với đó là liên tiếp các cuộc chiến tranh giữa hai miền càng làm xã hội trở nên bất ổn Hệ quả của

nó là hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra trên phạm vi cả nước Trong đó, tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn Cuộc khởi nghĩa đã giành được thắng lợi

vẻ vang trên nhiều phương diện: Đánh đổ các tập đoàn phong kiến đã thối nát, đánh tan quân xâm lược Xiêm - Thanh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền của dân tộc Tuy nhiên, sau khi vua Quang Trung mất, chính quyền Tây Sơn lục đục và đó là cơ hội để Nguyễn Ánh đánh bại triều Tây Sơn, lập lên vương triều nhà Nguyễn

Sĩ phu Bắc Hà được nhắc đến nhiều trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, Trịnh

- Nguyễn phân tranh và dưới thời Tây Sơn Trước hoàn cảnh lịch sử mới, giới nho

sĩ Bắc Hà đã buộc phải đứng trước sự lựa chọn mang tính bước ngoặt: Hoặc theo phong trào Tây Sơn để xây dựng nên cơ nghiệp mới nhưng buộc phải “từ bỏ” lòng trung quân đối với chính quyền ê - Trịnh Một bộ phận khác nặng lòng với chế độ

cũ muốn phục dựng lại nhưng thế và lực yếu ớt Bên cạnh đó, một bộ phận sĩ phu sống ẩn mình, thờ ơ với thời cuộc Nghiên cứu về thái độ sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn là một việc làm có ý nghĩa thiết thực, góp phần làm sáng tỏ hơn các khía cạnh của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII vốn đã đầy biến động Mặt khác, nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn còn nhằm giúp cung cấp thông tin, tài liệu, kiến thức cho học sinh trung học phổ thông về thời kỳ trung đại lịch sử Việt Nam Từ những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn (1771-1802)” làm luận văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phong trào Tây Sơn là đề tài lớn, đã thu hút sự chú ý, quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước Các nhà nghiên cứu đã tiến hành tìm hiểu,

nghiên cứu về phong trào Tây Sơn, về lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII trên nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau Những công trình này gồm có các nhóm sau:

Nhóm công trình thông sử về lịch sử Việt Nam nói chung và giai đoạn

1771-1802 nói riêng Các tác phẩm này đã khái quát bối cảnh lịch sử, các giai đoạn phát triển của lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ đồng thời làm rõ những diễn biến chung nhất của “Thời đại Tây Sơn” Trước hết, phải kể đến các bộ thông sử đồ sộ của triều

Nguyễn như Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương

mục, tập 1-2, Nxb Giáo dục, Hà Nội; Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập I-V, Nxb Thuận Hoá, Huế Các cuốn sử này đã cho chúng ta cái nhìn khái

quát về diễn biến lịch sử sôi động 30 năm cuối thế kỷ XVIII Tuy nhiên, dưới con mắt của một vương triều đối địch, phần viết về vương triều Tây Sơn vẫn có những thiên kiến nhất định

Phạm Văn Sơn với Việt sử tân biên từ Tây Sơn đến Nguyễn Sơ, Nhà sách

Khai Trí, Sài Gòn là một bộ sách quy mô về Lịch sử Việt Nam, gồm 5 tập, chia làm

7 quyển phát hành từng tập từ năm 1956 đến năm 1972 tại Sài Gòn Trong đó, Quyển 4 là từ Tây Sơn mạt điệp đến Nguyễn sơ

Nhóm công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới phong trào Tây Sơn Các tác phẩm này đã nghiên cứu trực tiếp về phong trào Tây Sơn từ nhiều góc cạnh, trên tất cả các phương diện như kinh tế - chính trị - quân sự - văn hóa - xã hội Tiêu biểu

nhất là Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802,

Văn Sử Học, Sài Gòn Trong tác phẩm này, người đọc sẽ tìm thấy trong cuốn sách giá trị của một công trình khoa học thật sự với những biến cố, những nhân vật trong một thời kỳ bi thương của lịch sử nước nhà Trong đó có cả những trận chiến chống quân xâm lược oai hùng nhất như: Rạch Gầm - Xoài Mút, Ngọc Hồi - Đống Đa… nhưng bên cạnh đó còn là nỗi đau của cảnh nồi da, xáo thịt giữa những người có cùng một gốc gác mẹ cha

Hội Khoa học Lịch sử Thừa Thiên Huế (2009), Tây Sơn - Thuận Hóa và

anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Quang Trung, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

Đây là cuốn kỷ yếu khoa học tập hợp các bài nghiên cứu trong cuộc Hội thảo lần

6

thứ 5 về Quang Trung và thời Tây Sơn được tổ chức tại Huế Các báo cáo có nhiều kết quả nghiên cứu mới dựa trên nguồn tư liệu được cập nhật qua nhiều kênh, nhiều nghiên cứu từ khảo sát các tư liệu điền dã ở các địa bàn gắn với phong trào và vương triều Tây Sơn Qua những tư liệu mới, hội thảo tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của vua Quang Trung trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất, bảo vệ đất nước

Nhóm công trình đề cập tới các sĩ phu Bắc Hà trong thời Tây Sơn như: Trần

Quốc Vượng (2004), Danh nhân Hà Nội, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội; Văn Tân (1974), Ngô Thì Nhậm - Con người và sự nghiệp, Ty Văn hoá - Thông tin Hà Nội xuất bản; Khai Sinh (1953), Trần Danh Án, một chí sĩ đời cuối Lê, Đông Tây xuất bản; Nguyễn Thị Phượng (1995), Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề Nhà xuất bản Khoa học xã hội; Phạm Thế Ngũ (1963), Mai Quốc iên (2001), Ngô Thì Nhậm, Tác

phẩm I, Nxb Văn học; Trần Nghĩa (1973), Tìm hiểu thái độ chính trị của Ngô Thì Nhậm, Tạp chí Văn học, số 4; Văn Tân (1973), Ngô Thì Nhậm, một trí thức sáng suốt

và dũng cảm đã đi theo nông dân khởi nghĩa Tây Sơn, tạp chí Nghiên cứu lịch sử; ê

Sỹ Thắng (1974), Vài ý kiến góp về vấn đề đánh giá một số nhân vật thời Tây Sơn, tạp chí Triết học, số 5; Tảo Trang (1973), Bước đầu tìm hiểu về một số nhà văn trong

Ngô gia văn phái, Tạp chí Văn học, số 5; Phan Huy ê (1974), Đô Đốc Đặng Tiến Đông, một tướng Tây Sơn chỉ huy trận Đống Đa, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 154;

Vũ Khiêu (1973), Vấn đề đánh giá Ngô Thì Nhậm, tạp chí Văn học số 4…

Các tác phẩm này đã cho chúng ta cái nhìn về tình hình các sĩ phu Bắc Hà trong giai đoạn biến loạn hồi cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX Tuy nhiên, đó mới chỉ là cái nhìn riêng lẻ về từng cá nhân hoặc nhóm người mà chưa có sự tổng thể, khái quát

Nhìn chung, những công trình ở trên đã đề cập ở những góc độ và mức độ khác nhau liên quan đến phong trào Tây Sơn và các sĩ phu Bắc Hà giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX Kết quả nghiên cứu và những tư liệu quý báu của các công trình này là cơ sở để tác giả kế thừa, vận dụng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện luận văn Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về vấn đề

thái độ của sĩ phu Bắc Hà trước phong trào Tây Sơn một cách hệ thống, tổng quá dưới góc nhìn lịch sử Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là làm sáng tỏ thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào

Tây Sơn (1771-1802)

Nhiệm vụ nghiên cứu là làm rõ các điều kiện chủ quan, khách quan tác động

đến thái độ, cách thức phản ứng của tầng lớp sĩ phu với phong trào Tây Sơn

àm rõ những kết quả phong trào Tây Sơn đã đạt được từ đó có cách nhìn nhận, đánh giá về sự đóng góp của tầng lớp sĩ phu với phong trào Tây Sơn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn

Phạm vi nghiên cứu:

Về nội dung: Thái độ của tầng lớp sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn

Về thời gian: Từ năm 1771-1802, tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu tác giả có đề cập đến một số sự kiện trước và sau khoảng thời gian trên

Về không gian: Ở Đàng Ngoài

5 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh

Nguồn tư liệu tác giả sử dụng gồm hai nhóm chủ yếu sau:

Nhóm nguồn là các thư tịch cổ đã được các học giả, nhà nghiên cứu tiến

hành dịch ra chữ Quốc ngữ như: Đại Nam thực lục, Hoàng Lê nhất thống chí, Đại

Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Lịch triều hiến chương loại chí…

Nhóm thứ hai là nhóm các công trình nghiên cứu đã được in thành sách, các bài nghiên cứu được đăng lên các tạp chí có đề cập đến phong trào Tây Sơn, tầng lớp

sĩ phu cuối thế kỷ XVIII, tình hình kinh tế - xã hội đất nước nửa cuối thế kỷ XVIII

8

6 Đóng góp của luận văn

Khái quát được phong trào Tây Sơn (1771-1802), làm nổi bật được thái độ của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn Qua đó, nhận xét, đánh giá về phong trào Tây Sơn cũng như tầng lớp sĩ phu Bắc Hà cuối thế kỷ XVIII

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ cho quá trình giảng dạy ở trường trung học cơ sở, trung học phổ thông

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung của luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1 Khái quát bối cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVIII

Chương 2 Khuynh hướng tư tưởng của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn (1771-1802)

Chương 3 Đóng góp của sĩ phu Bắc Hà với phong trào Tây Sơn

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Văn Ánh (2004), Ngô Thì Đạo trong Từ điển văn học (bộ mới), Nxb Thế

giới, Hà Nội

2 Đỗ Bang (1981), Trung thƣ phụng chính Trần Văn Kỷ, Tạp chí Nghiên cứu lịch

sử, số 177, tr.17-24

3 Nguyễn ƣơng Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự của

Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội

4 Phạm Tú Châu (2004), Từ điển Văn học bộ mới, Nxb Thế giới, Hà Nội

5 Nguyễn Huệ Chi, Trần Hữu Tá (2005), Từ điển Văn học (Bộ mới), NXB Thế

giới, Hà Nội

6 Phan Huy Chú (1960), Lịch triều hiến chương loại chí, tập I-IV Nxb Sử học,

Hà Nội

7 Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam và Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (tập

3) (2008), Thƣ viện Viện nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

8 Trịnh Văn Định (2003), Những cách lựa chọn của kẻ sĩ tinh hoa trong lịch sử,

Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, tập 29, số 2, tr 10-18

9 Trịnh Hoài Đức (1999), Gia Định thành thông chí, Nxb Khoa học Xã hội,

Hà Nội

10 Nguyễn Thạch Giang (2004), Văn học thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học Xã hội,

Hà Nội

11 Trần Văn Giáp (2003), Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (Tập 1 và 2 in chung), Nxb

Khoa học Xã hội, Hà Nội

12 Hoàng Xuân Hãn (1971), Phe chống đảng Tây Sơn ở Bắc với tập “ ữ Trung

ngâm”, Tập san Sử Địa, số 21, tr 20-25

13 Hoàng Xuân Hãn (1998), La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp, in trong, La Sơn Yên hồ

Hoàng Xuân Hãn, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

14 Cao Xuân Hạo (2005), Quốc triều chánh biên toát yếu, quyển II, Nxb Thuận

Hóa, Huế