Công tác quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội .... vẫn hết sức mong muốn được tăng thêm quyền tự chủ, đặc biệt trong
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-*** -
MAI ĐĂNG KHOA
ĐỔI MỚI QUẢN TRỊ ĐẠI HỌC THEO HƯỚNG TỰ CHỦ TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Khoa học Quản lý
Hà Nội, 2016
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 5
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 6
3 Mục tiêu nghiên cứu 10
4 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Mẫu khảo sát Error! Bookmark not defined
6 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
7 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined
8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
9 Kết cấu của Luận văn Error! Bookmark not defined PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ ĐẠI HỌC THEO
HƯỚNG TỰ CHỦ Error! Bookmark not defined 1.1 Một số khái niệm cơ bản về quản trị đại học theo hướng tự chủ Error!
Bookmark not defined
1.1.1 Quản trị đại học Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tự chủ đại học Error! Bookmark not defined 1.1.3 Quản trị đại học theo hướng tự chủ Error! Bookmark not defined
1.2 Một số mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ trên thế giới Error!
Bookmark not defined
1.2.1 Mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ của MỹError! Bookmark not
defined
1.2.2 Mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ của Australia Error!
Bookmark not defined
1.2.3 Mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ của châu Âu Error!
Bookmark not defined
Trang 31.2.4 Mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ của Singapore Error!
Bookmark not defined
1.3 Thực trạng quản trị đại học theo hướng tự chủ tại Việt NamError! Bookmark
not defined
1.3.1 Khái quát một số quy định của Nhà nước và thực tiễn về quản trị đại học
theo hướng tự chủ Error! Bookmark not defined
1.3.2 Một số vấn đề đặt ra đối với quản trị đại học theo hướng tự chủ ở Việt Nam
hiện nay Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ ĐẠI HỌC THEO HƯỚNG TỰ CHỦ CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐẠI HỌC QUỐC
GIA HÀ NỘI Error! Bookmark not defined
2.1 Khái quát về trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia
Hà Nội Error! Bookmark not defined
2.1.1 Giới thiệu chung về Đại học Quốc gia Hà Nội và trường Đại học Khoa học
Xã hội và Nhân văn Error! Bookmark not defined
2.1.2 Chiến lược phát triển của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội Error! Bookmark not defined
2.2 Công tác quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Error! Bookmark not defined
2.2.1 Hoàn thiện thiết chế quản lý điều hành tổng thể vừa thống nhất vừa phân
cấp quản lý theo hướng tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm Error!
Bookmark not defined
2.2.2 Xác định và triển khai nhiệm vụ nghiên cứu khoa học trong điều kiện tự
chủ, tự chịu trách nhiệm Error! Bookmark not defined
2.2.3 Quản trị đại học được thực hiện theo cách tiếp cận quản lý sản phẩm đầu
ra Error! Bookmark not defined
Trang 42.3 Một số vấn đề đang đặt ra đối với đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội hiện
nay Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐỔI MỚI QUẢN TRỊ ĐẠI HỌC THEO HƯỚNG TỰ CHỦ TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ
NỘI Error! Bookmark not defined
3.1 Phương hướng đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà NộiError! Bookmark not
defined
3.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ
tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà NộiError!
Bookmark not defined
3.2.1 Ứng dụng mô hình Balanced Scorecard trong quản trị đại học Error!
Bookmark not defined
3.2.2 Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trên cơ sở chủ động tuyển dụng và
đào tạo Error! Bookmark not defined
3.3 Một số khuyến nghị Error! Bookmark not defined
3.3.1 Quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học cần được giao đồng bộ hơn
Error! Bookmark not defined
3.3.2 Các văn bản pháp lý về quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học cần
được thống nhất Error! Bookmark not defined
3.3.3 Quản lý Nhà nước về giáo dục đại học nên thực hiện ở các nội dung có tầm
vĩ mô Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Quản trị đại học là vận mệnh của một trường đại học, là một trong những mảnh ghép quan trọng trong bất cứ hệ thống giáo dục đại học nào Đổi mới công tác này luôn mang đến những ảnh hưởng quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng đào tạo của cả hệ thống giáo dục đại học Cùng với đó, tự chủ đại học là điều kiện cần thiết để thực hiện các phương pháp quản trị đại học tiên tiến nhằm cải tiện và nâng cao chất lượng đào tạo Trong diễn ngôn giáo dục đại học của các nước phương Tây, tự chủ là một khái niệm rất quan trọng và được xem là giá trị căn bản của một trường đại học
Tự chủ đại học thể hiện mối quan hệ giữa trường đại học và Nhà nước, là sự độc lập của trường đại học đối với sự kiểm soát của Nhà nước trong việc vận hành hoạt động của nó Tự chủ đại học không có nghĩa là trường đại học có sự tự do hoàn toàn, mà tự chủ đại học luôn được giới hạn trong khuôn khổ bởi pháp luật và các thỏa thuận giữa Nhà nước với các trường đại học Tự chủ sẽ tạo động lực để các cơ sở giáo dục đại học đổi mới nhằm đạt hiệu quả cao hơn trong hoạt động của mình, đồng thời, làm tăng tính cạnh tranh giữa các cơ sở giáo dục đại học, tạo điều kiện để đa dạng hóa các hoạt động giáo dục
Trong hơn một thập kỷ qua, vấn đề tự chủ trong giáo dục đại học tại Việt Nam
đã có nhiều chuyển biến tích cực Từ chỗ toàn hệ thống giáo dục đại học như một trường đại học lớn, chịu sự quản lý Nhà nước chặt chẽ về mọi mặt thông qua Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học đã dần được trao quyền tự chủ, thể hiện qua các văn bản pháp quy của Nhà nước Tuy Nhà nước, mà trực tiếp là Bộ Giáo dục và Đào tạo, đã hết sức chú trọng vấn đề tự chủ và đã cố gắng tạo ra hành lang pháp lý cho quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học, nhưng các quyền tự chủ đó vẫn chưa thật
sự phát huy hết tác dụng vì tính chất chưa triệt để và sự thiếu nhất quán, đồng bộ trong các chủ trương chính sách của Nhà nước Các cơ sở giáo dục đại học dường như
Trang 6vẫn hết sức mong muốn được tăng thêm quyền tự chủ, đặc biệt trong các lĩnh vực quản lý tài chính, bộ máy, nhân sự, tuyển sinh, trang thiết bị, cơ sở vật chất,…
Trong bối cảnh đó, dưới sự trao quyền tự chủ cao của Đảng và Nhà nước, Đại học Quốc gia Hà Nội nói chung và trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nói riêng đã thể hiện được vai trò của mình khi nỗ lực khai thác những thế mạnh của quyền tự chủ đó, đạt được nhiều thành tựu nổi bật, đóng góp cho quản trị đại học ở Việt Nam Vậy trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã thực hiện những biện pháp quản trị đại học theo hướng tự chủ như thế nào? Và
từ những thành công và hạn chế của các biện pháp đó, một vấn đề quan trọng được đặt ra là làm thế nào để đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội trong thời gian tới Xuất
phát từ thực tiễn đó, chúng tôi chọn “Đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ tại
trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội” làm đề
tài cho Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Khoa học Quản lý này, với mong muốn góp phần giải quyết vấn đề trên
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Như đã trình bày ở trên, quản trị đại học đóng một vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống giáo dục đại học nói riêng và hệ thống giáo dục nói chung Trong bối cảnh đó, tự chủ đại học được xem như điều kiện cần thiết để quản trị đại học được cải thiện và đạt hiệu quả cao Chính vì vậy, từ lâu, quản trị đại học và tự chủ đại học đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học với nhiều khía cạnh khác nhau trên thế giới Nếu như chúng ta còn khá “mơ hồ” về tự chủ đại học thì các đồng nghiệp phương Tây đã cho ra đời những định nghĩa khá rõ ràng về tự chủ đại học cùng những vấn đề liên quan Mô hình quản trị đại học theo hướng tự chủ trong phát triển nền giáo dục hiện đại đã và đang là xu hướng phổ biến của nhiều quốc gia trên thế giới
Về quản trị đại học, các nghiên cứu ở nước ngoài rất phong phú và đa dạng, từ
Trang 7nghiên cứu về hội đồng trường, hội đồng quản trị đến sự tham gia của giảng viên, sinh viên và quá trình ra các quyết định cũng như việc hoạch định các chính sách liên quan đến sự phát triển của nhà trường Điển hình như:
- Verhoeven và Geert Devos bàn về sự hội nhập mang tính chức năng liên ngành và sự phân quyền trong việc ra quyết định ở trường Merged của Đại học Flanders, Bỉ; Michael I.Reed lại có cái nhìn tổng quát đánh giá về phong cách quản lý, quyền lực chuyên môn và tổ chức quản trị ở các đại học Anh; Oliver Fulton bàn về sự thay đổi và tiếp diễn của quản trị đại học ở Anh; Glen A.Jones tiếp cận mạng lưới chính sách đối với cấu trúc của quản trị ở Canada; V.Lynn Meek bàn về quản trị và điều hành ở Đại học Autralia trong thương trường; Elaine El-Khawas bàn về các động lực bên trong xếp hạng trong quá trình quản trị ở các đại học ở Mỹ; Alberto Amaral, Glen A.Jones và Berit Karseth so sánh các khía cạnh quốc gia trong hoạt động quản trị đại học
- William L.Waugh (2000) bàn về xung đột giá trị và văn hóa như là một thách thức đối với quản trị đại học; Simon Marginson, Mark Considine (2000) bàn một cách rộng rãi các vấn đề từ chính sách đến quản trị, từ trường đào tạo tới công ty toàn cầu, các lĩnh vực và chiến lược của quyền lực quản trị, việc sử dụng nhiều cách thức để đạt được một mục tiêu thể hiện được tính đa dạng trong trường đại học; John V.Lombardi
và cộng sự (2002) bàn về tổ chức, quản trị và cạnh tranh trong đại học; Dennis John Gayle và các cộng sự (2003) đã khảo sát các cách tiếp cận đối với lãnh đạo hiệu quả
và điều hành chiến lược trong đại học thế kỷ 21; G.Micky Berezi (2008) thực hiện một nghiên cứu về vai trò của hội đồng quản trị trong việc hình thành hoạt động quản trị đại học ở Vương quốc Anh; Roger Benjamin nghiên cứu vai trò của các khoa trong quản trị đại học với tư cách là những tập thể cán bộ trong trường đại học; nhóm tác giả Alf Lizzio, Keithia Wilson (2009) đã khảo sát về các nhân tố ảnh hưởng theo hướng thúc đẩy hay là cản trở hiệu quả hoạt động quản trị đại học của đại diện sinh viên với tư cách là thành viên của một tổ chức
Trang 8Ở Việt Nam, trong khi nền kinh tế đã có những bước tiến dài và đạt được nhiều thành tựu, đặc biệt trong công tác quản lý, thì ngành giáo dục – nơi tập trung cao nhất trí tuệ của cả nước – lại vẫn đang trì trệ Vì thế, yêu cầu bức thiết hiện nay là phải đổi mới căn bản và toàn diện công tác quản lý giáo dục, trong đó có giáo dục đại học Cùng với đó, phải đổi mới quản trị đại học một cách có hệ thống và khoa học Thế nhưng, những nghiên cứu về quản trị đại học vẫn còn rất khiêm tốn
Song có thể nói những nghiên cứu và thảo luận ban đầu của các nhà nghiên cứu
về những cải cách trong giáo dục như Hoàng Tụy (2004), về quản trị đại học với những vấn đề liên quan cụ thể đến một số khía cạnh như vai trò của hội đồng trường, vấn đề tự chủ của các trường, sự tham gia và phân quyền trong quản trị đại học,… cũng đã được nhắc đến trong các nghiên cứu và trên các diễn đàn khác nhau Phần lớn các công bố đã có về vấn đề này thường tiếp cận trên cơ sở nguyên mẫu các mô hình, phương pháp và cơ chế quản trị đại học của các nước có nền giáo dục tiên tiến, sau đó các tác giả đưa ra những đề xuất cho giáo dục đại học ở Việt Nam như Phạm Phụ (2006), Vũ Quốc Phong (2007) hay các nghiên cứu đề cập đến những vấn đề chung của cả mô hình quản trị hơn là từng khía cạnh chi tiết của quản trị đại học như Phạm Thị Ly (2009), Đào Văn Phong (2010), Ngô Doãn Đãi (2010), Nguyễn Quý Thanh (2010, 2011)…
Việc nghiên cứu về quyền tự chủ đại học được các tác giả nước ngoài quan tâm rất nhiều Van Vught (1994), đã đưa ra hai mô hình quản lý Nhà nước đối với các trường đại học – “kiểm soát Nhà nước” và “giám sát Nhà nước” để xem xét mối quan
hệ này Vấn đề được các học giả, các nước tranh cãi rất nhiều là về quyền tự chủ đại học cần có những nội dung nào? Căn cứ nào để đưa ra các nội dung này? Để thực hiện các nội dung tự chủ này cần phải có những điều kiện nào? Theo Per Nyborg (2003),
tự chủ đại học liên quan đến vấn đề như mối quan hệ giữa Nhà nước và tổ chức, giữa
tự chủ về học thuật và sự tham gia của các đại diện trong các ban lãnh đạo bên ngoài, giữa trường đại học và các khoa Tự trị đại học ngày nay khó có thể tưởng tượng được
Trang 9nếu không có cơ chế tự chủ và tự do học thuật Một nhân tố quan trọng của cơ chế tự chủ là sự tham gia của sinh viên Một hình thức quản trị mới đang được giới thiệu ở nhiều nước Theo nghiên cứu của Anderson và Richard Johnson (1998), mức độ tự chủ của trường đại học phụ thuộc vào các điều kiện kinh tế - xã hội, chính trị, văn hoá
và truyền thống quản lý đại học Các tác giả chỉ ra ảnh hưởng của chính phủ có thể dựa vào quyền lập pháp hoặc quyền hành pháp liên quan đến khả năng tài chính Ảnh hưởng của chính phủ “điều khiển từ xa” bằng cách sử dụng quyền lực tài chính là phổ biến trong các quốc gia khảo sát Trong nghiên cứu các tác giả xem xét cơ chế tự chủ
và vai trò của chính phủ đối với các trường đại học liên quan đến nhiều vấn đề
Ở Việt Nam, tự chủ đại học cũng được quan tâm đề cập đến ở nhiều phương diện khác nhau trong các nghiên cứu, dù số lượng còn hạn chế Có thể kể đến các
công trình như: Quản lý đội ngũ giảng viên trong đại học đa ngành, đa lĩnh vực ở Việt Nam theo quan điểm tự chủ và trách nhiệm xã hội (Luận án tiến sĩ Quản lý giáo dục của Phạm Văn Thuần, 2009); Quản lý Nhà nước theo hướng đảm bảo sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học ở Việt Nam (Luận án tiến sĩ Quản lý hành chính công của Phạm Huy Hùng, 2011); Vai trò của Nhà nước trong mở rộng quyền
tự chủ của các trường đại học công lập Việt Nam (Luận án tiến sĩ Kinh tế của Lương Văn Hải, 2011); Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam (Luận án tiến sĩ Kinh tế của Trần Đức Cân, 2012);… Điểm chung của các
công trình nghiên cứu trên là đều đề cập đến vấn đề tự chủ đại học dưới các góc độ khác nhau cả về lý luận và thực tiễn Các công trình này đã đưa ra được một số khái niệm về tự chủ đại học cùng những vấn đề liên quan như tự chủ tài chính, tự chủ nguồn nhân lực,… Qua đó, đánh giá một cách khách quan về tự chủ đại học ở Việt Nam hiện nay và đưa ra một số khuyến nghị đối với quản lý Nhà nước về giáo dục đại
học theo hướng tự chủ Trong công trình Nghiên cứu, tổng kết và đánh giá đào tạo và hoạt động khoa học Khoa học Xã hội và Nhân văn ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay
(Đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014), tác
Trang 10giả Phạm Xuân Hằng và các đồng nghiệp đã chỉ rõ “Có thể nói môi trường quan trọng nhất đối với đại học nghiên cứu chính là môi trường tự chủ Thiết chế tự chủ trong đại học nghiên cứu là một xu thế tiến bộ trong nền giáo dục đại học của thế giới đương đại” và cũng nhấn mạnh “Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tất yếu phải xây dựng lộ trình từng bước chuyển qua một thiết chế tự chủ Song cần nhận thức rằng, nhà trường không thể chuyển ngay, chuyển thằng sang mô hình đại học tự chủ toàn diện được, mà phải đánh giá thấu đáo các mặt hoạt động để tự chủ từng phần, tiến tới tự chủ toàn diện” [16;147] Đây là những đánh giá, kết luận hết sức xác đáng
và là cơ sở quan trọng để chúng tôi triển khai nghiên cứu đề tài này
Dù vậy, đến nay, vẫn chưa có công trình nào gắn quản trị đại học với tự chủ đại học Và cũng chưa có một nghiên cứu nào trình bày khái quát về quản trị đại học theo hướng tự chủ ở Việt Nam dựa trên kinh nghiệm của một trường đại học Trong tình hình ấy, việc đề xuất những giải pháp mang tính khái quát đối với công tác đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ, dựa trên cơ sở những thành công và hạn chế trong công tác này của một trường đại học cụ thể là điều hết sức cần thiết
3 Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng quản trị đại học theo hướng tự chủ ở trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn , Đại học Quốc gia Hà Nội thời gian qua , đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả đổi mới quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn , Đại học Quốc gia Hà Nội hiện nay
Để đạt được mục tiêu nêu trên, Luận văn phải thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Làm rõ một số vấn đề lý luận về quản trị đại học , tự chủ đại học và quản trị đại học theo hướng tự chủ
- Phân tích, đánh giá thực trạng quản trị đại học theo hướng tự chủ tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội thời gian qua