Giá trị nhân văn trong tư tưởng hồ chí minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng vào xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh thái bình hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGÔ MINH THUẬN GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO VÀ SỰ VẬN DỤNG VÀO XÂY DỰNG KHỐI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGÔ MINH THUẬN

GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO VÀ SỰ VẬN DỤNG VÀO XÂY DỰNG KHỐI ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở TỈNH THÁI BÌNH HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGÔ MINH THUẬN

GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO VÀ SỰ VẬN DỤNG VÀO XÂY DỰNG KHỐI ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở TỈNH THÁI BÌNH HIỆN NAY Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS

Mã số: 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS TRẦN ĐÌNH THẢO

Hà Nội - 2015

Lời cam đoan

- Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu khoa học: Giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng vào xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình hiện nay, dưới sự hướng dẫn của PGS, TS Trần Đình Thảo là hoàn toàn mới, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu khác

- Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào

TÁC GIẢ

Ngô Minh Thuận

Lời cảm ơn!

Tác giả xin trân trọng cảm ơn tới thầy PGS, TS Trần Đình Thảo - Trường Đại học Nội Vụ Hà Nội, đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tác giả hoàn thành luận án

Xin trân trọng cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong khoa Triết học của Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội đã định hướng, giúp đỡ tác giả trong việc lựa chọn đề tài khoa học trên để nghiên cứu Đề tài bước đầu đã đáp ứng đúng nhiệm vụ học tập, nghiên cứu của nhà trường cũng như tình hình thực tiễn ở tỉnh Thái Bình đặt ra trong giai đoạn đổi mới hiện nay

Xin trân trọng cảm ơn tới các cơ quan hữu trách của Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị thuộc Đại học quốc gia Hà Nội, Ban Tôn giáo Chính phủ, Ban Tuyên giáo tỉnh Thái Bình, Ban Tôn giáo tỉnh Thái Bình, Trường chính trị tỉnh Thái Bình.v.v đã cộng tác, giúp đỡ tác giả hoàn thành luận án

Xin chân thành cảm ơn tới tập thể lớp nghiên cứu sinh Triết học K.2011 đã có nhiều đóng góp quan trọng giúp tác giả hoàn thành luận án

1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN 10

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 10

1.2 Tổng quan tư liệu, tài liệu liên quan đến đề tài luận án 12

Chương 2 GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO 32

2.1 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài luận án 32

2.2 Nội dung giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo 42

Chương 3 THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Ở TỈNH THÁI BÌNH TRÊN CƠ SỞ VẬN DỤNG GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO 71

3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, văn hoá và tôn giáo ở tỉnh Thái Bình 71

3.2 Thực trạng vận dụng giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình từ năm 2004 đến nay 81

3.3 Những vấn đề đặt ra của việc vận dụng giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình 118 Chương 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM THỰC HIỆN TỐT VIỆC VẬN DỤNG GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO Ở TỈNH THÁI BÌNH NHỮNG NĂM ĐỔI MỚI TIẾP THEO 123

4.1 Xu hướng biến động của tôn giáo và phương hướng vận dụng giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình 123

4.2 Các giải pháp vận dụng giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình những năm đổi mới tiếp theo 130

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 153

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC 156

TÀI LIỆU THAM KHẢO 157

PHỤ LỤC 168

3

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

4

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử phát triển của xã hội loài người cho thấy, tôn giáo là một hình thái ý thức

xã hội, đã tồn tại từ lâu trong đời sống tinh thần của con người Trong quá trình tồn tại và phát triển, tôn giáo có ảnh hưởng hết sức phức tạp đến mọi mặt của đời sống xã hội của nhiều dân tộc, đã có thời kỳ thần quyền lấn át thế quyền, thống trị và chi phối các mặt đời sống xã hội Bên cạnh đó, nhân loại cũng chứng kiến những cuộc chiến tranh đẫm máu, kéo dài hàng trăm năm giữa các cộng đồng tôn giáo khác nhau trên thế giới Thực tế lịch

sử chứng minh, tôn giáo thường bị giai cấp thống trị sử dụng như một thứ công cụ đặc biệt để trấn áp về mặt tinh thần đối với quần chúng nhân dân; nhưng trong nhiều trường hợp tôn giáo lại là ngọn cờ tư tưởng cho việc tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân lao động đoàn kết thành một khối thống nhất, bền gan, đồng sức, đồng lòng trong cuộc đấu

tranh chống lại những áp bức, bất công để đòi quyền sống, quyền tự do dân chủ, quyền

mưu cầu hạnh phúc ở thế giới trần tục Chính những biểu hiện phức tạp, đa dạng cùng

với những tác động đa chiều của tôn giáo đối với đời sống xã hội, khiến tôn giáo trở nên thần

bí, khó hiểu làm cho con người khó khăn trong việc nhận thức về nó một cách toàn diện

Nhiều nhà khoa học đã tìm cách giải mã các hiện tượng tôn giáo và vai trò của nó trong đời sống xã hội Dựa trên những thành tựu của khoa học, kỹ thuật và công nghệ đem lại, các vấn đề như bản chất, nguồn gốc, tính chất, chức năng và vai trò của tôn giáo bước đầu đã được lý giải Tuy nhiên, vẫn còn có những câu hỏi đặt ra như một thách đố đối với nhận thức của con người và cho tới nay chưa có lời giải đáp thỏa đáng Vì vậy, có nhà nghiên cứu đã phải lên tiếng: “Tôn giáo là gì mà lại có ma lực cuốn hút người ta, làm cho con người ta sùng tín mãnh liệt, đồng thời lại có thể liên kết người ta hoặc ngược lại, đẩy người ta đến chỗ kỳ thị lẫn nhau sâu sắc như vậy? Nó là gì có thể tác động đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế đến văn hóa, giáo dục, đạo đức, phúc lợi xã hội, ảnh hưởng tới tư tưởng, tình cảm và hành động của đông đảo dân chúng đến như vậy?” [Xem 133, tr 2] Việc tìm cách giải đáp các vấn đề trên của tôn giáo thật không hề đơn giản, nhất là trong bối cảnh quốc tế và trong nước có nhiều biến động, phức tạp Tôn giáo suy giảm ở nơi này nhưng lại gia tăng ở nơi khác; bên cạnh tôn giáo

5

lớn có tầm vóc thế giới xuất hiện nhiều hiện tượng “tôn giáo mới” mang theo những

biểu hiện phi văn hóa, phản nhân tính, cuồng tín hay hiện tượng đa dạng hóa, thế tục hóa, dân tộc hóa của các tôn giáo Tất cả những biểu hiện đó, tạo nên bức tranh tôn giáo đa dạng về chủng loại, phong phú về màu sắc và đa chiều về khuynh hướng vận động, biến đổi làm cho tôn giáo vừa gần gũi, vừa xa lạ; vừa hiện thực, vừa hư ảo, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống hiện thực của con người

Ngày nay, trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng, nhìn chung nhân loại đang

muốn tiến tới sự hòa hợp, với một ý tưởng nhân văn xây dựng trái đất thành ngôi nhà

chung của nhân loại Vì vậy, sự giao lưu văn hóa, tôn giáo đã và đang diễn ra rất mạnh

mẽ; không có một dân tộc hay một tôn giáo nào có thể cưỡng lại được và cũng không có một dân tộc hay tôn giáo nào có thể tiến lên được, nếu không có sự kế thừa, tiếp biến và phát triển những giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, tôn giáo vốn có của nó Dân tộc Việt

Nam trong suốt chiều dài lịch sử đấu tranh “dựng nước và giữ nước”, luôn chủ động kế

thừa, tiếp thu và phát huy các giá trị truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc; kết hợp với những giá trị tinh hoa văn hóa, tôn giáo của nhân loại vào việc giải quyết nhiệm vụ lịch sử của đất nước đặt ra Điển hình cho sự kế thừa, tiếp nối và kết hợp hài hòa các giá trị tinh hoa văn hóa Đông – Tây, hoà chung cùng dòng chảy chủ lưu truyền thống yêu nước, đoàn kết, nhân nghĩa của dân tộc Việt Nam - đó là Chủ tịch Hồ Chí Minh, như lời

nhận xét của Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Sự nghiệp văn hóa lớn lao nhất, quan

trọng nhất của Hồ Chí Minh là đã huy động sức mạnh của 4000 năm văn hiến của dân tộc kết hợp với tinh hoa văn hóa của thời đại, lãnh đạo thành công sự nghiệp giải phóng dân tộc, giành lại cho nhân dân ta quyền làm người, quyền được sống một cuộc sống xứng đáng với con người Sự nghiệp đó trả lại địa vị xứng đáng cho nền văn hóa Việt Nam cũng là một sự nghiệp to lớn đối với nền văn hóa thế giới, góp phần vào cuộc đấu tranh của nhân dân các nước thuộc địa, từng bước tiến lên thanh toán chủ nghĩa thực dân, xóa bỏ đi một vết nhơ trong lịch sử và trong nền văn hóa của loài người” [50, tr 47-48]

Tổng kết toàn bộ lịch sử đường lối cách mạng Việt Nam, tại Đại hội VII (1991)

Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định nhất quán: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư

tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” [35, tr 21] Đối

6

với tín ngưỡng, tôn giáo, Đại hội nhấn mạnh: Tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần

của một bộ phận nhân dân Thực hiện nhất quán chính sách tôn trọng và đảm bảo quyền

tự do tín ngưỡng Chống mọi hành động vi phạm tự do tín ngưỡng; đồng thời chống việc lợi dụng tín ngưỡng để làm tổn hại đến lợi ích của Tổ quốc và nhân dân Gần đây nhất,

Đại hội XI (2011), Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định nhất quán: “Trong bất

kỳ điều kiện và tình huống nào, phải kiên trì thực hiện đường lối và mục tiêu đổi mới, kiên định và vận dụng sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ” [47, tr 21]

Tại tỉnh Thái Bình, văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XIV (năm 1991) chỉ ra:

“Mọi chủ trương, đường lối của Đảng bộ tỉnh trong quá trình đổi mới cần dựa trên nền

tảng chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và tình hình thực tiễn ở địa phương”

[Xem 34, tr 29] Quán triệt tinh thần trên, đồng thời căn cứ vào tình hình thực tiễn địa

phương là một tỉnh đồng bằng đông dân có khoảng 1.900.000 dân (theo thống kê năm

2012 của Ủy ban Dân số - Gia Đình – Trẻ em), trong đó đồng bào theo tôn giáo chiếm

gần 1/3 dân số của tỉnh, với ba tôn giáo là Phật giáo, Công giáo và Tin lành đã và đang

ảnh hưởng sâu rộng đến đức tin, lối sống, nhận thức và hành động trong nhân dân Cho nên, các lực lượng thù địch, chống đối thường xuyên lợi dụng điểm nóng chính trị hay các kẽ hở liên quan đến vấn đề thực hiện cơ chế, chính sách, tôn giáo, dân chủ, nhân quyền ở địa phương nhằm phá vỡ khối đoàn kết toàn dân, làm suy giảm hệ thống chính trị tại địa phương Gần đây nhất năm 1997, 1998 tình trạng mất dân chủ đã diễn ra trên địa bàn tỉnh Thái Bình làm cho vai trò lãnh đạo của Đảng bị giảm sút, khối đại đoàn kết toàn dân bị rạn nứt; đồng thời xuất hiện nhiều biểu hiện hoạt động tôn giáo sai quy định của pháp luật và hoạt động mê tín dị đoan có chiều hướng gia tăng Vì vậy, Đảng bộ và chính quyền tỉnh Thái Bình trong những năm đổi mới vừa qua đã đẩy mạnh củng cố, tăng cường khối đoàn kết tôn giáo trong nhân dân; đồng thời tích cực học tập, vận dụng giá trị nhân văn của Hồ Chí Minh cùng với đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam vào công tác xây dựng khối đoàn kết toàn dân, đoàn kết tôn giáo đã đạt được những thành tựu nhất định Tuy nhiên, nhiều năm qua việc vận dụng vẫn còn tồn tại những mặt hạn chế cả về chủ quan và khách quan, cũng như chưa phát huy hết sức sống và khả năng

7

sáng tạo giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh vào công tác xây dựng khối đoàn kết tôn giáo, dân tộc nhằm thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa tại địa phương

Trước tình hình trên, Đại hội Đảng bộ tỉnh Thái Bình lần thứ XVIII (2010), tổng

kết công tác tôn giáo nhận định: Tín đồ tôn giáo là nguồn lao động dồi dào, có tiềm năng

và sức sáng tạo rất lớn góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH tại địa phương; đồng thời cũng là đối tượng dễ bị các thế lực thù địch lợi dụng vào mục đích chính trị nhằm phá vỡ khối đoàn kết toàn dân, làm suy yếu hệ thống chính trị Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh củng cố, tăng cường hơn nữa khối đoàn kết tôn giáo trong nhân dân

Xuất phát từ tình hình tình hình thực tế nêu trên, kết hợp với nhiệm vụ chính trị trọng tâm của Đảng bộ tỉnh Thái Bình và những vấn đề còn tồn tại trong công tác xây

dựng khối đoàn kết tôn giáo đặt ra hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng vào xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình hiện nay” làm luận án tiến sĩ chuyên

ngành Triết học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích của luận án

Nghiên cứu những giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn

giáo và sự vận dụng giá trị nhân văn đó vào thực tiễn công tác xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình hiện nay Đồng thời, nghiên cứu đề xuất những phương hướng chủ đạo và giải pháp mang tính khả thi nhằm củng cố, tăng cường hơn nữa khối đoàn kết

tôn giáo ở Thái Bình những năm đổi mới tiếp theo

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Một là, chỉ ra một số khái niệm liên quan đến luận án Đồng thời, làm rõ những

nội dung giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo

Hai là, chỉ ra những thành tựu, hạn chế và vấn đề đặt ra của việc vận dụng giá trị

nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn công tác xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình từ năm 2004 đến nay

8

Ba là, đề xuất những phương hướng chủ đạo và giải pháp mang tính khả thi nhằm

phát huy tốt giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình những năm đổi mới tiếp theo

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng của luận án

Giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng giá trị đó vào thực tiễn công tác xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình hiện nay

3.2 Phạm vi của luận án

Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

- Về nội dung nghiên cứu: Gồm hai phần lý luận và thực tiễn

Về mặt lý luận: Nghiên cứu giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn

kết tôn giáo

Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu sự vận dụng giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí

Minh của Đảng bộ, chính quyền, Mặt trận và các đoàn thể chính trị-xã hội tỉnh Thái Bình vào thực tiễn công tác xây dựng khối đoàn kết tôn giáo ở tỉnh Thái Bình

- Về không gian nghiên cứu: Nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Thái Bình

- Về thời gian nghiên cứu: Từ năm 2004 đến nay, là thời điểm Pháp lệnh tín

ngưỡng, tôn giáo ra đời và cũng là thời điểm đẩy mạnh “Học tập và làm theo tấm

gương đạo đức Hồ Chí Minh” theo Chỉ thị 23-CT/TW, ngày 27-3-2003 của Ban Bí thư

Trung ương Đảng

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận của luận án

Luận án dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh cùng với các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo, cụ thể:

- Các quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I Lênin về tôn giáo

- Quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo

- Các văn kiện, nghị quyết của Đảng về tôn giáo và công tác tôn giáo

4.2 Phương pháp nghiên cứu