Khi nhắc tới khoảng thời gian Trung Quốc vừa bước ra khỏi Cách mạng văn hóa và bước vào thời kỳ cải cách mở cửa, người ta thường nhấn mạnh và tìm hiểu dòng văn học vết thương, văn học ph
Trang 1B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Đinh Thị Nhung
ĐẶC ĐIỂM VĂN HỌC TẦM CĂN QUA SÁNG TÁC C ỦA PHÙNG KÝ TÀI
(ROI TH ẦN, GÓT SEN BA TẤC, ÂM DƯƠNG BÁT QUÁI)
LU ẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
Trang 2B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Đinh Thị Nhung
ĐẶC ĐIỂM VĂN HỌC TẦM CĂN QUA SÁNG TÁC C ỦA PHÙNG KÝ TÀI
(ROI TH ẦN, GÓT SEN BA TẤC, ÂM DƯƠNG BÁT QUÁI)
Chuyên ngành: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI
Mã số: 60 22 30
LU ẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS ĐINH PHAN CẨM VÂN
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn khoa Ngữ Văn, phòng Sau Đại học trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và sự trân trọng sâu sắc đến cô, TS Đinh Phan Cẩm Vân – người đã gợi ý và rất nhiệt tình giúp tôi thực hiện luận văn này
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô đã giảng dạy và cung cấp cho tôi những kiến thức quý giá trong suốt những năm học tập tại trường
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn đồng hành, ủng hộ và động viên tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện
luận văn
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 6 năm 2012
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số
liệu, kết quả nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực, chưa từng được công
bố trong một công trình khoa học nào
Tác giả
Đinh Thị Nhung
Trang 5MỤC LỤC
L ỜI CẢM ƠN 2
L ỜI CAM ĐOAN 3
M ỤC LỤC 4
D ẪN NHẬP 7
1 Lí do chọn đề tài 7
2 L ịch sử vấn đề 8
3 Ph ạm vi đề tài 11
4 Phương pháp nghiên cứu và bố cục luận văn 11
CHƯƠNG 1: VĂN HỌC TẦM CĂN VÀ PHÙNG KÝ TÀI 13
1.1 Dòng văn học tầm căn 13
1.1.1 Khái niệm “tầm căn” và văn học tầm căn 13
1.1.2 Nguyên nhân ra đời 17
1.1.3 Đặc điểm của văn học tầm căn 23
1.2 Phùng Ký Tài – người miệt mài đi tìm văn hóa 32
1.2.1 Nhà văn, họa sĩ, nhà văn hóa Phùng Ký Tài 32
1.2.2 Bộ ba “quái thế kì đàm” 36
CHƯƠNG 2: THIÊN TÂN – CẢM HỨNG TRONG “QUÁI THẾ KÌ ĐÀM” 42
2.1 Đôi nét về vùng đất lịch sử - văn hóa Thiên Tân 42
Trang 62.1.1 Thiên Tân thời kỳ trước những năm 1860 42
2.1.2 Thiên Tân từ 1860 trở đi 45
2.2 Thiên Tân – nơi “tầm căn” của Phùng Ký Tài 48
2.2.1 Đề tài, chủ đề 48
2.2.2 Thế giới nhân vật 52
2.1.3 Chất liệu văn hóa dân gian 68
CHƯƠNG 3: CẢM HỨNG VỀ NHỮNG BIỂU TƯỢNG MANG TÍNH QU ỐC GIA TRONG “QUÁI THẾ KỲ ĐÀM” 79
3.1 Bím tóc 79
3.1.1 Nguồn gốc hình thành 79
3.1.2 Hình ảnh bím tóc trong tác phẩm Roi thần của Phùng Ký Tài 82
3.2 Gót sen – t ục bó chân của phụ nữ Trung Quốc 87
3.2.1 Chân bó và quá trình hình thành 87
3.2.2 Bàn chân bó trong “Gót sen ba tấc” của Phùng Ký Tài 89
3.3 Văn hóa âm dương và tục lưu truyền của gia bảo trong Âm dương bát quái 98
3.3.1 Quan niệm của người Trung Quốc về âm dương 98
3.3.2 Sự biến hóa của âm dương bát quái trong tác phẩm của Phùng Ký Tài 101
K ẾT LUẬN 107
TÀI LI ỆU THAM KHẢO 109
PH Ụ LỤC 1 117
PH Ụ LỤC 2 122
Trang 7PH Ụ LỤC 3 127
Trang 8DẪN NHẬP
1 Lí do ch ọn đề tài
Trung Quốc là một đất nước có truyền thống lâu đời về văn hóa và văn
học Cùng với sự biến đổi của xã hội, văn học cũng không ngừng thay đổi với
sự phong phú hơn về đề tài, thể loại hay cách biểu hiện Nhất là từ sau Cách
mạng văn hóa, nhiều dòng văn học đã xuất hiện Có thể kể tới dòng văn học
vết thương, văn học phản tư, văn học cải cách, văn học tiên phong,… Và cũng không thể không kể đến dòng văn học tầm căn
Khi nhắc tới khoảng thời gian Trung Quốc vừa bước ra khỏi Cách
mạng văn hóa và bước vào thời kỳ cải cách mở cửa, người ta thường nhấn
mạnh và tìm hiểu dòng văn học vết thương, văn học phản tư nhiều hơn bởi sau Cách mạng văn hóa, các nhà văn được tự do ngôn luận, tự do sáng tác Họ
viết về những nỗi đau, được mất của bản thân, bày tỏ thái độ của mình với các
vấn đề của đất nước mà họ đã được chứng kiến,… Dòng văn học này có một
lực lượng sáng tác rất đông đảo với nhiều tên tuổi nổi tiếng Nhưng ít ai biết
rằng, bên cạnh đó còn có một dòng văn học miệt mài đi tìm những cái xưa cũ, tìm về cội nguồn văn hóa dân tộc – văn học tầm căn
Văn học tầm căn là một trong năm trào lưu chính của văn học Trung
Quốc khoảng hai mươi lăm năm cuối thế kỷ XX Văn học tầm căn giúp người đọc khám phá những điều mới mẻ ở những vùng đất mới và những nét văn hóa truyền thống dân tộc mà ta chưa biết đến hoặc đã vô tình lãng quên qua cái nhìn của con người hiện đại Ở Trung Quốc, văn học tầm căn được chú
trọng nghiên cứu nhưng ở Việt Nam, thuật ngữ văn học tầm căn có lẽ còn khá
xa lạ với nhiều người Chính vì vậy, tìm hiểu về văn học tầm căn với những đặc điểm của nó cũng là cách góp thêm một cái nhìn để hoàn chỉnh hơn bức
Trang 9tranh văn học sôi động của một trong những quốc gia giàu truyền thống nhất phương Đông này
Trong dòng tiểu thuyết phong vị đô thị của văn học đương đại thời kỳ
mới ở Trung Quốc, nhánh tiểu thuyết “phong vị Thiên Tân” chiếm một bộ
phận quan trọng Thiên Tân nằm ở phía Đông Bắc, là thành phố cảng vào loại
lớn nhất ở Trung Quốc Nơi đây, sắc thái văn hóa bản địa hết sức phong phú
và cũng là nơi chịu ảnh hưởng rất lớn từ văn hóa phương Tây Phùng Ký Tài
là người Thiên Tân Ông tự đặt cho chính mình phải viết cho ra “cái vị Thiên Tân chính cống” Để thực hiện điều đó, Phùng Ký Tài đã chọn viết về những
di tích văn hóa thể hiện ở “người nhàn, việc tạp, chuyện lạ” cuối đời Thanh, đầu đời Dân quốc Sáng tác của Phùng Ký Tài vừa mang tính chất khám phá,
thể hiện và lí giải văn hóa Trung Quốc, vừa mang tính chất “phê phán tính
xấu của dân tộc”, đưa đến cho người đọc một cái nhìn mới Đó cũng chính là
điều văn học tầm căn hướng tới Bộ ba tiểu thuyết Roi thần, Gót sen ba tấc,
Âm dương bát quái thể hiện được điều đó Ngay từ tên gọi tác phẩm đã đậm
đặc chất văn hóa Bộ ba tác phẩm khi ra đời đã gây tiếng vang lớn trên thi đàn văn học Trung Quốc và được coi là tiêu biểu cho dòng văn học tầm căn Nghiên cứu văn học tầm căn qua sáng tác của Phùng Ký Tài là một cách làm sáng tỏ một phần văn hóa Trung Quốc và những đặc điểm của một dòng văn
học ít được biết đến, cũng là cách đưa độc giả đến gần hơn với một trào lưu
lớn của văn học Trung Quốc Xuất phát từ mong muốn đó, chúng tôi đã chọn
đề tài này
2 L ịch sử vấn đề
Về vấn đề văn học tầm căn ở Việt Nam, trước năm 2012, có thể khẳng định chưa có một bài viết nào hoàn chỉnh nói về dòng văn học này Thuật
ngữ “tầm căn” ở Trung Quốc được biết đến lần đầu tiên trong tiểu luận của
Trang 10Hàn Thiếu Công bàn về Gốc của văn học Ở đó, Hàn Thiếu Công đã viết:
Văn học có gốc rễ, gốc rễ của văn học cần phải bắt sâu vào thổ nhưỡng văn hóa truyền thống của dân tộc Rễ mà không sâu tất lá khó tươi tốt Vì vậy, một tác giả trẻ ở Hồ Nam đã đi tìm và đưa ra câu trả lời cho vấn đề là “tầm căn” 1
[71] Sau đó, năm 1985, Hàn Thiếu Công cho ra đời truyện ngắn Bố,
bố, bố và được coi là tiêu biểu của tiểu thuyết văn học tầm căn Ở Việt Nam,
văn học tầm căn xuất hiện trong bài giới thiệu Hàn Thiếu Công và “Từ điển
Nam; đồng thời xuất hiện với tư cách là một thuật ngữ, một khái niệm qua
cuộc phỏng vấn với dịch giả Trần Đình Hiến về nhà văn Mạc Ngôn hay cuộc
phỏng vấn với nhà văn – TS Nguyễn Thị Bích Hải của trường Đại học Sư
phạm Huế về những điểm tương đồng giữa văn học Trung Quốc hiện đại và
văn học Việt Nam hiện đại Dịch giả Đình Hiến nói: Lịch sử văn học Trung Quốc đương đại có một giai đoạn gọi là “văn học vết thương”, tức là cho phép người viết nói ra tất cả, nói không kiêng dè gì Nhưng sau đó, khi đã đủ
độ thì họ biết dừng lại để chuyển sang “văn học tầm căn” hướng về bản thể
[66] Trong bài phỏng vấn, tác giả Nguyễn Thị Bích Hải nhắc tới: “Văn học
t ầm căn” là một sự “trở về” tìm lại những nhân tố tích cực trong mấy ngàn năm văn hóa để làm điểm tựa cho việc xây dựng một “nền văn học hiện
th ực xã hội chủ nghĩa” mang màu sắc Trung Quốc [65]
Tháng 1 năm 2012, luận văn tốt nghiệp Tìm hiểu dòng văn học tầm
căn Trung Quốc của học viên Phan Thị Trà trường Đại học Khoa học xã
hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh đã trình bày một cách rõ ràng hơn
về dòng văn học này Trong luận văn, tác giả đã tìm hiểu khái quát về văn
học tầm căn, một số tác gia tiêu biểu như Hàn Thiếu Công, Phùng Ký Tài,
则叶难茂。故湖南的作家有一个“寻根”的问题。”
Trang 11Mạc Ngôn, Giả Bình Ao Đồng thời tác giả luận văn cũng trình bày rất cụ
thể hai phần “Văn học tầm căn dưới ý thức tự ngã dân tộc” và “Văn học
tầm căn dưới góc nhìn huyền thoại” mà tác giả cho rằng đó là hai nội dung chính của văn học tầm căn
Độc giả Việt Nam có lẽ đã rất quen thuộc với những tác giả như Giả Bình Ao, Mạc Ngôn, Vương An Ức hay Hàn Thiếu Công,… nhưng có lẽ còn khá xa lạ với Phùng Ký Tài Một phần bởi sáng tác của Phùng Ký Tài không quá nhiều như các nhà văn khác và cũng bởi sáng tác của ông không phải là
những đề tài phổ biến Chính vì vậy, những bài viết về Phùng Ký Tài rất hiếm
Năm 2002, bài viết Văn học đương đại Trung Quốc: Các nhà văn trẻ dồn
sức sáng tác văn xuôi trên báo Sài Gòn giải phóng có đề cập tới tác giả
Phùng Ký Tài nhưng cũng chỉ là một đoạn văn ngắn có tính chất giới thiệu cây bút trẻ, đồng thời nói lên mục đích sáng tác của Phùng Ký Tài “thông qua
sự biến thiên của văn hóa để nói về sự biến thiên của xã hội” Năm 2005, trên website của báo Người lao động đăng tác phẩm Cửu vạn trên núi của ông
Truyện ngắn viết về nét độc đáo và cái nhìn rất lạ trong công việc của “cửu
vạn” (những người gánh hàng lên núi cao) nhân dịp tác giả lên chơi núi Thái
Sơn năm 1983 Năm 2007, trên nguyệt san Công giáo và dân tộc số 146,
xuân Đinh Hợi có in một truyện ngắn của tác giả Phùng Ký Tài Đó là tác
phẩm Vợ cao chồng lùn do Lê Anh Minh dịch Bản dịch cũng giới thiệu sơ
qua về tác giả Phùng Ký Tài và một số tác phẩm tiêu biểu của ông Tác giả Phùng Ký Tài cũng được giới thiệu ngắn gọn trong phần đầu của bộ ba tác
phẩm Roi thần – Gót sen ba tấc – Âm dương bát quái Ngoài ra, tên tuổi của
Phùng Ký Tài còn xuất hiện trên một số website với tư cách là một nhà văn,
một họa sĩ, một nhà hoạt động văn hóa
Những bài viết Phùng Ký Tài và những tác phẩm của ông đã hiếm,
những bài viết về văn học tầm căn lại càng hiếm Việc nghiên cứu văn học
Trang 12tầm căn qua sáng tác của Phùng Ký Tài ở Việt Nam là một vấn đề còn bỏ
trống
3 Ph ạm vi đề tài
Tác phẩm của Phùng Ký Tài được in thành sách ở Việt Nam chỉ có Roi
tôi sẽ nghiên cứu một vài đặc điểm của văn học tầm căn thông qua bộ ba tác
phẩm nói trên cả về phương diện nội dung và nghệ thuật dựa trên văn bản
dịch Trong quá trình làm luận văn, chúng tôi sẽ so sánh, liên hệ với một số tác phẩm khác của Phùng Ký Tài và của một số nhà văn khác để làm nổi bật thêm vấn đề cần nghiên cứu
4 Phương pháp nghiên cứu và bố cục luận văn
Trong quá trình viết bài, chúng tôi sẽ sử dụng một số phương pháp chính sau đây:
- Phương pháp tổng hợp
- Phương pháp phê bình huyền thoại
- Phương pháp phân tích
- Phương pháp xã hội học
- Phương pháp văn hóa – văn học
Về bố cục luận văn: Luận văn gồm các phần: phần dẫn nhập, phần nội dung, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục Trong đó phần nội dung là
phần chính
Ph ần dẫn nhập: giới thiệu những vấn đề khái quát về lí do người viết
chọn đề tài, những công trình nghiên cứu trước đó về tác giả và tác phẩm, giới
hạn phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và bố cục luận văn để người đọc tiện theo dõi
Trang 13Phần nội dung: gồm ba chương:
Chương 1: Văn học tầm căn và Phùng Ký Tài
Ở chương này, chúng tôi sẽ làm rõ khái niệm, nguyên nhân ra đời, đặc điểm chủ yếu của dòng văn học tầm căn Tác giả Phùng Ký Tài lại gắn liền
với văn học tầm căn nhưng ít ai biết đến Vì vậy, chúng tôi muốn giới thiệu sơ lược đôi nét về tác giả và tác phẩm để người đọc có thể nắm bắt sơ lược đồng
thời làm tiền đề cho việc nghiên cứu các vấn đề sau
Chương 2: Thiên Tân – nguồn cảm hứng trong “quái thế kỳ đàm”
Thiên Tân là vùng đất giàu lịch sử, văn hóa của Trung Quốc, là nguồn
cảm hứng của rất nhiều nhà văn Thiên Tân trong sáng tác Phùng Ký Tài có tính chất “tầm căn”, mang nhiều điểm khác biệt Chúng tôi sẽ khai thác làm rõ
vấn đề trên các phương diện đề tài, chủ đề, nhân vật, một số chất liệu văn hóa dân gian được khai thác
Chương 3: Cảm hứng về những biểu tượng văn hóa mang tính
qu ốc gia trong “quái thế kỳ đàm”
Sáng tác của Phùng Ký Tài vừa đề cập đến một số biểu tượng văn hóa
có tính chất truyền thống lâu đời của đất nước Trung Hoa vừa thể hiện được cái nhìn riêng của con người hiện đại Đó là cách nhìn về gót sen, tóc bím, tục lưu truyền gia bảo Ở chương 3, chúng tôi sẽ tập trung khai thác vấn đề này
Ph ần kết luận: Nêu những đóng góp của luận văn và đề xuất hướng
nghiên cứu tiếp
Tài liệu tham khảo: Những tài liệu bằng cả tiếng Việt và tiếng Trung
Quốc chúng tôi có sử dụng để viết luận văn
Ph ụ lục: Gồm ba phụ lục về bài viết và hình ảnh liên quan đến vấn đề
cần nghiên cứu
Trang 14CHƯƠNG 1: VĂN HỌC TẦM CĂN VÀ PHÙNG KÝ TÀI 1.1 Dòng văn học tầm căn
1.1.1 Khái ni ệm “tầm căn” và văn học tầm căn
Theo Từ điển Hán Việt, “tầm” (尋) là động từ, nguyên nghĩa gốc là tìm,
dựa vào; “căn” (根) là danh từ, nguyên nghĩa gốc là rễ cây Sau này, người ta dùng từ “căn” để nói về phần dưới, phần gốc của vật thể và từ “căn” cũng có nghĩa là “gốc, nguồn, nền tảng”
Vậy có thể hiểu “tầm căn” có nghĩa là tìm về với cái gốc rễ, tìm về với nguồn cội
Trong khoảng 25 năm cuối của thế kỉ XX, văn học Trung Quốc phát triển với nhịp độ rất nhanh với sự “gối sóng” của năm trào lưu chính (TS Nguyễn Thị Bích Hải): văn học vết thương, văn học phản tư, văn học cải cách, văn học tầm căn, văn học tiên phong [66] Nhưng thực ra giữa các dòng văn học này có sự phát triển song song
Nói về văn học vết thương, dịch giả, nhà nghiên cứu văn học Trung
Quốc, GS Chúc Ngưỡng Tu giải thích:
cũng có những vết thương của mình Vết thương đó có thể nặng hay nhẹ, chỉ có dân tộc đó thấu hiểu được những đau khổ do vết thương mang t ới Cách mạng văn hóa Trung Quốc đã mang lại bao nhiêu đau
kh ổ, bi kịch cho bao nhiêu người Người ta phải nghĩ lại, không phải để lên án hay khóc lóc mà để rút ra bài học để ngăn ngừa những việc tương tự trong tương lai Ở Trung Quốc dòng văn học về vấn đề này được gọi là “dòng văn học thương tích” (hay “văn học vết thương” –
người viết) [67]
Đồng thời cũng theo Giáo sư:
Trang 15Lật lại bài học quá khứ không phải để gây thù hằn, mâu thuẫn hay để than khóc; mà để rút ra bài học Phải nhìn thẳng vào quá khứ
để định hướng tương lai Không thể né tránh “vết thương” bởi đơn
gi ản, dù thế nào, nó là một phần của lịch sử [67]
Có thể nói, những năm sau Cách mạng văn hóa, bước ra từ chính những
vết thương của dân tộc mình, một bộ phận lớn các trí thức và nhà văn đã có
thể tự do bày tỏ ý kiến, quan niệm của mình về các vấn đề được – mất của xã
hội, không phải để ủy mị, mà để nhìn nhận lại, đứng lên và đi tiếp Tác giả tiêu biểu có thể kể đến: Vết thương của Lư Tân Hoa, Ôi (Phùng Ký Tài), Tôi
phải làm thế nào (Trần Quốc Khải), Mãi mãi là mùa xuân (Thẩm Dung), Chủ nhiệm lớp của Lưu Tâm Vũ,…
Văn học phản tư là sự “suy ngẫm lại” về những nguyên nhân dẫn đến
“vết thương” sâu nặng trong tâm hồn dân tộc, tưởng như một “trò đùa”
ngẫu nhiên của lịch sử, nhưng thực ra nó có nguyên nhân sâu xa từ trong văn hóa truyền thống và tâm linh của con người (TS Nguyễn Thị Bích Hải) Dòng văn học phản tư cũng xuất hiện gần như đồng thời hoặc sau một chút
so với văn học vết thương Hay nói chính xác hơn, văn học phản tư ra đời là
kết quả tất yếu của sự phát triển văn học vết thương Nếu như văn học vết thương nặng về phơi bày những đau khổ trong thời động loạn, thì văn học
phản tư hướng tới việc suy nghĩ, nhìn nhận lại những vấn đề mang tính lịch
sử - xã hội của khuynh hướng “tả khuynh” từ năm 1949 trở lại Các tác phẩm tiêu biểu cho dòng tiểu thuyết này là: Ký ức của Trương Huyền Đăng, Câu
đàn bà (Trương Hiền Lượng), Hồ điệp (Vương Mông), Thị trấn Phù Dung
(Cổ Hoa),…
Hầu như song song với hai dòng văn học trên là dòng văn học cải cách Đặc điểm chủ yếu của tiểu thuyết cải cách là: 1) Nhiệt liệt ủng hộ cải cách,