Tang ma thái quy trình nghi lễ để tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người thái phù yên, sơn la)

Tuy nhiên, cho đến nay, hầu như giới sưu tầm nghiên cứu mới chỉ quan tâm mô tả thuần túy đám tang, nhìn nhận giá trị đám tang như những di sản văn hóa cần được bảo tồn, hoặc tiếp cận đám

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÒ XUÂN DỪA

TANG MA CỦA NGƯỜI THÁI: QUY TRÌNH NGHI LỄ

ĐỂ TẠO CUỘC SỐNG MỚI CHO NGƯỜI CHẾT (TRƯỜNG HỢP NGƯỜI THÁI PHÙ YÊN, SƠN LA)

Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Gian

Mã số : 62 22 01 30

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 TS HOÀNG CẦM

2 PGS.TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG CHÂM

HÀ NỘI, 2016

LỜI CAM ĐOAN

Hoàn thành luận án tiến sĩ với đề tài: “Tang ma Thái: Quy trình nghi

lễ để tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người Thái Phù Yên, Sơn La)”, tôi xin cam đoan rằng: luận án này là kết quả nghiên cứu của cá

nhân tôi Trong luận án tôi có kế thừa sử dụng lại những luận điểm, luận cứ

và dẫn trích nghiên cứu của những người đi trước tôi đều ghi xuất xứ và tên tác giả đã đưa ra luận điểm, luận cứ đó

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận án tiến sĩ với đề tài: “Tang ma Thái: Quy trình nghi

lễ để tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người Thái Phù Yên, Sơn La)”, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn:

TS Hoàng Cầm, PGS.TS.Nguyễn Thị Phương Châm đã góp ý kiến giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, viết chuyên đề và làm luận án

Tập thể các giáo sư, tiến sĩ, giảng viên bộ môn Văn hóa học, Ngành nghiên cứu văn hóa, Chuyên ngành Văn hóa dân gian thuộc Viện nghiên cứu văn hóa, Viện KHXH Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi cả trong học tập và nghiên cứu khoa học trong suốt thời gian của khóa học đối với nghiên cứu sinh Phòng đào tạo khoa học bộ môn Văn hóa học, Viện KHXH Việt Nam đã giúp đỡ tôi về mặt thủ tục trong suốt quá trình học tập, viết các chuyên đề và bảo vệ luận án

Trong thời gian điền dã đề tài tại địa phương, tôi nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các nghệ nhân hát mo Thái, các ông bà cao tuổi, các gia đình tang chủ và bà con ở các bản, xã của người Thái thuộc huyện Phù Yên

Nhân đây, tôi bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Sơn La, Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo trường THPT Tân Lang đã động viên tinh thần, tạo điều kiện về mặt thời gian, vật chất, chia sẻ công việc; cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng chí đồng nghiệp xa gần đã khuyến khích động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành luận án

Hà Nội, ngày 25 tháng 3 năm 2016

Tác giả luận án: Lò Xuân Dừa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 01

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 07

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 07

1.2 Cơ sở lý luận 25

1.3 Tổng quan địa bàn nghiên cứu 27

Tiểu kết chương 1 38

Chương 2: QUY TRÌNH CHUẨN BỊ TRONG TANG MA THÁI 39

2.1 Vũ trụ quan Thái và quan niệm về cái chết 39

2.2 Các nghi thức khi người mới chết 43

2.3 Các bước chuẩn bị cho cúng ma 52

Tiểu kết chương 2 66

Chương 3: QUY TRÌNH THỰC HÀNH NGHI LỄ CÚNG MA 68

3.1 Quy trình tổ chức các nghi lễ cúng ma 68

3.2 Nghi lễ đưa ma 78

3.3 Các nghi lễ sau khi đưa ma 84

Tiểu kết chương 3 88

Chương 4: VAI TRÒ VÀ CHỨC NĂNG CỦA CÁC THỰC HÀNH NGHI LỄ TRONG VIỆC TẠO CUỘC SỐNG MỚI CHO NGƯỜI CHẾT 90

4.1 Vai trò, chức năng của người thực hành nghi lễ 90

4.2.Vai trò, chức năng của các bài mo 98

4.3 Chức năng của các biểu tượng nghi lễ 126

Tiểu kết chương 4 143

KẾT LUẬN 145

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 149

TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

PHỤ LỤC 160

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BTVHDT: Bảo tàng văn hóa dân tộc

CTQG: Chính trị quốc gia

DT, DTH: Dân tộc, Dân tộc học

ĐHKHXH&NV: Đại học khoa học xã hội và nhân văn

ĐHQG: Đại học quốc gia

ĐHSP: Đại học sư phạm

GS.TS.: Giáo sư Tiến sĩ

GD: Giáo dục

KHXH: Khoa học xã hội

Tc; NSDG: Tạp chí;Nguồn sáng dân gian

Nxb: Nhà xuất bản

PCT.: Phó Chủ tịch

PGS.: Phó Giáo sư

LATS Luận án Tiến sỹ

LVThS Luận văn Thạc sỹ

LXD: Lò Xuân Dừa

[43,tr.14] Tài liệu tham khảo 43, trang 14

[27], [81] Tài liệu tham khảo 27 và 81

Tp.: Thành phố

Tp.HCM Thành phố Hồ Chí Minh

THPT: Trung học phổ thông

UBND: Ủy ban nhân dân

VHH: Văn hóa học

VHDT: Văn hóa dân tộc

VHDG: Văn hóa dân gian

VNDG: Văn nghệ dân gian

VHTT, VH-TT: Văn hóa Thông tin

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ cuối những năm 80 của thế kỷ trước, việc nghiên cứu người Thái ngày càng được giới khoa học hết sức quan tâm Tất cả các quốc gia có tộc người trong

hệ ngôn ngữ Thái như Trung Quốc, Thái Lan, đều tổ chức Thái học (Thai Studies) Thậm chí, cả những nước không có tộc người nói ngôn ngữ Thái như Hà Lan, Đức, Australia, cũng có trung tâm nghiên cứu Thái học; việc nghiên cứu người Thái không chỉ là vấn đề riêng ở Việt Nam mà đã trở thành vấn đề mang tầm quốc tế

Ở Việt Nam, việc tìm hiểu, nghiên cứu về các dân tộc trong hệ ngôn ngữ Tày - Thái nói chung và dân tộc Thái nói riêng là các nhà dân tộc học, ngôn ngữ học, rồi đến các nhà sưu tầm nghiên cứu văn hóa dân tộc ở cả trung ương và các địa phương Trong những thành tựu nghiên cứu quan trọng về người Thái, phải kể đến phong tục nghi lễ đời người, mà tang ma là một nghi lễ đặc biệt quan trọng, độc đáo và tiêu biểu Nó là quy trình nghi lễ tín ngưỡng dân gian phức hợp gắn liền với người chết và các quy tắc ứng xử của người sống chuẩn bị cho người chết có một cuộc sống mới trong thế giới vĩnh hằng cùng với ông bà tổ tiên

Tuy nhiên, cho đến nay, hầu như giới sưu tầm nghiên cứu mới chỉ quan tâm

mô tả thuần túy đám tang, nhìn nhận giá trị đám tang như những di sản văn hóa cần được bảo tồn, hoặc tiếp cận đám tang theo hướng biến đổi văn hóa do những tác động của quá trình hiện đại hóa và hội nhập, mà ít nhà nghiên cứu quan tâm đến quy trình tổ chức đám tang Thái có ý nghĩa và chức năng tâm lý như thế nào đối với

người sống Vì vậy, chọn vấn đề: “Tang ma của người Thái: Quy trình nghi lễ để

tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người Thái Phù Yên, Sơn La)”

làm đề tài nghiên cứu là một nhiệm vụ cần thiết trong luận án tiến sỹ của mình Tác

giả luận án mong muốn, công trình này sẽ góp phần vào việc nhận diện một cách hệ thống về tang ma của người Thái, đặc biệt là luận giải ý nghĩa, chức năng của các nghi thức nghi lễ trong quá trình tổ chức đám tang hướng tới một mục đích rõ ràng

là việc người sống tạo dựng một cuộc sống mới cho người chết

2

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Kết quả nghiên cứu của luận án: “Tang ma của người Thái: Quy trình

nghi lễ để tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người Thái Phù Yên, Sơn La)” sẽ cung cấp một nghiên cứu trường hợp vào bức tranh nghiên cứu và

tranh luận trong ngành nghiên cứu văn hóa và nhân học về vai trò, chức năng ý nghĩa văn hóa- xã hội của nghi lễ tang ma trong đời sống của nhân loại nói chung

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những cứ liệu khoa học cho các nhà quản lý văn hoá tại địa phương trong việc hoạch định chính sách liên quan đến văn hoá phi vật thể nói chung và tang ma nói riêng

Mặt khác, là người dân tộc Thái của quê hương Phù Yên, việc nghiên cứu tang ma của dân tộc mình không những giúp tác giả hiểu rõ truyền thống lịch sử, văn hóa tín ngưỡng của cha ông xưa mà còn góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy vốn văn hóa của các dân tộc

-Nhiệm vụ nghiên cứu: sưu tầm tài liệu, tư liệu thành văn, nghiên cứu trường hợp, khảo sát điền dã, tổng hợp và so sánh, hoàn thành bản thảo thực địa hữu ích về đời sống văn hóa tín ngưỡng trong tang ma của người Thái Phù Yên

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

-Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu quy trình nghi lễ trong tang ma của người Thái Phù Yên (chủ yếu là các đám tang tổ chức cho người chết bình thường, chết già, đã có tuổi); xem xét các thực hành nghi lễ diễn ra trước, trong và sau đám tang; làm cơ sở để phân tích ý nghĩa của các thực hành nghi lễ và các biểu tượng nghi lễ trong quy trình tổ chức đám tang

-Phạm vi nghiên cứu của luận án là tập trung nghiên cứu về tang ma của cộng đồng người Thái Phù Yên (Sơn La), chủ yếu tập trung nghiên cứu các đám tang được người Thái tổ chức cho người chết bình thường, chết già

-Tác giả tập trung nghiên cứu ở cộng đồng người Thái ở huyện Phù Yên Địa điểm điền dã chính của tác giả để nghiên cứu đám tang là ở các bản thuộc các xã Quang Huy, Huy Bắc, Tường Phù, Tường Thượng, Tường Tiến, Huy Tường và thị trấn Phù Yên Các đợt điền dã diễn ra đan xen trong các vùng chủ yếu là từ năm

2006 đến nay, và được đẩy mạnh nghiên cứu trong quá trình triển khai thực hiện luận án

-Ngoài ra, tác giả luận án còn mở rộng phạm vi điền dã nghiên cứu đám tang của một số tộc người trong và ngoài địa bàn huyện Phù Yên

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4.1 Nguồn tư liệu

Nguồn tư liệu để hoàn thành luận án chủ yếu là tư liệu điền dã dân tộc học,

được thu thập từ địa bàn nghiên cứu thuộc các bản xã của huyện Phù Yên, nơi có đồng bào Thái sinh sống đông và tập trung Ngoài ra, chúng tôi cũng mở rộng phạm

vi điền dã nghiên cứu tang ma của một số dân tộc cùng cộng cư, nhất là dân tộc Mường để lấy tư liệu so sánh

Ngoài nguồn tư liệu điền dã, luận án còn khai thác, sử dụng kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu dân tộc học, văn hóa học, nhân học văn hóa trong và ngoài nước, của các nhà nghiên cứu văn hóa ở các địa phương, các luận văn, luận

án viết về đời sống xã hội và tang ma của dân tộc Thái cũng như một số dân tộc

khác ở Việt Nam

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp điền dã dân tộc học

Đây là phương pháp chủ yếu và quan trọng nhất mà tác giả luận án đã dày công quan sát thực địa, điều tra, phỏng vấn sâu các đối tượng người Thái trong nhiều năm thuộc nhiều đám tang của các dòng họ người Thái, Phù Yên Do việc quan sát tham dự trực tiếp là quan trọng và cần thiết để thu thập đầy đủ tư liệu, mang tính khách quan về tang ma Thái, nên mỗi khi có cơ hội thì chúng tôi phải tận dụng mọi thời gian để nhập cuộc trong các đám tang, bất kể thời tiết rét mướt, xa gần, ngày đêm, rạng sáng, tôi vẫn cố gắng tham gia để khảo sát lấy tư liệu Tôi đã tiếp xúc trực tiếp với các đối tượng, thông qua phỏng vấn sâu, phỏng vấn nhóm ở các giới, các lứa tuổi, có nghề nghiệp, địa vị xã hội khác nhau (nông dân, cán bộ xã, huyện…) có mối quan hệ khác nhau với người quá cố và tang chủ; các cá nhân là người dân tộc láng giềng trong vùng cư trú để có quan điểm tổng thể, khách quan về

4

đám tang của người Thái Đồng thời với việc quan sát, tôi tranh thủ ghi chép, ghi

âm, ghi hình nhiều đám tang của người Thái ở các xã bản của huyện Phù Yên

Trong quá trình điền dã tác giả luận án cũng tổ chức các buổi thảo luận nhóm

để có được những nhận định khách quan về tang ma, bản chất của nghi lễ, nội dung các bài mo, ý nghĩa biểu tượng, sự ảnh hưởng văn hóa giữa các dân tộc cùng địa bàn và sự biến đổi trong tang ma Thái ở Phù Yên Từ năm 2009 đến nay tôi đã quan sát tham dự gần 30 đám tang, trong đó có trên một nửa số đám tang được tôi quan sát trọn vẹn từ khi diễn ra đến khi kết thúc Chúng tôi còn phỏng vấn hồi cố những ông mo Thái, người cao tuổi để tìm hiểu về tang ma truyền thống, những thực hành văn hóa có thể đã mất trong tang lễ hiện nay Khi phỏng vấn, chúng tôi đã cố gắng

so sánh và kiểm tra lại thông tin từ những người cung cấp tư liệu đã được chọn, so sánh với các tư liệu từ quan sát trực tiếp, từ lắng nghe và dịch các bài mo Chúng tôi phỏng vấn các đối tượng nêu trên nhằm mục đích lấy tư liệu đảm bảo chính xác, trung thực và khách quan hơn so với phỏng vấn các đối tượng còn trẻ, ít hiểu biết về tang ma truyền thống

Trong những năm qua, tôi đã có quá trình nghiên cứu thực địa liên tục trong cộng đồng người Thái ở huyện Phù Yên; được tiếp xúc với nhiều người thuộc các lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau, nhất là tiếp xúc với các thầy mo, thầy cúng Do chịu khó hỏi thăm, đi lại và có sẵn các mỗi quan hệ từ trước nên tôi sớm có quan hệ gần gũi với các thầy mo và gia đình trong các bản mường của người Thái Đó là điều kiện thuận lợi giúp tôi tìm hiểu lấy thông tin tư liệu Lúc thì tôi chủ động đến thăm các ông tại nhà, khi thì tranh thủ gặp các ông trong các đám lễ nhất là lễ tang

để phỏng vấn, cũng có lúc tôi phải trao đổi bằng điện thoại để xác nhận lại thông

tin Những thầy mo ma (mọ phị) nổi tiếng trong huyện Phù Yên mà tôi quen biết,

đó là ông Hà Văn Lai (bản Phai Làng, Huy Bắc), Hoàng Văn Ành (bản Mo Nghè, Quang Huy), Hoàng Văn Dường (bản Bùa Chung, Tường Phù), Lò Văn Chướng (bản Chăn,Tường Thượng), Hà Văn E (bản Tầm Ốc, Tường Hạ) v.v

4.2.2 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Bên cạnh phương pháp điền dã, tôi còn sưu tầm nguồn tư liệu thứ cấp của các nhà nghiên cứu về tang ma các tộc người ở Việt Nam và trên thế giới, nhất là tài liệu nghiên cứu về người Thái và tang ma Thái đã công bố, xuất bản để kế thừa những thành tựu nghiên cứu có trước

Tác giả luận án đã khảo sát một số bài mo Thái do các ông mo Hà Văn E (bản Tầm Ốc, Tường Hạ), Lò Văn Chướng (bản Chăn, Tường Thượng), Hà Văn Lai (bản Phai Làng, Huy Bắc), Hoàng Văn Ành (bản Mo Nghè, Quang Huy), Vì Văn Úng (bản Phố, Huy Bắc) thực hành Đó là những bài mo do tác giả may mắn được ghi âm trực tiếp từ các đám tang của người Thái

4.2.3 Các phương pháp khác

Để đạt mục tiêu nghiên cứu bên cạnh việc vận dụng các phương pháp chính như phương pháp điền dã dân tộc học, nghiên cứu tài liệu, tác giả luận án còn áp dụng phối hợp các phương pháp so sánh đồng đại, lịch đại; phương pháp hệ thống, thống kê…nhằm đặt nghi lễ tang ma của người Thái trong môi trường địa lý, lịch

sử, kinh tế xã hội, trong môi trường văn hoá cộng đồng trong vùng Phù Yên

Ngoài ra, luận án còn áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành trong nghiên cứu văn hóa để giải mã những bí ẩn của hiện tượng văn hoá tâm linh

5 Đóng góp của luận án

- Luận án là một công trình chuyên khảo cung cấp thêm nguồn tư liệu điền

dã mới về quy trình các bước chuẩn bị và tổ chức thực hành các nghi lễ trong tang ma; về vũ trụ quan Thái và quan niệm về cái chết; một số quy tắc ứng xử trong gia đình, cộng đồng xã hội liên quan đến văn hóa của người Thái; nhận diện rõ ràng hơn về tang ma Thái truyền thống được phục hồi trở lại trong thời điểm đổi mới đất nước và hội nhập

- Luận án luận giải những quan niệm mới của người Thái ở Phù Yên về vai trò và chức năng văn hóa của các thực hành nghi lễ, các bài mo và biểu tượng nghi

lễ trong tang ma là để tạo dựng cuộc sống mới cho người chết, tạo ra tâm lý yên tâm tin tưởng để người sống tiếp tục xây dựng cuộc sống cá nhân, gia đình và xã hội

6

mỗi ngày một tốt hơn Góp phần khẳng định rằng những thực hành nghi lễ trong đám tang không đơn thuần là lễ chôn cất, có sự nuối tiếc thương đau do mất người thân của người sống mà còn thể hiện niềm tin tưởng rằng người thân của họ không chết mà chuyển sang sống ở một thế giới khác

- Kết quả nghiên cứu của luận án còn góp phần khẳng định vai trò và chức năng văn hóa trong tang ma tộc người, sẽ là một đóng góp nhỏ vào nghiên cứu Thái học, cung cấp một nghiên cứu trường hợp vào tranh luận trong ngành nghiên cứu văn hóa và nhân học về vai trò và chức năng của đám tang; làm cơ sở cho việc hoạch định các chính sách quản lý văn hóa - xã hội phù hợp với đời sống mới trong quá trình hiện đại hóa và hội nhập; góp phần xây dựng đời sống mới ngày càng văn minh hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được bố cục thành 04 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

Chương 2 Quy trình chuẩn bị trong tang ma Thái Chương 3 Quy trình thực hành nghi lễ cúng ma Chương 4 Vai trò và chức năng của các thực hành nghi lễ trong việc tạo

cuộc sống mới cho người chết