Triết lý nhân sinh của thiền phái trúc lâm yên tử và giá trị lịch sử của nó

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG VĂN HÙNG TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ

VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ

VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Trên cơ sở

kế thừa từ các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước và sự độc lập nghiên cứu của bản thân dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Nội dung trích dẫn trong luận văn là trung thực, có xuất xứ rõ ràng, nếu sai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 20 tháng 03 năm 2016

Tác giả luận văn

Hoàng Văn Hùng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Triết học cũng như các thầy cô giáo của trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội , đã tận tình truyền đạt kiến thức và các bạn , đồng nghiệp đã động viên , giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn các đồng chí , đồng nghiệp hiện đang công tác tại trường Đại học Công nghiệp Quảng Ninh , đặc biệt Ban giám hiệu Nhà trường đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập , nghiên cứu cũng như hoàn thành luận văn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến sự hướng dẫn chuyên môn tận tình, của PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Để có thể tiếp tục được học hỏi và hoàn thiện hơn nữa luận văn này, tôi chân thành mong muốn nhận được sự góp ý quý báu của quý thầy, cô giáo, các đồng chí, đồng nghiệp và các bạn học viên cho bản luận văn này của tôi

Hà Nội, tháng 03 năm 2016 Tác giả luận văn

Hoàng Văn Hùng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1.Lí do chọn đề tài 7

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined.

7 Ý nghĩa lí luận và ý nghĩa thực tiễn của của luận vănError! Bookmark not defined

8 Kết cấu của đề tài Error! Bookmark not defined.

Chương 1 TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA

THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ Error! Bookmark not defined.

1.1 Bối cảnh chính trị - xã hội và Phật giáo trước khi hình thành thiền

phái Trúc Lâm Yên Tử Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Điều kiện chính trị - xã hội trư ớc khi hình thành thiền phái Trúc Lâm

Yên Tử Error! Bookmark not defined.

1.1.2 Điều kiện tôn giáo, văn hóa trước khi hình thành thiền phái Trúc Lâm

Yên Tử Error! Bookmark not defined.

1.2 Tiền đề tư tưởng hình thành triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc

Lâm Yên Tử Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Kế thừa sự dung hợp Tam giáo ở Việt NamError! Bookmark not defined.

1.2.2 Ba dòng thiền và ba môn phái Phật giáo Việt NamError! Bookmark not defined.

1.2.3 Tư tưởng Phật học của Trần Thái Tông và Tuệ Trung Thượng SĩError! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined.

Chương 2 NỘI DUNG TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA THIỀN PHÁI

TRÚC LÂM YÊN TỬ VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓError! Bookmark not defined.

2.1 Vài nét khái quát về Tam tổ - nhân tố chủ quan của thiền Trúc Lâm

Yên Tử Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Trần Nhân Tông (1258-1308) - tổ thứ nhấtError! Bookmark not defined.

2.1.2 Pháp Loa (1284 - 1330) - tổ thứ hai Error! Bookmark not defined.

2.1.3 Huyền Quang (1254- 1334) - tổ thứ ba Error! Bookmark not defined.

2.2 Triết lí Phật tại tâm và Nhập thế của thiền phái Trúc Lâm Yên TửError! Bookmark not defined.

2.2.1 Triết lí Phật tại tâm của thiền phái Trúc Lâm Yên TửError! Bookmark not defined.

2.2.2 Triết lí nhập thế của thiền phái Trúc Lâm Yên TửError! Bookmark not defined.

2.3 Một số giá trị lịch sử của triết lí nhân sinh của Thiền Trúc Lâm Yên

Tử Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Giá trị của triết lí Phật tại tâm Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Giá trị của triết lí Nhập thế của thiền Trúc Lâm Yên TửError! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thực tiễn hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam

đã chứng minh rằng, để trường tồn, phát triển trên mảnh đất đầy hiểm họa xâm lăng

và có nguy cơ bị đồng hóa, ông cha ta đã biết dựa vào sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc để thực hiện quyền độc lập , tự chủ của mình , một trong những sức mạnh tổng hợp đó là bản sắc truyền thống văn hóa, giá trị tinh thần, mà từ góc độ cốt lõi tư tưởng đó chính là triết l í nhân sinh của dân tộc

Phật giáo là một tôn giáo lớn, giáo lí của Phật giáo mang đậm tính triết lí nhân sinh sâu sắc Từ khi du nhập vào Việt Nam Phật giáo đã trải qua nhiều biến đổi thịnh suy, thăng trầm cùng với lịch sử dân tộc Phật giáo đã từng vươn lên chiếm lĩnh vị trí tư tưởng - tôn giáo chính thống ở các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần

và để lại nhiều giá trị trong đời sống tinh thần trên nhiều lĩnh vực như tư tưởng chính trị, lối sống đạo đức, văn hóa, tâm linh Phật giáo đã hòa đồng với tín ngưỡng, phong tục tập quán của người Việt gắn bó với các tư tưởng truyền thống của dân tộc, đi vào đời sống của nhân dân truyền thừa giá trị tốt đẹp qua các thế hệ

Nó đã trở thành Phật giáo của Việt Nam với bản sắc riêng, với cốt cách riêng qua quá trình bồi đắp truyền thống văn hóa, chủ nghĩa yêu nước, tinh thần cố kết cộng đồng để đồng hành cùng dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước của người Việt

Trong những đỉnh cao của lịch sử dân tộc, dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử có một vị trí đặc biệt, không chỉ đánh dấu bước ngoặt của Phật giáo Việt Nam thống nhất với tổ chức giáo hội chính thức của thiền pháp Trúc Lâm Yên Tử , mà cũng là một đỉnh cao tư tưởng (triết lí nhân sinh) của người Việt và nhà nước Đại Việt

Trong giai đoạn đổi mới, mở cửa và hội nhập, những giá trị triết lí nhân sinh của Phật giáo dân tộc nói chung và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói riêng vẫn hết

sức quý giá Đây là một mốc son chói lọi của lịch sử Phật giáo dân tộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Trần Nhân Tông sáng lập có vai trò tư tưởng và tôn giáo - triết học vô cùng to lớn đối với bản sắc văn hóa dân tộc, đối với sự khẳng định tính thống nhất tư tưởng của quốc gia Đó là sức mạnh tinh thần của triều đại nhà Trần cũng như đối với nước Đại Việt mà tới ngày nay nhiều ý nghĩa còn nguyên giá trị

Ngày nay những giá trị tích cực của triết lí nhân sinh của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử vẫn góp phần không nhỏ trong việc xây dựng lối sống, hành đạo, trong đời sống tinh thần của Phật giáo cũng như của người dân Vì vậy, việc nghiên cứu triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, cũng như hiểu và bảo tồn, phát triển các giá trị lịch sử của nó vẫn có ý nghĩa về mặt lí luận và ý nghĩa thực tiễn

Hiện nay trong giảng dạy đại học và sau đại học, lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam nói chung và triết lí nhân sinh của Thiền Trúc Lâm Yên Tử nói riêng đã

và đang trở thành chủ đề quan trọng của môn triết học Nhu cầu này đòi hỏi sự nghiên cứu nghiêm túc, có hệ thống những tư tưởng, triết lí của các thế hệ cha ông

để hiểu và bảo tồn những giá trị quý báu đã trở thành sức sống của dân tộc

Là một người con của Quảng Ninh, tự hào với lịch sử dựng nước và giữ nước hào hùng của truyền thống Quảng Ninh, và tự hào về nét độc đáo của quê hương Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, tôi nhận thấy cần góp phần phải phát triển hơn nữa những giá trị cao đẹp trong Phật giáo nói chung, triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói riêng để làm tài sản tinh thần cho chúng ta trong bối cảnh hiện nay

Từ những lí do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và giá trị lịch sử của nó” làm luận văn thạc sĩ của

mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Phật giáo ở Việt Nam nói chung và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói riêng là

đề tài đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Nhưng đề

tài luận văn này tiếp cận hẹp hơn, theo góc độ triết học về vấn đề: “Triết lí nhân

sinh” của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử Để đáp ứng mục đích, nhiệm vụ nghiên

cứu đã đặt ra, luận văn sẽ tổng quan các thành tựu đi trước theo các nhóm vấn đề sau:

2.1 Về tiền đề cho sự ra đời triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử

Nhiều tác giả đã nghiên cứu tiếp cận thiền phái Trúc Lâm Yên Tử về mặt văn hóa, lịch sử Trong đó xuất hiện hai công trình lớn do trí tuệ tập thể của các

nhà nghiên cứu Viện Sử học và Viện Văn học biên soạn là Tìm hiểu xã hội Việt

Nam thời Lý - Trần và Văn thơ Lý - Trần Trong Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý

- Trần, những bài viết về tư tưởng Phật giáo thời Lý - Trần của PGS Nguyễn Đức

Sự, GS Nguyễn Huệ Chi, PGS Nguyễn Duy Hinh đã hệ thống khá đầy đủ các điều kiện xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự ra đời thiền phái Trúc Lâm Yên Tử Bộ sách

Văn thơ Lý Trần của Viện Văn học cũng là tài liệu hết sức quý báu và đáng tin cậy

cho việc nghiên cứu tư tưởng của các thiền sư Trúc Lâm thể hiện trong thơ thiền

Hòa thượng Thích Thông Phương (2002) trong “Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử”, đã cho chúng ta thấy được mạch nguồn Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, những nét nổi bật của nó và sự phục hưng Thiền phái Trúc Lâm… Đó là sự tiếp biến các dòng thiền Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường trong thời

Lý và thời Trần hình thành nên dòng thiền Trúc Lâm mang đậm dấu ấn Việt Nam

Trần Trương (2005), “Chùa Yên Tử, lịch sử - truyền thuyết di tích và

danh thắng”, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội; đã kể về danh sơn Yên Tử, giúp

độc giả hiểu thêm về Yên sơn trong cuộc hành hương chiêm bái chốn Tổ Thiền Trúc Lâm

2.2 Về “Tam tổ” của thiền phái Trúc Lâm Yên

Các công trình nghiên cứu về Trần Nhân Tông dưới góc độ tư tưởng triết

học, như các tác phẩm : Lịch sử tư tưởng Việt Nam , tập 1, do Nguyễn Tài Thư chủ biên, Nxb Khoa học xã hội , xuất bản năm 1993; Đại cương triết học Phật giáo

Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XIV của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội, xuất bản năm 2002; Lược khảo tư tưởng T hiền Trúc Lâm Việt Nam của Nguyễn Hùng Hậu , Nxb Khoa học xã hội , Hà Nội, năm 1997; Góp phần tìm

hiểu tư tưởng triết học Phật giáo Trần Thái Tông của Nguyễn Hùng Hậu , Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1996; Tư tưởng triết học của Thiền Phái Trúc Lâm

đời Trần của Trương Văn Chung, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm

1998; Đại cương lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam , tập 1, do Nguyễn Hùng Hậu chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm 2002; Tư tưởng Việt Nam

thời Lý - Trần, do Doãn Chính - Trương Văn Chung chủ biên, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội , xuất bản năm 2008; Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam , tập 1, do

Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên , Nxb Khoa học xã hội , Hà Nội, 2006; và các tác

phẩm khác như Tam tổ Trúc Lâm giảng giải của Thích Thanh Từ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1997; Thiền sư Việt Nam của Thích Thanh Từ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1995; Thiền học đời Trần của Thích Thanh Từ chủ biên , Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, năm 1995; Trần Nhân Tông toàn tập của Lê Mạnh

Thát, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2000…

Pháp Loa được đề cập đến trong hầu hết các công trình nghiên cứu liên quan đến Phật giáo Việt Nam, nhưng chưa tác phẩm nào viết sâu về Pháp Loa, mà chỉ là đánh giá chung, những đóng góp của ông trong việc hình thành và phát triển thiền

phái Trúc Lâm Yên Tử như Tam tổ Trúc Lâm giảng giải, của Thích Thanh Từ

trong đã đề cập đến Pháp Loa, ca ngợi cuộc đời cũng như công lao của ông Đọc qua các Thiền sư Việt Nam từ xưa đến nay, chưa thấy một người nào đã chinh phục được các hàng vương tôn, quý tộc, khiến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Thích Phước An (1992), Huyền Quang và con đường trầm lặng mùa thu,

Tạp chí văn học số 4 - 1992, Hà Nội

2 Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Tp Hồ Chí Minh

3 Đào Duy Anh (2005), Đất nước Việt Nam qua các đời, Nxb Văn hóa thông

tin

4 Ngô Thị Lan Anh (2011), “Ảnh hưởng của Tâm trong phật giáo đối với đời

sống đạo đức ở nước ta hiện nay”, Luận án tiến sĩ Triết học, Học viện Chính

trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh

5 Ban Phật giáo Việt Nam - Ban Phật học chuyên môn (1995), Thiền học đời

Trần, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam

6 Lê Kiến Cầu (2008), Triết lí nhân sinh, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

7 Doãn Chính (1999), Lịch sử triết học Ấn Độ cổ đại, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

8 Doãn Chính (2008), Tư tưởng giải thoát trong triết học Ấn Độ, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội

9 Doãn Chính - Nguyễn Ngọc Phượng (2009), “Tư tưởng triết học của Trần

Thái Tông”, Tạp chí Triết học, số 1 (212)

10 Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền Phái Trúc Lâm đời

Trần, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

11 Trương Văn Chung, Doãn Chính (Chủ biên, 2008), Tư tưởng Việt Nam thời

Lý - Trần, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

12 Phan Huy Chú (1961), Lịch triều hiến chương loại chí (Bản dịch ), tập 2,

Nxb Sử học, Hà Nội

13 Nguyễn Trọng Chuẩn (chủ biên, 2006), Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam ,

tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

14 Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền phái Trúc Lâm đời

Trần, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

15 Ngô Di (1973), Thiền và Lão Trang, Nxb Hạnh Phúc, Sài Gòn

16 Lê Anh Dũng (1994), Con đường Tam giáo Việt Nam, Nxb Tp Hồ Chí Minh

17 Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hoá Việt Nam, Nxb Hà Nội

18 Đảng Cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ VIII, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

19 Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban chấp

hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

20 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ IX, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

21 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ X, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

22 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ XI, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

23 Trần Văn Giáp (1968), Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XII ,

Ban tu thư Đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn

24 Trần Văn Giàu (1993) Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam , Nxb Tp

Hồ Chí Minh

25 Trần Văn Giàu (1996), Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỉ XIX

đến Cách mạng Tháng Tám, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

26 Thích Minh Châu - Minh Chi (1991), Từ điển Phật học , Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội

27 Thích Thiện Siêu dịch và chú giải (1993), Kinh Pháp cú , Viện Nghiên cứ u

Phật học Việt Nam

28 Hoàng Xuân Hãn (1996), Lý Thường Kiệt, lịch sử ngoại giao và tông giáo

triều Lý, Nxb Hà Nội