Luận văn “Thế giới nghệ thuật trong tập truyện “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam” là ý tưởng mà Tiến sĩ Diêu Thị Lan Phương khai mở cho tôi ngay từ những ngày đầu theo học chương trình th
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
HOÀNG THỊ QUỲNH
THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT
TRONG TẬP TRUYỆN “HƯƠNG RỪNG CÀ MAU”
CỦA SƠN NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học
Hà Nội - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
HOÀNG THỊ QUỲNH
THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT
TRONG TẬP TRUYỆN “HƯƠNG RỪNG CÀ MAU”
CỦA SƠN NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60 22 01 20
Người hướng dẫn khoa học: TS Diêu Thị Lan Phương
Hà Nội - 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Diêu Thị Lan Phương Những nhận xét, đánh giá của các tác giả mà tôi sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể
Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2016
Học viên
Hoàng Thị Quỳnh
Trang 4LỜI CẢM ƠN!
Trải qua hơn hai năm học dưới mái trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, đến nay tôi đã hoàn thành chương trình cao học chuyên ngành Lý luận văn học nhờ sự giúp đỡ và động viên chân thành của thầy cô, gia đình và bạn bè Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến tất cả
Đồng thời, tôi xin gửi lời tri ân, lời cảm ơn sâu sắc nhất tới cố nhà văn Sơn Nam, người đã viết lên những tác phẩm huyền diệu về mảnh đất rừng Nam Bộ và nhen nhóm trong chúng tôi tình yêu với mảnh đất và con người nơi đây
Luận văn “Thế giới nghệ thuật trong tập truyện “Hương rừng Cà Mau”
của Sơn Nam” là ý tưởng mà Tiến sĩ Diêu Thị Lan Phương khai mở cho tôi ngay từ những ngày đầu theo học chương trình thạc sĩ Em xin gửi tới cô lời cám ơn chân thành nhất vì sự tận tình giúp đỡ của cô đã giúp em hoàn thành luận văn này
Kính chúc cô sức khỏe, công tác tốt và có nhiều cống hiến cho sự nghiệp giáo dục
Hà Nội, tháng 4 năm 2016
Học viên
Hoàng Thị Quỳnh
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 7
1 Lý do chọn đề tài 7
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 8
3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 10
4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ TẬP TRUYỆN HƯƠNG RỪNG CÀ MAU CỦA SƠN NAMError! Bookmark not
defined
1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật trong truyện ngắnError! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật Error! Bookmark not defined 1.1.2 Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Error! Bookmark not defined
1.2 Sơn Nam và tập truyện Hương rừng Cà MauError! Bookmark not defined
1.2.1 Sơn Nam trong dòng chảy văn học Nam BộError! Bookmark not defined 1.2.2 Tập truyện “Hương rừng Cà Mau” Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN VÀ CON NGƯỜI MANG ĐẬM DẤU ẤN NAM BỘ Error! Bookmark not defined
2.1 Không gian nghệ thuật trong tập truyện Hương rừng Cà Mau của Sơn
Nam Error! Bookmark not defined
2.1.1 Không gian hoang dã Error! Bookmark not defined 2.1.2 Không gian sông nước, miệt vườn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Không gian đô thị Error! Bookmark not defined
Trang 62.2 Thời gian nghệ thuật trong tập truyện Hương rừng Cà Mau của Sơn
Nam Error! Bookmark not defined
2.2.1 Thời gian mang màu sắc lịch sử Error! Bookmark not defined 2.2.2 Thời gian tâm lý Error! Bookmark not defined 2.2.3 Thời gian sự kiện Error! Bookmark not defined
2.3 Đặc điểm, tính cách con người Nam Bộ Error! Bookmark not defined
2.3.1 Con người dũng cảm, gan góc Error! Bookmark not defined 2.3.2 Con người hào hiệp, nghĩa khí Error! Bookmark not defined 2.3.3 Con người bao dung, độ lượng, vị tha Error! Bookmark not defined 2.3.4 Con người giàu lòng yêu nước Error! Bookmark not defined
TRUYỆN NGẮN SƠN NAM Error! Bookmark not defined 3.1 Ngôn ngữ trần thuật Error! Bookmark not defined
3.1.2 Ngôn ngữ mang màu sắc Nam Bộ Error! Bookmark not defined 3.1.2 Ngôn ngữ tự nhiên, sinh động, gần gũi với cuộc sốngError! Bookmark not
defined
3.2 Giọng điệu trần thuật Error! Bookmark not defined
3.2.1 Giọng điệu chậm rãi Error! Bookmark not defined 3.2.2 Giọng điệu triết lý, suy tư Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 7MỞ ĐẦU
Văn học Nam Bộ là một bộ phận không tách rời của văn học Việt Nam Bạn đọc
đã từng biết đến văn học Nam Bộ qua những cây viết nổi tiếng như Nguyễn Đình Chiểu, Bình Nguyên Lộc, Anh Đức, Đoàn Giỏi… hay gần đây nhất là cây bút trẻ Nguyễn Ngọc
Tư với cách viết nhẹ nhàng, tinh tế
Tuy nhiên, nói đến văn học Nam Bộ chúng ta không thể không nhắc tới Sơn Nam, ông là một nhà văn đa tài, viết thành công ở nhiều thể loại khác nhau Trải qua hơn nửa thế kỷ cầm bút, Sơn Nam đã để lại cho chúng ta khoảng hơn 300 tác phẩm viết về đề tài thiên nhiên, đất nước con người Nam Bộ Mỗi tác phẩm của Sơn Nam như một cuốn
từ điển thu nhỏ, ghi chép lại những phong tục tập quán, cách ăn mặc ở, đi lại của đông đảo cộng đồng dân tộc Việt trong mối quan hệ chan hòa với các dân tộc xung quanh Tìm
về mảnh đất Nam Bộ qua những sáng tác của Sơn Nam giúp chúng ta có cái nhìn toàn vẹn hơn về một vùng quê ở cả bề rộng lẫn bề sâu tình đất và tình người Đối với nhiều thế
hệ bạn đọc, Sơn Nam được biết đến qua những tác phẩm thú vị viết về mảnh đất Nam Bộ Với mảng đề tài rất riêng về không gian sông nước và cuộc sống bình dị cùng giọng văn chân thành, dung dị, Sơn Nam đã tạo được dấu ấn riêng không phai mờ trong lòng bạn đọc
Có thể nói, nền văn học viết Nam Bộ rất phong phú và đa dạng Tuy nhiên, trong chương trình phổ thông trung học, số lượng tác phẩm viết về đề tài miền Nam được đưa vào giảng dạy còn rất ít Bên cạnh đó, khi tìm hiểu về những công trình nghiên cứu khoa học và các bài viết về Sơn Nam, chúng tôi nhận thấy đa phần những công trình mới chỉ
Trang 8dừng lại ở việc nghiên cứu về đặc trưng ngôn ngữ, con người Nam Bộ Về phần thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Sơn Nam, ít thấy một công trình nào nghiên cứu thấu đáo Việc nghiên cứu thế giới nghệ thuật, ngôn từ và giọng điệu trong truyện ngắn Sơn Nam một cách có hệ thống, thiết nghĩ là một công việc hết sức cần thiết, nhằm chỉ rõ những giá trị đích thực trong truyện ngắn của ông, đồng thời cũng góp phần quan trọng khẳng định vị trí của Sơn Nam trong nền văn học Việt Nam hiện đại
Vì những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật trong
tập truyện “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam” làm hướng nghiên cứu chính của
mình Qua đó, chúng tôi mong muốn đóng góp những góc nhìn mới mẻ trong sự nghiệp văn học của nhà văn Sơn Nam nói riêng và làm nổi bật những nét đặc sắc về mảnh đất Nam Bộ nói chung
Sơn Nam là một trong những tác giả xuất sắc viết về đề tài Nam Bộ, đã từng một thời ông nổi lên như một hiện tượng Trong những năm gần đây, sáng tác của Sơn Nam
đã thu hút đông đảo sự quan tâm của giới phê bình và bạn đọc Nhiều nhà nghiên cứu đã
đề cập đến ông trong những công trình nghiên cứu, bài báo, luận văn, luận án…
Ngay từ khi tập truyện Hương rừng Cà Mau ra đời, đã có nhiều nhà nghiên cứu
chú ý đến truyện ngắn của Sơn Nam Trong cuốn sách đầu tiên do nhà xuất bản trẻ ấn hành năm 1986, nhà thơ Viễn Phương viết lời tựa cho tập truyện, ông nhận định đây là một cây bút viết truyện ngắn tiêu biểu của văn xuôi Nam Bộ thế kỉ XX và ông tin vào giá trị của tập truyện ngắn này Hơn 30 năm qua, niềm tin của nhà thơ Viễn Phương vẫn còn vẹn nguyên giá trị Cũng tại thời điểm đó, tác giả Hồ Sĩ Hiệp đã đăng một bài viết trên
tạp chí Văn nghệ Quân đội với tựa đề “Vài nét về văn xuôi kháng chiến Nam Bộ”, trong
đó ông quan tâm và đánh giá cao những tác phẩm đầu tay của nhà văn Sơn Nam như Tây
đầu đỏ, Cây đàn miền Bắc
Về công trình sách: Các tác giả Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Đình Chú,
Nguyên An trong công trình Tác gia văn học Việt Nam (Nxb Giáo dục, 1992, tập 3) đã
dành một vị trí đặc biệt cho nhà văn Sơn Nam với nhận định Hương rừng Cà Mau là tập
truyện tiêu biểu, đặc sắc nhất của Sơn Nam và ông xứng đáng là một nhà văn, nhà khảo
Trang 9cứu về mảnh đất cực Nam của tổ quốc Năm 1995, khi Bộ giáo dục chủ trương tiến hành
đổi mới sách giáo khoa, tác phẩm Bắt sấu rừng U Minh Hạ chính thức được đưa vào
giảng dạy trong nhà trường Qua những tư liệu này, chúng ta có thể thấy ngay từ khi ra đời, tác phẩm của Sơn Nam đã thu hút được sự chú ý của những nhà nghiên cứu và đông đảo bạn đọc Nhưng phải đến năm 1997, khi nhóm tác giả Trần Hòa Bình, Lê Duy, Văn
Giá xuất bản tập sách Bình văn do nhà xuất bản giáo dục ấn hành, lúc này Sơn Nam mới
nổi lên như một hiện tượng của văn học miền Nam Nhà phê bình Văn Giá nhận định Sơn Nam là nhà văn có vốn kiến thức sâu rộng về lịch sử, con người, về đặc điểm tự nhiên và
xã hội của vùng đất mũi Ông trân trọng gọi Sơn Nam là chủ nhân của rừng tràm trong một bài giới thiệu cùng tên Cũng từ đó, hàng loạt danh xưng gắn với tên tuổi của nhà văn Sơn Nam lần lượt ra đời như: ông già Nam Bộ, ông già Ba Tri, ông già đi bộ, pho từ điển sống về miền Nam hay nhà Nam Bộ học
Năm 2000, trong công trình nghiên cứu Nhìn lại một chặng đường văn học do
Nxb Tp HCM ấn hành, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá - Người có những đóng góp quan trọng trong việc nhìn nhận và đánh giá một chặng đường văn học, thêm một lần nữa ông khẳng định vị trí của Sơn Nam trên văn đàn và trân trọng đánh giá nhà văn như một người cầm bút có dáng vẻ và hương sắc riêng
Về công trình, luận văn, khóa luận: Với đề tài Nam Bộ mà cụ thể là tác phẩm Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam, qua khảo sát chúng tôi tìm thấy một số đề
tài nghiên cứu liên quan như sau: Năm 2003, tác giả Lê Thị Thùy Trang trong luận văn
cao học, trường Đại học sư phạm TP HCM đã tìm hiểu về “Đặc điểm truyện ngắn Sơn
Nam giai đoạn 1954-1975” Công trình này đã có đóng góp đáng kể trong việc khảo sát
những cảm hứng chính và những đặc điểm sáng tác của nhà văn Sơn Nam giai đoạn 1954-1975
Năm 2004, tác giả Đinh Thị Thanh Thùy trong luận văn cao học, trường Đại học
sư phạm TP HCM đã nghiên cứu đề tài “Văn hóa và con người Nam Bộ trong truyện
ngắn Sơn Nam” Trong đề tài này, tác giả đã sưu tầm những truyện ngắn của nhà văn Sơn
Nam được đăng rải rác trên các tạp chí và những tác phẩm đã được tập hợp thành sách Tác giả nghiên cứu đề tài trên hai mảng chính là văn hóa và con người Nam Bộ trong truyện ngắn Sơn Nam
Trang 10Năm 2005, tác giả Đinh Thị Ngọc Quyên trong luận văn cử nhân Ngữ văn, Đại
học Cần Thơ đã nghiên cứu vấn đề “Từ ngữ trong tập truyện ngắn Hương rừng Cà Mau
của Sơn Nam” Công trình này đã có những đóng góp quan trọng về mặt từ ngữ trong tập
truyện ngắn và liệt kê, phân tích một số nét đặc sắc của tác phẩm
Năm 2008, tác giả Nguyễn Thị Hồng, Đại học Vinh thực hiện đề tài: “Nghệ thuật
kể chuyện của Sơn Nam trong Hương rừng Cà Mau” Với đề tài này, người viết tập
trung đi sâu khai thác về người kể chuyện, cấu trúc và giọng điệu của tập truyện Luận văn đã nêu bật được nghệ thuật kể chuyện của nhà văn Sơn Nam qua tập truyện tiêu biểu này
Năm 2009, tác giả Nguyễn Thị Điệp, Trường Đại học Cần Thơ đã tìm hiểu về
Dấu ấn văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn Sơn Nam Công trình này đã có những
đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu những yếu tố văn hóa và dấu ấn con người Nam Bộ trong những mối quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên Qua đó, khẳng định dấu ấn văn hóa Nam Bộ đặc trưng trong tác phẩm của Sơn Nam
Qua việc khảo sát trên, chúng tôi nhận thấy những tác phẩm của nhà văn Sơn Nam được nghiên cứu khá nhiều trong các công trình của cả sinh viên và học viên sau đại học Tuy nhiên, khi tìm hiểu về luận văn tốt nghiệp cử nhân và thạc sĩ của sinh viên khoa Văn- Trường Đại học KHXH và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, tôi thấy số lượng sinh viên và học viên nghiên cứu về đề tài Nam Bộ, đặc biệt là nhà văn Sơn Nam còn rất
ít Về phương diện thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Sơn Nam cũng chưa được những công trình luận văn trên đề cập đến nhiều Chính vì vậy, chúng tôi quyết định chọn
“Thế giới nghệ thuật trong tập truyện “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam” làm đề tài
nghiên cứu chính của mình
Tất cả những công trình nêu trên đã trở thành những gợi ý quý báu và cũng là những nguồn tư liệu vô cùng quý giá giúp chúng tôi kế thừa, để hoàn thành tốt luận văn này
Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: “Thế giới nghệ
thuật trong tập truyện “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam”
Trang 11Phạm vi nghiên cứu: Trong đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu
chính vào tập truyện Hương rừng Cà Mau gồm 65 truyện ngắn của nhà văn Sơn
Nam
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb TP HCM
2 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
3 Bakhtin (1993), Những vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử dịch), Nxb Giáo
dục, Hà Nội
4 Trần Lê Bảo, (2011), Giải mã văn học từ mã văn hóa, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội
5 Lê Huy Bắc (2005), Truyện ngắn lí luận tác gia và tác phẩm (1-2), Nxb Giáo dục,
Hà Nội
6 Thạch Hoàng Cương (2013), Tình đất tình người Tây Nam Bộ qua tập truyện
Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam, http://text.123doc.org, truy cập vào
09:00 ngày 23/5/2015
7 Nguyễn Văn Dân (2004), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Khoa học Xã
hội, Hà Nội
8 Trương Đăng Dung, (2004), Tác phẩm văn học như là quá trình, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội
9 Đinh Xuân Dũng (2004), Văn học, văn hóa tiếp nhận và suy nghĩ, Nxb Từ điển
Bách Khoa Hà Nội
10 Phan Cự Đệ (chủ biên - 2004), Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Giáo dục, Hà Nội
11 Nguyễn Đăng Điệp (biên soạn và giới thiệu, 2005), Tuyển tập Trần Đình Sử (tập1),
Nxb Giáo dục, Hà Nội
12 Nguyễn Thị Điệp (2009), Dấu Ấn văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn Sơn Nam,
http://luanvan.net.vn, truy cập vào 08:00 ngày 18/2/2015
13 Hà Minh Đức (chủ biên- 2002), Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỉ XX, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội
14 Hà Minh Đức (chủ biên- 2007), Lý luận văn học, tái bản lần thứ 11, Nxb Giáo dục,
Hà Nội
15 Văn Giá (2002), Một khoảng trời văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
Trang 1316 Đoàn Giỏi (2012), Đất rừng phương Nam, Nxb Văn học, Hà Nội
17 Lê Bá Hán (chủ biên - 2010), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
18 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên - 2007), Từ điển thuật
ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
19 Đào Duy Hiệp (2008), Phê bình văn học từ lý thuyết hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà
Nội
20 TS Lý Tùng Hiếu (2009), Vùng văn hóa Nam Bộ: Định vị và đặc trưng văn hóa,
http://www.vanhoahoc.vn, truy cập vào 14:00 ngày 22/12/2015
21 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội
22 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo Dục, Hà
Nội
23 Nguyễn Thị Năm Hoàng (2008), Sơn Nam - Một đời sống và viết bằng tình yêu Nam Bộ, Nhà văn (số 09), tr 12-13
24 Ngô Tự Lập (2008), Văn chương như là quá trình dụng điển, Nxb Tri thức, Hà Nội
25 Phong Lê (1997), Văn học trên hành trình của thế kỷ XX, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội
26 Lotman, I.U (2004), Cấu trúc văn bản nghệ thuật, (Trần Ngọc Vương, Trịnh Bá
Đĩnh, Nguyễn Thu Thủy dịch), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
27 Phương Lựu (2003), Lý luận văn học, Nxb Trẻ, TP HCM
28 Nguyễn Đăng Mạnh (1985), Nhà văn, tư tưởng và phong cách, Nxb Văn học, Hà
Nội
29 Sơn Nam (2014), Hương rừng Cà Mau, Nxb Trẻ, TP HCM
30 Nhiều tác giả (2001), Những vấn đề lý thuyết lịch sử văn học và ngôn ngữ, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
31 Nhiều tác giả (1984), Từ điển văn học, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
32 Nhiều tác giả (2006), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
33 Đoàn Đức Phương (2008), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, tài liệu dưới
dạng bản thảo